శశిరేఖ ముఖవర్ణన

సాహితీమిత్రులారా!

తాలాంకనందినీ పరిణయంలో

సంఖ్యంలతో కూడిన శశిరేఖ ముఖవర్ణన

కూర్చారు ఆసూరి మఱింగంటి వేంకటనరసింహాచార్యగారు

గమనించండి-

 పెదిమలు తగిలి - తగలని పద్యాలు

సాహితీమిత్రులారా!

చదివే సమయంలో
పెదవి మాత్రమే తగిలే పద్యం-

భూమీ భామాంబు భవా
వామాపా వైభవ భువి భావావాపా
వేమమ్మోముము భూభవ
భీమ భవాభావ భావ విభువామావిభా

చదివే సమయంలో  పెదవులు తగలిది-

శ్రీశా సతత యశః కవి
తాశా ధాత్రీశ ఖండితాశా నిస్సం
కాశా నిరతారాధిత
కీశేశా హృష్ణ గగనకేశా యీశా

ఒక అక్షరం పెదవితగలినిది తరువాతి అక్షరం తగిలేది

అంటే పెదవి తగలనిది తగలేది ఈ పద్యం -

దేవా శ్రీమాధవ శివ
దా వేగాభిజ్ఞ మురభిదా మాధామా
జ్యావగ వంద్యా వాసవ
సేవితపద పగవిరామ శివ జపనామా

 క నుండి మ వరకు లేని పద్యం

సాహితీమిత్రులారా!

కావ్యాలంకారసంగ్రహంలోని

ఈ పద్యం చూడండి-

ఇందులో క - నుండి మ- వరకు గల

25 అక్షరాలు వాడకుండా వ్రాయబడింది

దీన్ని వర్గపంచకరహితము అని అంటారు.

ఇది శబ్దచిత్రంలోని స్థానచిత్రానికి చెందినది.

హార హీర సారసారి హారశైల వాసవో

ర్వీరుహా హిహార శేషవేషహాసలాలస

శ్రీరసోరుయాశసాంశుశీల వైరివీరసం

హార సారశౌర్యసూర్య హర్యవార్యసాహసా

                                                  (కావ్యాలంకాసంగ్రహము -5- 245)

(హీరము - మణి, సారసారి - సంద్రుడు,

హారశైలము - కైలాసము, అహిహారుడు - శివుడు,

యాశసాంశుశీల - కీర్తికాంతచే ఒప్పువాడా,

సూర్యహర్యవార్య సాహసా - సూర్యుని అశ్వముల

చేతను వారింపరాని(చొరరాని) సాహసము కలవాడా)

ఈ పద్యంలో

క,ఖ,గ,ఘ,ఙ

చ,ఛ,జ,ఝ,ఞ

ట,ఠ,డ,ఢ.ణ

త,థ,ద,ధ,న

ప,ఫ,బ,భ,మ

అనే 25 అక్షరాలున్నాయేమో గమనించగలరు.

ఇవిలేవుకావుననే దీని వర్గపంచకరహిత పద్యం

అనే పేరు పెట్టారు.

 హరిహరి యారమణి బొగడనలవియె యెందున్

సాహితీమిత్రులారా!

రొద్దము హనుమంతరావు గారి

శృంగారలహరి అను నామాంతరముగల 

ఆంధ్ర వాసవదత్త లోని

ఈ పద్యాలు గమనించండి-

హీరనిభమధ్యనిర్మల

హీరవిభావిభవభాగహీనరదమహా

హీరసమనీలవేణిమ

హీరమణీయోరుకటిమహిన్ సతిదలఁపన్ (215)

(హీర- సింహము , వజ్రము, సర్పము)

హరిసమరమణీయానన

హరిరుచిరవచోవిలాస హరినిభవేణిన్

హరిమధ్యహరితనుద్యుతి

హరిహరియారమణి బొగడనలవియె యెందున్ (216)

(హరి- చంద్రుడు, చిలుక, సర్పము, సింహము, బంగారుచాయ)

వీటిలో ప్రతిపాదము ఒకే పదంతో ప్రారంభమయింది

మరియు నానార్థములతో పద్యం నడిచింది.

