అర్థపాదావృత్తిప్రతిలోమము

సాహితీమిత్రులారా!

వేదుల సూర్యనారాయణ శర్మ  గారు కూర్చిన

లక్ష్మీసహస్రకావ్యము లోని

అర్థపాదావృత్తిప్రతిలోమము గమనించండి

ఇందులో అర్థపాదాన్ని ప్రతిలోమంగా చదివితే

పాదం పూర్తవుతుంది అనగా మిగిలిన పాదమవుతుంది.

గమనించండి-

నడకే ఒక చిత్రం(గతిచిత్రం)

నడకే ఒక చిత్రం(గతిచిత్రం)

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక పద్యపాదంకాని, శ్లోకపాదంకాని ఎటునుంచి చదివినా
ఒకలాగే ఉంటే దాన్ని "పాదభ్రమకం" అంటారు.
"అలంకారశిరోభూషణే" లోని పాదభ్రమక ఉదాహరణ చూడండి.

లంకాథినాథ గ్రథనాధికాలం
సంసార భూతి శ్రితి భూరసాసం
రంగేవరానన్న నరావగేరం
దేవం భీయా నద్రన యాభి వందే

ఈ శ్లోకం ప్రతిపాదం ముందనుండి చదివినా వెనుకనుండి చదివినా
ఒకటిగానే ఉంటుంది
కాదు............  ఉంది మీరు గమనించి చూడండి.
(రావణుని విజృంభణాన్ని మించి కావయముడైనవాడు, సంసార సంపదా సక్తుడు కానివాడు, మిక్కిలి సమీపాన కావేరీ నదీ జలాలు ప్రవహిస్తున్న ప్రదేశాన నివాసమున్నవాడు అయిన శ్రీరంగనాథుని భయభక్తులతో మంచి వాక్కులతో స్తుతించి నమస్కరిస్తాను.)

లంకాథినాథ గ్రథనాధికాలం
సంసార భూతి శ్రితి భూరసాసం
రంగేవరానన్న నరావగేరం
దేవం భీయా నద్రన యాభి వందే
ప్రతి పాదంలో 11 అక్షరాలు ఉన్నాయి.
మొదటి 5 అక్షరాలను 6 అక్షరం వదలి 7వ అక్షరం నుండి త్రిప్పిరాసిన
పాదభ్రమకం అయినది. అంటే  1,2,3,4,5,6,5,4,3,2,1 ఈ అంకెల్లా కూర్చితే
పాదభ్రమకం అవుతుంది.
పై శ్లోకాన్ని గమనించి చూడండి.

పాదభ్రమకం అక్షరాల నడకలో చిత్రం
కావున దీనికి గతిచిత్రం అని పేరు.

ఇటు చదివితే ఒక అర్థం అటు చదివితే మరొకటి

ఇటు చదివితే ఒక అర్థం అటు చదివితే మరొకటి

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక పద్యాన్ని మామూలుగా చదివితే
దాన్ని అనులోమ పద్యం అంటాం.
అదే పద్యాన్ని చివరనుండి మొదటికి
చదివిన ప్రతిలోమమవుతుంది
అంటే మరొక పద్యం అవుతుంది.
అర్థం కూడా వేరౌతుంది
లక్ష్మిసహస్రకావ్యంలోని ఈ
పద్యం చూడండి.
ఇది విద్యున్మాలికా వృత్తంలో
కూర్చబడింది.

