కాశీపత్యవధానిగారి ద్విపాది

సాహితీమిత్రులారా!

పద్యంలోని ఏ రెండుపాదాలు సమానంగా ఉన్నా దాన్ని ద్విపాది అంటారు

రెండు పాదాలు ఒకేలా ఉన్నా అర్థం మాత్రం ఒకేలా ఉండదు. అలాంటిది 

ఒకటి  కాశీపత్యవధానిగారి ద్విపాది గమనించండి-

రాజిత నగాగ్రమున విహారంబు సల్పు

నీలకంఠా తిశయము రాణిలుట కంటె

రాజిత నగాగ్రమున విహారంబు సల్పు

నీలకంఠా తిశయము రాణిలుట కంటె

ప్రకాశించే పర్వత శిఖరాగ్రాన వేడుకగా తిరిగే ఈశ్వరుని గొప్పతనం

కంటె అని ఒకటి,రెండు పాదాల అర్థం. 

విరాజిల్లుచున్న చెట్టు చివర సంచరించే నెమళ్ళఅతిశయం చూశావా? 

అని మూడు,నాలుగు పాదాల అర్థం.ఈశ్వరుని కంటె కూడా నెమళ్ళు ఒప్పారుచున్నవి 

అని వర్ణించిన భావం ఎంతో రమణీయంగా వుంది కదా! 

కువలయంబు నేలు గొప్ప రాజ

కువలయంబు నేలు గొప్ప రాజ

సాహితీమిత్రులారా!

పోకూరి కాశీపత్యవధానిగారి
సారంగధరీయము(త్య్రర్థికావ్యము) నుండి
ఈ పద్యం చూడండి-

కువలయంబు నేలు గొప్పరాజడఁగ లో
కంబు దెల్లవాఱు కరణి నాఁడు
కువలయంబు నేలు గొప్పరాజడఁగ లో
కంబు దెల్లవాఱెఁగా తలంప
                                              (సారంగధరీయము-3-67)

ఇందులో 1,3 పాదాలు ఒకలాగే ఉన్నాయి
అలాగే 2,4 పాదాలు దాదాపు ఒకలాగే ఉన్నాయి.
దాన్నే ద్విపాది అంటారు.

ఇక అర్థంలో కెళితే-
తలంపన్ - ఊహించగా,
కువలయంబు నేలు - భూమిని పాలించే,
గొప్పరాజడఁగన్ - అధికుడైన రాజు నశించగా,
లోకంబు తెల్లవాఱుకరణిన్ - ప్రజలు తెల్లబాఱు విధంగా,
నాఁడు - అప్పుడు,
కువలయంబు నేలు - కలువలను పోషించునట్టి,
గొప్పరాజడఁగన్ - అధికుడైన చంద్రుడు గ్రుంకగా,
లోకంబు - భువనము(ప్రపంచము)
తెల్లవాఱెఁగా - సూర్యోదయ సమయమాయెను కదా

ద్విపాది

ద్విపాది

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక శ్లోకం/ పద్యంలో ఏరెండు పాదాలు
సమానంగా ఉన్న దాన్ని ద్విపాది అంటారు.
దీనికే సముద్గతయమకము అనికూడ అంటారు.
భారవి కృత కిరాతార్జునీయమ్ లోని ఈ శ్లోకం
చూడండి-

స్యందనా నో చతురగాః 
సురేభా వావిపత్తయః
స్యందనా నో చ తురగాః
సురేభా వా విపత్తయః

ఈ ముని వద్ద వేగంగా పరుగెత్తే రథాలుగాని,
మంచినడకగల్గిన గుర్రాలుగానీ, బాగాఘీంకరించే
దేవగజాలుగాని, ఏ విఘ్నాలులేని పదాతి దళాలుగాని
లేవు. అందువల్ల భయపడాల్సిన పనేలేదు.
చతురంగబలలాల్లో ఏ ఒక్కటీ లేనపుడు భయమెందుకు
- అని భావం

ఇందులో 1,3 పాదాలు, 2,4 పాదాలు
సమానంగా ఉన్నవి కావున ఇది
ద్విపాది అగుచున్నది.
అలాగే పూర్వ ఉత్తర భాగాల్లోని
విశేషణ- విశేష్యాలకు, ఉద్దేశ ఉద్దేశ్యీ
భూతాలైన వానిని యథాసంఖ్యంగా
కూర్చటం జరిగింది కావున దీనికి
సముద్గతయమకమని పేరు.

మహిళా పున్నాగంబులు

మహిళా పున్నాగంబులు

సాహితీమిత్రులారా!

ఈ ద్విపాదిని చూడండి. ఏకపాది అంటే పద్యంలోని
అన్నిపాదములు ఒకేవిధంగా ఉండటం.
అలాకాక పద్యంలోని రెండుపాదాలు
ఒకలాగే ఉంటే ద్విపాది అవుతుంది.


మహిళా పున్నాగంబులు
రహి కుసుమ కదంబలీల గ్రాలగ నచ్చో
మహిళా పున్నాగంబులు
రహి కుసుమ కదంబ లీలలం గ్రాలెగడున్
                (నానార్థగాంభీర్యచమత్కారిక పుట. 36)

మహిళా - ప్రేంకనపు తీగె ఉన్న పున్నాగములు,
పొన్నచెట్లును, పుష్పసమూహముల యొక్క విలాసాలచే ఒప్పుచుండగా,
మహిళా, నాయికయున్నూ - పురుషశ్రేష్ఠుడైన నాయకుడును,
కుసుమకదంబలీల - మన్మథలీలను అనగా
సురతం మిక్కిలిగా ప్రకాశించెను - అని భావం.

ద్విపాది

ద్విపాది

సాహితీమిత్రులారా!

పద్యమంతా ఒకే పాదం అంటే పద్యం నాలుగు పాదాలు
ఒకే పాదం ఆవృత్తమైన అది ఏకపాది అని తెలుసుకొనియున్నాము.
అలాకాక పద్యంలో రెండుపాదాలు ఆవృతమైన అది ద్విపాది అని పిలుస్తారు.
ఆ రెండు పాదాలు 1,2 ఒకలా, 3,4 పాదాలు మరొలా గాని,
1,3 ఒకలా, 2,4 పాదాలు మరొలా గాని రావచ్చు.
ఇప్పుడు ఈ పద్యం 1,3 సమానంగాను,
2, 4 సమానంగాను ఉన్నది
గమనించండి.

తగిన మగవాని కౌగిట తగిలినట్టి
అలిచికుర యౌవనంబది యౌవనంబు!
తగని మగవాని కౌగిట తగిలినట్టి
అలిచికుర యౌవనంబది యౌవనంబు!!


 ఈ పద్యంలో చిన్న మార్పు తప్ప ఏమిలేదు అనిపిస్తుంది.
1వపాదంలో తగిన - అని 3వ పాదంలో
తగని - అని విరోధాభాసము.
ఇక అర్థంలోకెళితే.....
తగిన మగవాని పొందిన దాని యౌవనమే యౌవనము.
తగని మగవాని పొందిన యౌవనము యౌ - వనము
అంటే వనం(అడవి)పాలు అనికదా!
అరణ్యముతో సమానం.
బాధాకరం - అని భావం.