కావున ఇవి శబ్దచిత్రంగా చెప్పవచ్చు.

 రెండు దీర్ఖాచ్చులతో పద్యం

సాహితీమిత్రులారా!

రెండు దీర్ఘాచ్చులతో కూర్చిన పద్యం

లేక శ్లోకంను దీర్ఘ ద్వి స్వరచిత్రం అంటాం

దండి కావ్యాదర్శంలోనిది

శ్రీ దీప్తీ హ్రీ కీర్తీ ధీనీతీ గీ ప్రీతీ

ఏధేతే ద్వే ద్వే తేయే నేమే దేవేశే

                                                            (కావ్యాదర్శము- 3- 86)

(దేవేంద్రుని యందుకూడ లేని శోభాదీప్తులు,

లజ్జాకీర్తులు, బుద్ధినీతులు, వాక్ప్రేమలు

రెండు రెండు నీకు వృద్ధినొందుచున్నవి.)

దీనిలో మొదటి అర్థము అనగా శ్లోకము పూర్వభాగము అంతా ఈ - స్వరంతోను,

రెండవ భాగము అనగా ఉత్తరార్థశ్లోకం అంతా ఏ - స్వరం తోను కూర్చబడినది.

ఈ రెండును దీర్ఘ స్వరములే కాబట్టి దీన్ని  దీర్ఘ ద్వి స్వరచిత్రం 

అనికూడ అనవచ్చు

 ఒకటి రెండు మూడు నాలుగు ఐదు .........అక్షరాల పాద సీసము

సాహితీమిత్రులారా!

ఏకాక్షరి, ద్వ్యక్షరి, త్య్రక్షరి ఇలా చూసి ఉన్నారు. కానీ ఇప్పుడు ఈ సీసంలో ఒక అక్షంతో ఒక పాదం,

రెండక్షరాలతో రెండవపాదం, మూడక్షరాలతో మూడవ పాదం, నాలుగక్షరాలతో నాలుగపాదం,

ఐదక్షరాలతో ఐదవపాదం, ఇలా కూర్చటం జరిగింది గమనించండి

రారార రారర రూరూర రేరార

         రేరార రీరర రూరరార 

భాభీరు భీభర భారభేరీరేభి

         భూరిభాభాభీ భూభూ భరాభ

నలినీ నివనైక లలనాకళానూన

         లాలనలోలా కళంక లీల 

దరదారి దర ధర కరదదాదోదర

         దార కాదర కరోదారవరద 

గోపబాలక పాలక పాపలోప 

సాలక విలాస వేంకటశైలవాస

భవ్యభాస భవాకారదివ్యరూప

రాధికాస్పుటదిక్కరి కాధరాంగ

                                (ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర విజయవిలాసము - 878)

1వ పాదము-       1- అక్షరం- ర

రెండవపాదం- రెండక్షరాలు - భ,ర

మూడవపాదం - 3 అక్షరాలు-క,న,ల

నాలుగవ పాదం- 4 అక్షరాలు - క,ద,ర,వ

ఐదవపాదం-  5 అక్షరాలు - క,గ,ప,బ,ల

ఆరవపాదం -  6 అక్షరాలు - క,ట,ల,వ,శ.స

ఏడవపాదం-  7 అక్షరాలు - క,వ,భ,ర,ప,ద,య

ఎనిమిదవపాదం- 8 అక్షరములు - క,గ,ట,ద,ధ,ప,స,ర

ఈ విధంగా కూర్చబడినది

 తామసి - తాజెడి

సాహితీమిత్రులారా!