అనులోమ పద్యం -
సామాధామాసారాభీమా
కామారామాకామాభూమా
రామాధామారారాభామా
భామాకామాభామాభూమా

భావం -
సామవేదానికి పూర్ణ నివాసులగు పండితులకు నివాసమైనదానా
శ్రేష్ఠురాలా భయముగొలుపనిదానా కేవలము ఇహలోకమునందలి
కోరికలుగల వారియందు అనురాగం లేనిదానా భూదేవిరూపం
నొందిన లక్ష్మీ స్త్రీల యొక్క తేజస్సునకు స్థానమైనదానా
సత్యభామ అనే పేరుగలదానా రమ్ము రమ్ము స్త్రీలయొక్క
కోర్కెలయందు ఉండుదానా కాంతి సంపదయొక్క ఆధిక్యమునకు
స్థానమైనదానా రమ్ము రమ్ము


ప్రతిలోమ పద్యం -
పై పద్యాన్ని క్రిందినుండి పైకి వ్రాసిన వచ్చు పద్యం

మాభూమాభామాకామాభా
మాభారారామాధామారా
మాభూమాకామారామాకా
మాభీరాసామాధామాసా

భావం -
భూమియొక్కయు, పార్వతిఅను స్త్రీ యొక్కయు, కోర్కెలయొక్క
విశేష ప్రకాశముగలదానా, (భూదేవి, పార్వతి లక్ష్మివలన సకల
సంపదలు పొందుతారని తెలుపుట), మాకు కష్టములైన
పనులందు ధైర్యము నిచ్చుదానా, రమ్ము మాతేజస్వరూపమైన
దానా రమ్ము, మాసంపదకు స్థానమైనదానా, మన్మథునియందు
పూరణమైన సంతోషంకలదానా విష్ణుపత్నీ, భయముగలవారికి
సుహృద్బలమైనదానా లక్ష్మీ ప్రదముకాని చోట తేజస్సు
ఉండనిదానా  రమ్ము రమ్ము

ఈ విధంగా భావం మారిపోతున్నది.

"దామోదర రదమోదా" (పాదభ్రమక పద్యం)

"దామోదర రదమోదా" (పాదభ్రమక పద్యం)

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక పద్యం లేదా శ్లోకం లోని పాదాలు మొదటినుండి
చివరకు చదివినా చివరనుండి మొదటికి చదివినా
ఒకలాగే ఉంటే దాన్ని పాదభ్రమకం అంటాం.
పాదభ్రమకానికి ఉదాహరణగా  ఈ  పద్యం చూడండి-
ఇది "విక్రాల శేషాచార్యు"లవారి
"శ్రీవేంకటేశ్వరచిత్రరత్నాకరం" ఉత్తర భాగంలోనిది.

దామోదర రదమోదా
రామా తతరా జయ యజరా తతమారా
రామా జని నిజ మారా
భూమా తతభూమతతమ భూతత మాభూ

ఇది ప్రతి పాదం ఎటునుంచి చదివినా ఒకలాగే ఉంటుంది గమనించండి -

(ర - జంకును, ద - ఖండించువాడా, మోదా - ఆనంద స్వరూపుడా
తత - విస్తృతమైన, రా - బంగారు కలవాడా, తత - అధకమైన,
మా - బుద్ధికి, రా - శాలయైనవాడా, రామా - లక్ష్మి వలన, జని - పుట్టుక కల, నిజ - నిత్యుడైన, మారా - కాముడు కలవాడా, భూమా - విరాట్ స్వరూపుడా, తత - పెద్దదియగు, భూ - భూదేవికి, మతతమ - మిక్కిలి ప్రియుడా, భూ - భూమివలె, తత - గొప్పదియగు, మా - లక్ష్మికి, భూ - స్థానమైనవాడా, దామోదర, జయ - జయించుము.)

అనులోమప్రతిలోమ చిత్రం

అనులోమప్రతిలోమ చిత్రం

సాహితీమిత్రులారా!

ఒకశ్లోకం మొదటి అక్షరం నుండి చివరి అక్షరం వరకు చదివితే ఒక అర్థం వస్తుంది.
ఆ శ్లోకాన్నే చివర నుండి మొదటికి చదివిన మరో శ్లోకం వచ్చి మరోఅర్థం వస్తుంది.
దీన్నే అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం అంటారు.  ఇది గతిచిత్రంలో ఒక భాగం.