కపిలవాయి లింగమూర్తిగారి

ఆర్యా శతకంలోని పద్యం చూడండి

తాజెడిమసియగు తామసి

యేజగమున నున్నగాని ఇది నిక్కము సు

మ్మీ జనుడు దీనినెరిగిన

వేజన్మములైన జెడడు వినుమా యార్యా!

తామసగుణం కలవాడు తాను చెడిపోతాడు మసి అయిపోతాడు.

ఇది కనుక్కున్నవాడు ఎన్ని జన్మలెత్తినా చెడడు అంటున్నారు లింగమూర్తిగారు.

ఇందులో మరో చమత్కారం చూపించాడు కవిగారు. అదేమంటే

తామసిలోని - 'తా' జెడి - త అనే అక్షరం చెడిపోతే మసిమిగులపుతుంది

 - అని శబ్దచిత్రాన్ని చూపించాడు.

ముందు వెనుక రక్షణగా ఉండేవాడే పతి

సాహితీమిత్రులారా!

కపిలవాయి లింగమూర్తిగారు తన ఆర్యా శతకంలో 

అనేక శబ్దచిత్రాలను కూర్చారు  వాటిలోనిదే ఈ పద్యం 

చూడండి-

పడతి కుభయ పక్షములను

పుడమి నేడుగడగ నిలిచి పొలుచునెవడునా

తడె పతియటు గాకున్నను

వెడగుసుమీ జగతియందు వినుమా యార్యా!

ఉభయపక్షములు - ఇహపరాలు, రెండువైపులు.

ఏడుగడ - ఆధారం

పడతికి ఇహపరాలలో రెండువైపులా అనగా

ఇహంలోనూ పరంలోనూ అండగా ఉండేవాడే భర్త

అలాకానివాడు అవివేకి క్రిందనే లెక్క - అని భావం.

ఇందులోని శబ్దచిత్రం-

పడతి - అనే పదంలో మొదటి చివరి అక్షరాలను కలిపిన పతి అవుతుంది.

దీన్నే కవిగారు ముందు వెనుక అంటే పతి అయినవాడు ఇదేవిధంగా

ముందు వెనుక రక్షణగా ఉండేవాడే పతి లేనివాడు అవివేకి అని చెబుతున్నాడు.

భార్య-దారా-కళత్రం

సాహితీమిత్రులారా!

భార్యకు గల పర్యాయపదాలు దార, కళత్రం ఈ పదాలతో

కపిలవాయి లింగమూర్తిగారు ఆర్యా శతకంలో కూర్చిన శబ్దచిత్రం

గమనించండి-

ప్రకృతి త్రయస్వరూపిణి

సకియ యనం బురుషుడెట్టి జనుడైననుదా

రకళత్రము భార్యగ యో

పికచే దగినట్లు నడుచు వినుమా యార్యా!

ప్రకృతి త్రయస్వరూపిణి - మూడువిధాలైన

ప్రకృతులు అనగా సాత్విక రాజస తామసాలు మూడు గలది.

దార-కళత్రం- భార్య అనే మూడు విధాలైన

పుం, నపుంసక, స్త్రీలింగాలు మూడు గలది.

ఇందులోని శబ్దచమత్కారం-

స్త్రీ మూడు విధాలైన ప్రకృతులు కలది.

కాబట్టి తన భర్త త్రిగుణాలలో ఎలాంటి గుణం

గలవాడైనా అతనికి తగినట్లు నడచుకోగలదు.

దారా అనే శబ్దం పుంలింగం-

పురుషుని భయపెట్టునది, భయపడునది అని వీని అర్థం.

పురుషుడు అపమార్గంలో ఉంటే వాణ్ని భయపెట్టి దారికి

తెచ్చుకుంటుంది. లేదా అనుకూలుడా తానే అతనికి

భయపడుతుంది.

కళత్రం - నపుంసకలింగం.

పురుషుని కళంకంనుండి రక్షించేది.

అతని కళలు కాపాడేది అని అర్థం.

ఇల్లాలు మంచిదైనపుడు తన భర్తకు

ఏమచ్చారాకుండా కాపాడుతుంది.

భార్యా అంటే భరింపబడేది అని అర్థం.

సంసారంలో ఆమె పురుషునిచే భరింపబడుతుంది.

అతడు పెట్టే కష్టాలనన్నిటిని భరిస్తుంది.

ఈ విధంగా ప్రకృతి మూడురకాలు.

రమణమ్ - మరణమ్ - చరణమ్

రమణమ్ - మరణమ్ - చరణమ్

సాహితీమిత్రులారా!

ఈ శ్లోకంలోని చమత్కారం చూడండి.

రామచంద్రే "రణ" ప్రాప్తే మధ్య "మం" నాక యోషిత
ఆది "మం" లేభిరే వీరా భీరమశ్చ ఆది "చం" రణమ్


రామచంద్రుడు "రణమ్" (యుద్ధము) నకు వెళ్ళినాడు.
నాకయోషిత (దేవతా స్త్రీలు)
(రణ మధ్య "మ" ను పొందిరి) "రమణ" రమణులను పొందిరి.
వీరులు ఆది "మ" ను పొందిరి - "మరణ" - మును పొందిరి.
భీరువులు (పిరికివారు) ఆది "చ" ను పొందిరి
అనగా చరణములను పొందిరి.

నవరసాలు ఒకే పద్యంలో

నవరసాలు ఒకే పద్యంలో

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీరామకర్ణామృతములోని
ఈ శ్లోకంలో నవరసములు
చూప బడ్డాయి చూడండి-

శృంగారం క్షితినందనీవిహరణే వీరం ధనుర్భంజనే
కారుణ్యం బలిభోజనే ద్భుతరసం సింధౌగిరిస్థాపనే
హాస్యం శూర్పణఖాముఖే భయవహే భీభత్సమన్యాముఖే
రౌద్రం రావణవర్దనే మునిజనే శాంతం వపుః పాతు నః

సీతతో విహరించునపుడు శృంగారరసమును,
శివునిధనుర్భంగమునందు వీరరసమును,
కాకాసురుని యందు దయను,
సముద్రమున పర్వతములుంచునపుడు ఆశ్చర్యమును,
శూర్పనఖ మోమునందు హాస్యమును,
ఇతర స్త్రీలమోమున భీభత్సమును(అసహ్యమును),
రావణసంహారమందు రౌద్రమును,
మునీశ్వరులయందు శాంతరసమును,
అయి సర్వము మమ్ము రక్షించుగాక- అని భావం.

శృంగారం క్షితినందనీవిహరణే వీరం ధనుర్భంజనే
కారుణ్యం బలిభోజనే ద్భుతరసం సింధౌగిరిస్థాపనే
హాస్యం శూర్పణఖాముఖే భయవహే భీభత్సమన్యాముఖే
రౌద్రం రావణవర్దనే మునిజనే శాంతం వపుః పాతు నః

ఇందులో అన్ని రసముల పేర్లు రావడం వలన
ఇది నవరస శబ్ద చిత్రం అనబడుచున్నది

కన్నడ, హిందీ లలో ఏకాక్షరి

కన్నడ, హిందీ లలో ఏకాక్షరి

సాహితీమిత్రులారా!

కన్నడ భాషలో 12వ శతాబ్దికి చెందిన నాగవర్మ "కావ్యావలోకనం"లోని ఏకాక్షరి ఉదాహరణ.

ಶ್ಲೋ. ನಿನ್ನಿ ನೇನಿನ್ನ ನಾನನ್ನ |
         ನಿನ್ನ ನೆನ್ನ ನನೂನನಂ||
         ನುನ್ನ ನೈನನ್ನ ನೈನೇನೇ|
         ನೆನಿನ್ನನ್ನಂ ನಿನ್ನೆ ನಾನುನಂ||
                                (ಕಾವ್ವಾವಲೋಕನಂ - 8 - 584)
పై కన్నడ శ్లోకానికి తెలుగులిపి
                  శ్లో. నిన్న నీనిన్న నానన్న
                   నిన్ననెన్న ననూననం
                   నున్న నైనన్న నైనేనే
                   నెన్నిన్నం నిన్నెనానునం

హిందీలో లేఖరాజకవి రచిత "గంగాభరణ్ "లోని ఏకాక్షరి.