నసమాశనవాగారం నమేమత్వామజేయతం
తరసారమ్యనవ్యాభమరామాదయమా విభో
                                          (అలంకారశిరోభూషణే శబ్దాలంకారప్రకరణం - 34)

(ఆశలు కోరికలు లేని నిష్కాముల యొక్క యజ్ఞాలు
నిలయంగా కలవాడవు, జయింప వీలుకానివాడవు,
నిత్యనూతన తేజస్సుకలవాడవు, శీఘ్రంగా ఫలాలను
ఇచ్చేదయగలవాడవు. అయిన
లక్ష్మీ వల్లభా! రంగనాధా! నమస్కారం)

ఇదే శ్లోకాన్ని చివరినుండి మొదటికి రాయగా


భోవిమాయదమారామ భర్యా నమ్య రసారత
తం యజేమత్వామమేన రంగావాన శమాసన
                                   

(మాయా రహితులైన ఇంద్రియ మనోనిగ్రహాల
చేత క్రీడించు పుణ్యాత్ముల చేత నమస్కరింప
దగిన శ్రీరంగపుణ్యభూమి యందు
ఆసక్తి కలవాడా! ఆనందంగా ఉండేవాడా!
శ్రీరంగనిలయుడవాన నిన్ను
సన్నిధిలో సేవిస్తాను.)

లక్ష్మిసహస్రకావ్యంలోని ఈ
పద్యం చూడండి.
ఇది విద్యున్మాలికా వృత్తంలో
కూర్చబడింది.

అనులోమ పద్యం -
సామాధామాసారాభీమా
కామారామాకామాభూమా
రామాధామారారాభామా
భామాకామాభామాభూమా

భావం -
సామవేదానికి పూర్ణ నివాసులగు పండితులకు నివాసమైనదానా
శ్రేష్ఠురాలా భయముగొలుపనిదానా కేవలము ఇహలోకమునందలి
కోరికలుగల వారియందు అనురాగం లేనిదానా భూదేవిరూపం
నొందిన లక్ష్మీ స్త్రీల యొక్క తేజస్సునకు స్థానమైనదానా
సత్యభామ అనే పేరుగలదానా రమ్ము రమ్ము స్త్రీలయొక్క
కోర్కెలయందు ఉండుదానా కాంతి సంపదయొక్క ఆధిక్యమునకు
స్థానమైనదానా రమ్ము రమ్ము


ప్రతిలోమ పద్యం -
పై పద్యాన్ని క్రిందినుండి పైకి వ్రాసిన వచ్చు పద్యం

మాభూమాభామాకామాభా
మాభారారామాధామారా
మాభూమాకామారామాకా
మాభీరాసామాధామాసా

భావం -
భూమియొక్కయు, పార్వతిఅను స్త్రీ యొక్కయు, కోర్కెలయొక్క
విశేష ప్రకాశముగలదానా, (భూదేవి, పార్వతి లక్ష్మివలన సకల
సంపదలు పొందుతారని తెలుపుట), మాకు కష్టములైన
పనులందు ధైర్యము నిచ్చుదానా, రమ్ము మాతేజస్వరూపమైన
దానా రమ్ము, మాసంపదకు స్థానమైనదానా, మన్మథునియందు
పూరణమైన సంతోషంకలదానా విష్ణుపత్నీ, భయముగలవారికి
సుహృద్బలమైనదానా లక్ష్మీ ప్రదముకాని చోట తేజస్సు
ఉండనిదానా  రమ్ము రమ్ము

అనులోమ శ్లోకం-
రామ రామ మహాబాహో మాయా తే సుదురాసదా
వాదసాదద కబ లోకే పాదావేవ తవాసజేత్
                                                                        (యమక భారతం - 71)
భావం -
ఓ రామా! నీవు ఆజానుబాహునివి. ఈ జగత్తులో కేవలం
బ్రహ్మపాదమే సరిపోలుతుంది నీ పాదంతో. నీ మాయను
అనుసరించటం చాల కష్టం. నీవు జ్ఞానప్రదాతవు.