गंगी गोगो गो गगे, गुंगी गो गो गुंग ।
गंगा गंगे गंग गा, गंगा गंगे गंग ।। 
పై దోహేకు తెలుగులిపి
                                         గంగీ గోగో గోగ గే, గుంగీ గోగో గుంగ
                            గంగా గంగే గంగ గా, గంగా గంగే గంగ

ఒకేపాదంలో ఎంత వింత

ఒకేపాదంలో ఎంత వింత

సాహితీమిత్రులారా!

మాడుగుల మహారాజును
ఇద్దరు కవీశ్వరులు ఇలా దీవించారు-

అ శ్లోకం చూడండి -

విక్రమేణార్జున ముఖా: కృష్ణభూపాల! తే హితా:
విక్రమేణార్జున ముఖా :కృష్ణభూపాల! తే హితా:


రెండు పాదాలు
ఒకలానే ఉన్నాయి కదా!

ఇద్దరూ ఒకే పాదాన్ని చెప్పారా? అంటే చూద్దాం మరి

మొదటికవి చెప్పిన పాదానికి అర్థం-

ఓ కృష్ణభూపాలా!
విక్రమేణ అర్జునముఖా: -
పరాక్రమంలో (పాండవ మధ్యముడైన) అర్జునుడు మొదలైనవారు,
తే హితా: - నీకు సమాన స్నేహితులుగా పోల్చదగినవారు
.
రెండవకవి చెప్పిన పాదానికి అర్థం -

ఇందులో తే2హితా - అని తీసుకోవాలి
అపుడు
ఓ కృష్ణభూపాలా!
తేऽహితా: = తే అహితా: = నీ శత్రువులు,
విక్రమేణ - పరాక్రమంలో
అర్జున ముఖా: -
తెల్లమొగంతో వెలవెల పోతున్నారు.

అక్షరవిన్యాసం

అక్షరవిన్యాసం

సాహితీమిత్రులారా!

వెల్లూరు నరసింగకవి కృత
రాచకన్యకాపరిణము అవతారికలోని
శబ్దచిత్రం చూడండి-

కోదండరామరెడ్డి స
దా దానపు భా గురుత్వ తత్వము తనరం
గా దరణిజ శశి శిబి బలు
లా దివిగవి పగిది లఘువులైరి తలంపన్
                                         (రాచకన్యకాపరిణయము - 1-23)

కోదండరామరెడ్డి దానపు భా - దానకాంతి గురువైనది.
అనగా గొప్పదైనది. దీనిలో  భా - గుర్వక్షరము-
అలఘువు. అపుడు తరణిజ(కర్ణుడు), శశి, శిబి,
బలులు(బలిచక్రవర్తి మొదలైనవారు), ఆ దివిగవి
(కామధేనువు) పగిది లఘువులైరి అనగా చులకనైనారు
- చేవలేనివారు అయినారు. ఇందులో కర్ణాదులు
లఘువులుగా కూర్చబడినది.

ఇది అర్థానికి అనుగుణంగా
అక్షరవిన్యాసం కూర్చబడిన
శబ్దచిత్రము.

పద్యమంతా లఘువులే

పద్యమంతా లఘువులే

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక మాత్రా కాలంలో అంటే ఒక చిటిక వేసేంత కాలంలో పలుకగలిగే అక్షరాన్ని లఘువు అంటాం. ఏ పద్యంలోనైనా అన్నీ లఘువులే ఉంటే దాన్ని సర్వలఘువు అంటాం. అదే కందపద్యంలో అన్ని గణాలు లఘువులయితే దాన్ని సర్వలఘుకందం అంటాం. కానీ రెండు, నాలుగు పాదాంతాలలో గురువు ఉంటుంది. ఇలాంటిది తెలుగులో మొదట నన్నెచోడుడు కుమారసంభవం(10వ ఆశ్వాసం 187వ పద్యం)లో రచించాడు.

తగుఁదగదని మనమున మును
వగవఁగ నొడఁబడఁగ వగవ వగవఁగఁబడయున్
దగుఁదగ దని వగ వని వగ
వగవఁగఁ బని గలదె తనకు వగ మఱి జగతిన్

తారకాసురునితో శుక్రాచార్యుడు - కుమారస్వామితో యుద్ధానికి వెళ్ళేసమయులో కొంత నీతిబోధ చేస్తూ అన్న పద్యమిది.
"ఈ పని చేయతగును ఈ పని చేయకూడదని మనసులో ముందుగా విచారించాలి. అలా ఆలోచించగా కర్త్యం బోధపడుతుంది. ఇది చెయ్యవచ్చు ఇది చెయ్యకూడదు అని ముందుగా ఆలోచింపని విధం తనకు లోకానికి మిక్కిలి దుఖం కలిగిస్తుంది తరువాత విచారించి ప్రయోజనంలేదు."  అని భావం.

ఇలాంటి పద్యమే పోతన గజేంద్రమోక్షణంలో గజేంద్రుని రక్షింపబోవు విష్ణువుతో లక్ష్మీదేవి తత్తరపడుతూ వెళుతూన్న ఆమె మనసులోని భావాన్ని ఈ పద్యంగా చిత్రించారు పోతన.

అడిగెదనని కడువడిఁజను
నడిగినఁ దను మగుడ నుడువడని నడయుడుగున్
వెడవెడ సిడిముడి తడఁబడ
నడుగిడు నడుగిడదు జడిమ నడుగిడు నెడలన్  
                                                                 (శ్రీమదాంధ్రమహాభాగవతం - 8- 103)

య ర ల వ శ ష స హ - లతో పద్యం

య ర ల వ శ ష స హ - లతో పద్యం

సాహితీమిత్రులారా!

హల్లులలో క - వర్గము, చ - వర్గము,ట - వర్గము,
త - వర్గము,ప - వర్గము అని 5 వర్గాలు.
క - మొదలు మ - వరకు ఉన్న హల్లులు కాకుండా
మిగిలిన య ర ల వ శ ష స హ - లను (హల్లులను)
ఉపయోగించి పద్యం కూర్చడం
దీన్నే వర్గపంచకరహితము అంటాం

హార,హీర, సారసారి, హారశైల, వాసవో
ర్వీరుహా, హిహార, శేషవేషహాసలాలస
శ్రీరసోరుయాశసాంశుశీల వైరివీరసం
హార! సారశౌర్యసూర్య హర్యవార్యసాహసా
                                            (కావ్యాలంకారసంగ్రహము 5-245)

(హీరము - మణి, సారసారి - చంద్రుడు,
హారశైలము - కైలాసము, అహిహారుడు - శివుడు,
యాశసాంశుశీల - కీర్తికాంతులచే ఒప్పువాడు,
సూర్యహర్యవార్య సాహసా - సూర్యుని అశ్వములచేతను
వారింపరాని (చొఱవగల) సాహసము కలవాడా)

ఈ పద్యంలో క - మొదలు, మ - వరకు గల హల్లులు
ఏవికూడ వాడలేదు
కావున
ఇది వర్గపంచకరహిత పద్యమైనది.
ఇది శబ్దచిత్రంలోని ఒక రకము.

కేవలం గొంతు మాత్రమే పలికే పద్యం

కేవలం గొంతు మాత్రమే పలికే పద్యం

సాహితీమిత్రులారా!