ప్రతిలోమ శ్లోకం -
జేత్సవాతవ వేదాపాకేలోకోదద సాదవా
దాసరాదుసుతేయామాహేబాహా మమ రామ రా(రాః)
                                                                                       (యమక భారతం - 72)

(ముందు చెప్పబడిన  అనులోమ శ్లోకాన్ని క్రిందినుండి
చదివిన ఈ ప్రతిలోమ శ్లోకం వస్తుంది గమనించండి.)

భావం -
ఓరామ! నీవు గాలితో సహా ఈ విశ్వానికి బోధకుడవు.
నీవు జ్ఞానప్రదాతవు మరియు ప్రపంచానికి క్రియవు.
నీవు నీ భక్తులలో భయాన్ని పోగొట్టి సంతోషాన్ని
చ్చేవాడివి. నీవు ఈశ్వరుని, స్కందుని, గణపతిని,
లక్ష్మిని నీ అధీనములో ఉంచుకొన్నవాడివి. నీవు
నరసింహ స్వామిగా రుద్రుని ఉవాహన చేసినవాడివి.
నీవే నా సంపద.

చూశారుకదా !
అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం
ఎంత గమ్మత్తుగా ఉందో

పాదభ్రమకం(గతిచిత్రం)

పాదభ్రమకం(గతిచిత్రం)

సాహితీమిత్రులారా!

గతి అంటే నడక.
గతిచిత్రమంటే నడకలో ప్రత్యేకత కలిగినది.
అంటే ముందు నుండి వెనుకకు చదివినా ఒకలాగే
ఉండటం  ప్రత్యేకం కాదా
అట్లా ప్రత్యేక నడకలు కలిగిన కవిత్వం
చిత్రకవిత్వంలో ఒక భాగం
దాన్నే గతిచిత్రమంటాం
వీటిలో కొన్ని పద్యాలలో ప్రతిపాదం ముందుకు
వెనుకకు ఎలాచదివినా ఒకలాగే ఉంటాయి
అలాంటిదాన్ని పాదభ్రమకం అంటాం.
ఇక్కడ అలాంటి పద్యం ఒకదాన్ని చూద్దాం -

వందే2మందదమం దేవం
దంభితామమతాభిదం
సదాభీమమభీదాస
మంగలంబి బిలంగమమ్
                                               (కవికల్పతరు)
ఇది శివ ప్రార్థన శ్లోకం-
కఠోరమైన దండనము గలవాడును, గర్వమును అహంకారమును జయించినవాడును, ఎల్లపుడు భయంకరుడును, భయములేని నౌకరులతో కూడినవాడును, చేతులకును కాళ్లకును వ్రేలాడుచున్న సర్పములుకలవాడును అగు ఈశ్వరునకు నమస్కరించుచున్నాను - అని భావం.

ఈ పద్యంలో ప్రతిపాదం ముందు(మొదట) నుండి చివరకు
చివరనుండి మొదటికి చదివినా ఒకలాగే వుంది గమనించండి-

వందే2మందదమం దేవం
దంభితామమతాభిదం
సదాభీమమభీదాస
మంగలంబి బిలంగమమ్

హిందీలో గతిచిత్రం(పాలిన్డ్రోమ్)

హిందీలో గతిచిత్రం(పాలిన్డ్రోమ్)

సాహితీమిత్రులారా!

తెలుగులో మనం పాదభ్రమకం, పద్యభ్రమకం తెలుసుకొని ఉన్నాం.
ఇక్కడ హిందీలో పాదభ్రమకాన్ని పద్యభ్రమకాన్ని గమనిద్దాం-

मां सस मोह सजै बन बीन, नवीन बजै सह मोस समा।
मार लतानि बनावति सारि, रिसाति वनाबनि ताल रमा ॥
मानव ही रहि मोरद मोद, दमोदर मोहि रही वनमा।
माल बनी बल केसबदास, सदा बसकेल बनी बलमा ॥
మాఁ సస మోహ బన బీన, నవీన బజై  సహ మోస సమా
మార లతాని బనావతి సారి, రిసాతి వనాబని తాల రమా
మానవ హీ రహి  మోరద మోద, దమోదర మోహి రహి వనమా
మాల బనీ బల కేశబదాస, సదా బసకేల బనీ బలమా
                                                    (కేశవదాస్ కూర్చిన ఒక సవై)

దీనిలోని ప్రతి పంక్తిని చివరనుండి మొదటికి చదివినా
మొదటినుండి చదివినలాగే వస్తుంది. దీన్నే పాదభ్రమకం అంటాం.
ఈ క్రిందిది పద్యభ్రమకానికి ఉదాహరణ -

सदा सील तुम सरद के दरस हर तरह खास।
सखा हर तरह सरद के सर सम तुलसीदास॥
సదా సీల తుమ సరద కే దరస హర తరహ ఖాస
సఖా హర తరహ సరద కే సర సమ తులసీదాస

ఇది రెండు పాదాల చివరనుండి మొదటికి చదివినా మొదటినుండి
చదివినలాగే వస్తుంది దీన్నే పద్యభ్రమకం అంటాం.

చిత్రకవిత్వంలో బ-వ లకు భేదం ఉండదు.

అలాగే సున్నలు విసర్గలు కూడా ముందు వెనుకలుగా చదివేప్పుడు
ఒకచో రావచ్చు మరొకచో రాకపోవచ్చు.

8 కాళ్ళతో ఉన్న 800 సంవత్సరాల శిల్పం

8 కాళ్ళతో ఉన్న 800 సంవత్సరాల శిల్పం

సాహితీమిత్రులారా!

నాలుగు శిల్పాలను ఒక శిల్పంగా
మలచిన శిల్పం ఇందులో
నలుగురు యువతులుగా
ఉన్న ఒకేయువతి. దాని వివరణతేకూడిన
వీడియో ఇక్కడ చూడండి-
ఇది గర్భచిత్రం క్రిందికి వస్తుంది

పద్యభ్రమకము(అనులోమ విలోమము)

పద్యభ్రమకము(అనులోమ విలోమము)

సాహితీమిత్రులారా!

పద్యభ్రమకమంటే పద్యం పైనుండి క్రిందికి
క్రిందినుండి పైకి ఎలా చదివినా పద్యం ఒకలాగే
మారకుండా ఉండడటం. దీన్నే అనులోమ పద్యం
(పైనుండి క్రిందికి చదివే పద్యం), విలోమ పద్యం
(క్రిందినుండి పైకి చదివే పద్యం)
రెండు ఒకలాగే ఉంటే దాన్ని
అనులోమ విలోమ పద్యం అంటారు.
ఇక్కడ బోడి వాసుదేవరావుగారి చిత్రమంజరి
నుండి ఈ రకపు పద్యం చూద్దాం-

సరోజ వృత్తం -
మార! ధీర! రధీరమా!
సారధీరసభారసా!
సారభాసరధీరసా!
మా! రధీర! రధీరమా!

మార(మా - ర) - లక్ష్మీదేవియు, మన్మథుడును గలవాడా
ధీర - స్వతంత్రుడా
రధీరమా - (ర-ధీ-రమా) - చురుకైన బుద్ధికలవాడా
సారధీరసభారసా - శ్రేష్ఠులైన రసజ్ఞులుగల సభాస్థలి గలవాడా
సారభాసరధీరసా - సార-భాస-ర-ధీర-సా)న్యాయముతో ప్రకాశించుచున్న
                 నిపుణులైన విద్వాంసుల యొక్క ధ్యానముగలవాడా
మా - (మ-అ) - బ్రహ్మకు హేతువైనవాడా
రధీర (ర-ధి-ఇర) - త్యాగమునకు స్థానమైన వాక్కులు గలవాడా
రధీరమా(ర-ధీర-మా)- మనోహరుడు, సాహసికుడుఅయిన చంద్రుడు కలవాడా

అనులోమ విలోమ కందం -గతిచిత్రం

అనులోమ విలోమ కందం -గతిచిత్రం

సాహితీమిత్రులారా!

పద్యం మొదటినుండి చదివిన అది అనులోమము
పద్యం చివరనుండి మొదటికి చదివిన అది విలోమము
ఒక పద్యం మొదటినుండి చదివినా
చివరినుండి మొదటికి చదివినా
ఒకేలా ఉంటే అది అనులోమ విలోమ పద్యం
అది కందపద్యం అయితే కందపద్యం
రాఘవాభ్యుదయములోని ఈ పద్యం చూడండి-

ధీరవరద నవభవన స
వీరసుకర భావసరసవిరసారీనా
నా రీసారవిసరసవ
భారకసురవీసనవభవనదరవరధీ
(రాఘవాభ్యుదయము - 5-217)

గమనించండి

ధీరవరద నవభవన స
వీరసుకర భావసరసవిరసారీనా
నా రీసారవిసరసవ
భారకసురవీసనవభవనదరవరధీ

ఇందులో  రెండవ పాదం
చివరనుండి మొదటి వరకు చదివిన
మూడు నాలుగు పాదాలు వస్తాయి.
అందుకే దీన్ని విలోమార్థపూరణీయా(నులో)మ కందము
అన్నారు.

ప్రతిలోమానులోమ శ్లోకము

ప్రతిలోమానులోమ శ్లోకము

సాహితీమిత్రులారా!

ప్రతిలోమానులోమ శ్లోకము అంటే
మొదటి, మూడవ పాదాలు అనులోమంగాను
రెండవ, నాలుగవ పాదాలు ప్రతిలోమంగాను
కూర్చబడిన శ్లోకం.

ఉదాహరణగా కిరాతార్జునీయంలోని
ఈ శ్లోకం  చూడండి-

నను హో మథనా రాఘో
ఘోరా నాథమహో ను న
తయదాతవదా భీమా
మాభీదా బత దాయత

ఈ శ్లోకం అర్జునుని ధాటికి తట్టుకోలేక
ఫలాయనం చిత్తగించిన సైన్యానికి
కుమారస్వామి ధైర్యం చెప్పే శ్లోకాలలోని
ఒకటి -
ఓ సైనికులారా వినండి. మీరు భయంకరులైన
శత్రువులను భయపెట్టేవారు. సమర్థులు.
శత్రువు విషయంలో క్రూరులు. ప్రభుభక్తి కలవారు.
రక్షకులు. మంచి ఆచరణకలవారు. వక్తలుకూడా.
శరణాగతులకు, అభయమివ్వగలవారు.
మీ పరిశుద్ధి అందరికీ తెలుసు - అని భావం.

ఈ శ్లోకంలో 1,3 పాదాలను
విలోమంగా వ్రాయగా
2,4 నాలుగుపాదాలు ఏర్పడతాయి
గమనించండి.

నను హో మథనా రాఘో
ఘోరా నాథమహో ను న
తయదాతవదా భీమా
మాభీదా బత దాయత

మూడవ పాదంలోని వదా అనేది
నాలుగవపాదంలో దావ అని రావాలి
కానీ దా బ అని వచ్చింది. దీనికి
కారణం సంస్కృతంలో వ-కును,
బ-కును భేదములేదు.

శ్రీరత మహిమతరశ్రీ

శ్రీరత మహిమతరశ్రీ

సాహితీమిత్రులారా!

పాదభ్రమకము అనే గతిచిత్రాన్ని
ఇక్కడ చూద్దాం-

గతి అంటే నడక
నడకలోని చిత్రం
గమనించటమే
ఇందులోని చిత్రం.

ఒకమాట ముందుకే గాదు
వెనకకూ అలాగే ఉంటే
మనము అది చిత్రంగా
గుర్తిస్తాం కదా
అదే పద్యపాదమైతే
అది ఇంకా చిత్రం
పులుపు, జలజ, వికటకవి - ఇలాంటి పదాలు
ముందుకు వెనక్కు ఒకలాగే చదువుతాం కదా!

ఈ పద్యం చూడండి-
ఇది శ్రీమాన్ వైద్యంవేంకటేశ్వరాచార్యులవారి
సంపాదకత్వంలో వెలువడిన
అధ్యాత్మరామాయణంలోనిది-

ఇది సుందరకాండలోని ఆశ్వాసాంతంలో
కాణాదం పెద్దన సోమయాజిగారు హనుమంతుడు
లంకకువెళ్ళి తిరిగి వచ్చిన సందర్భంలో కూర్చడం
ఒక విశేషం-

శ్రీరత మహిమతరశ్రీ
సారసవనయ శహితాహి శయనవసరసా
ధీరశమ సోమ శరధీ
మార పరకమాన్యధన్య మాకరపరమా


మొదటిపాదంలో 9 అక్షరాలున్నాయి
శ్రీరత మహిమతరశ్రీ
అందులో నడిమి అక్షరం 5వది - హి
దాన్నుండి మళ్ళీ వెనక్కు
అవే అక్షరాలొచ్చేలా చేశాడు కవి

అలాగే రెండవపాదంలో  17 అక్షరాలున్నాయి.
సారసవనయ శహితాహి శయనవసరసా
వీటిలో మధ్యన ఉన్న అక్షరం 9వ అక్షరం - తా
దీనితరువాతనుండి అక్షరాలను వెనుకకు కూర్చాడు

3వపాదంలో మొత్తం అక్షరాలు 9
ధీరశమ సోమ శరధీ
అందులో 5వ అక్షరం సో
దాన్నుండి వెనుకకు కూర్చాడు

4వపాదంలో మొత్తం అక్షరాలు 15
మార పరకమాన్యధన్య మాకరపరమా

అందులో మధ్యఅక్షరం 8వది - ధ

దీన్నుండి వెనుకకు అక్షరాలను కూర్చాడు
దీనివల్ల ఇది పాదభ్రమకంగా మారుతున్నది.

శ్రీరత మహిమతరశ్రీ
సారసవనయ శహితాహి శయనవసరసా
ధీరశమ సోమ శరధీ
మార పరకమాన్యధన్య మాకరపరమా

కాళిదాసళిదాయోమా

కాళిదాసళిదాయోమా

సాహితీమిత్రులారా!

మొదటినుండి చివరకుచదివినా
చివరనుండి మొదటికి చదివినా
ఒకలాగే ఉండే  పద్యాన్నిగాని శ్లోకాన్నిగాని
పద్యభ్రమకమని, లేదా అనులోమ విలోమ శ్లోకం(పద్యం) ఉంటాము
ఇలాటివి కొన్ని తెలుసుకొని ఉన్నాము
ఇప్పుడు మరొకటి.

కాళిదాసళిదాయోమా, చంద్రంతే రిపురంజకమ్
కంజరం పురితేం ద్రంచ, మాయోదాళి పదాళికా

దాసళి - దాసులను పుత్రులుగా చూచేదానా
దాయో - వేరుగా ఉండని శివుడుకలదానా
మాయో - మాయారూపిణివైన దేవతా
దాళి - దాంతి గుణముకలదానా
సదాళి - దేవతా స్త్రీలే చెలికత్తెలుగా కలదానా
కాళి - ఓ కాళికాదేవీ
పురి - దరిచేర్చుకునే విషయంలో
తే - నీ యొక్క
తా - దయ
చంద్రం - చంద్రుణ్ణి
కంజరం - సూర్యుణ్ణి
ఇంద్రం చ - దేవేంద్రుణ్ణి కూడ
రిపురంజకం - అరిషడ్వర్గము కలవాణ్ణిగా
మా - నన్నుగూర్చి
కా - సుఖానికి స్థానంగా
భవ - అగుదువుగాక

ఎదిరి పూర్వరూప పదమునందె

ఎదిరి పూర్వరూప పదమునందె

సాహితీమిత్రులారా!

ఈ పద్యం చూడండి ఇందులోని చిత్రాన్ని గమనించండి.

జలజ - కనక - కటక - నళిన - భద్రేభ - ముల్
సఖియ కంఠ-కాంతి-జఘన-చరణ-
గమనములకు సాటిగానక తన వృత్తి
ఎదిరి పూర్వరూప పదమునందె

నాయిక కంఠ, కాంతి, జఘన, చరణ, గమనములతో
జలజ, కనక,కటక, నళిన, భద్రేభ - ములు
పోటీ పడినవట అవి ఎంత ప్రయత్నించినా!
వాటికి సాటిరాలేక తలక్రిందులుగా పోరాడి కూడ
పూర్వరూపంలోనే ఉన్నాయట.
 కారణం ఏమిటంటే ఆ పదాలన్నీ
అనులోమంగాను ప్రతిలోమంగాను ఒకటే
ఇది ఆమె సౌందర్య పరాకాష్ఠ తెలపటమే.

జలజ, కనక,కటక, నళిన, భద్రేభ - అనే పదాలు
అనులోమంగాను ప్రతిలోమంగాను ఉండటం వల్ల
ఇది గతిచిత్రం.

అనులోమప్రతిలోమపాదం

అనులోమప్రతిలోమపాదం

సాహితీమిత్రులారా!
అనులోమము అనగా మొదటినుండి చివరకు,
ప్రతిలోమం అనగా చివరినుండి మొదటికి.
అనులోమప్రతిలోమపాదం అంటే
ఒక పాదం మొదటినుండి చివరకు మళ్ళీ చివరనుండి మొదటికి గల పాదం.
ఒకపాదం మొదటినుండి చివరకు రాసినది ఒకటవ పాదం.
 అదేపాదాన్ని చివరనుండి మొదటికి రాసిన అది రెండవ పాదం.
ఇదేవిధంగా మూడవ పాదం తిప్పిరాస్తే అది నాలుగవ పాదం ఏర్పడుతుంది.
ఈ విధంగా కూర్చబడిన శ్లోకం లేదా పద్యం అనులోమ ప్రతిలోమపాదం.
ఇక్కడ అలంకారశిరోభూషణే శబ్దాలంకారంలోని
32వ శ్లోకం ఉదహరించుకుందాం.

రంగవానరతం దేవం
వందేతం రనవాగరం
హారిదాన హితోమేయో
యోమేతోహి నదారిహా

(ఎవరు నిష్కల్మషదాటులకు మేలు చేస్తారో,
పరిమితిలేని ప్రభావం కలవాడో,
నిత్యశత్రువులయిన అరిషడ్వర్గాన్ని నాశనం చేస్తారో,

లక్ష్మిదేవి చేత ఆశ్రయించబడిన వాడో అట్టి
శ్రీరంగక్షేత్ర వాసాసక్తుడైన శ్రీరంగనాథుని ముందుగా
రసాత్మకమైన వాక్కులుగల కవినై
నేను నమస్కరిస్తున్నాను.)

ఈ శ్లోకంలో 1వ పాదం చివరనుండి చదివిన రెండవ పాదం ఏర్పడుచున్నది.
అలాగే 3వ పాదం చివరనుండి చదివిన 4వ పాదం ఏర్పడుచున్నది.
ఈ విధంగా ఏర్పడేదాన్ని అనులోమ ప్రతిలోమపాదం అంటారు.