కంఠము, తాలువు, మూర్ధము, దంతము, ఓష్ఠము అనే
ఈ అయిదు వర్ణ ఉత్పత్తి స్థానములు.
కంఠం(గొంతు) నందు పుట్టేవాటిని కంఠ్యములు అని అంటారు.
ఒక ఉత్పత్తిస్థానంనుండి పుట్టే వాటిని తీసుకొని కూర్చిన
దాన్ని ఏకస్థాన చిత్రం అంటారు.
మిగిలిన వర్ణోత్పత్తి స్థానాలను
పరిహరించడం జరుగుతుంది.

ఈ శ్లోకం దండి కావ్యాదర్శంలోనిది చూడండి.

అగా గాం గాంగకాకాంక గాహకాఘక కాకహా
అహాహాంగఖగాం కాగగ కంకాగ ఖగాంకగ

(హానిలేని అంగముగల సూర్యుని(గరుడుని)గుర్తుగా
ధరించిన పర్వతము(మేరువు)నందు సంచరించు
కంఖములనెడి పర్వతపక్షులచేత
ప్రస్తుతిగొన్న గమనము కలవాడా!
గంగాజలము నందలి కుటిలమైన
అంకమునందు వ్రేలాడుచున్న కుత్సితపాప
మనెడి కాకమును(చంపినవాడవేని)చంపి
స్వర్గమునకు పోయితివి.)

అ,ఆ,క,ఖ,గ,ఘ,ఙ,హ,(విసర్గ)-
అనేవి కంఠము(గొంతు)నుండి పుట్టేవి
కావున
వీటిని కంఠ్యములు అంటారు.
ఈ శ్లోకంలో ఈ చెప్పబడిన వాటినుండి మాత్రమే
తీసుకొని శ్లోకం కూర్చడం జరిగింది.
కావున
ఇది ఏకస్థానచిత్రం అనదగినదే.

నాలుగు అచ్చుల పద్యం

నాలుగు అచ్చుల పద్యం

సాహితీమిత్రులారా!

పాదానికి ఒక అచ్చు చొప్పున నాలుగు పాదాలకు
నాలుగు అచ్చులతో కూర్చిన పద్యం ఇది
దండి కావ్యాదర్శం లోనిది.

అమ్నాయానా మాహాన్త్యావాగ్గీతీ రీతీ: ప్రీతీభీతీ:
భోగోలోగో మోదో మోహోధ్యేయే వేచ్ఛేద్ధేశేక్షేమే
                                                              (కావ్యాదర్శమ్ -3-84)
అర్థం -
అమ్నాయానాం - వేదాలలో, అన్త్యా - చివరిదైన ఉపనిషత్తు, గీతీ: - గానములను, ఈతీ: - ఈతిబాధలుగాను,  ప్రీతీ: - దారాపుత్రాదులందు ప్రేమలను, భీతీ: - భయస్వరూపములైనట్టివిగాను, అహ - చెప్పుచున్నది. భోగ: - విషయోపభోగము, రోగ: - రోగహేతువు, మోద: - సాంసారిక సుఖానుభవము, మోహ: - అవివేకరూపమైనది, అందుచే, క్షేమే - పరమాదరహితమైన, దేశే - ఏకాంత ప్రదేశంలో, ధ్యేయేవా - ధ్యేయమగు పరమాత్మస్వరూపంనందు, ఇచ్ఛేత్ - మనసును నిలుపుటకు కోరుకొనవలెను.

అమ్నాయానా మాహాన్త్యావా
గ్గీతీ రీతీ: ప్రీతీభీతీ:
భోగోలోగో మోదో మోహో
ధ్యేయే వేచ్ఛేద్ధేశేక్షేమే

మొదటిపాదంలో అకారము(అ,ఆ - అచ్చులు)
రెండవపాదంలో ఇకారము (ఇ,ఈ - అచ్చులు)
మూడవపాదంలో ఓ కారము(ఒ, ఓ - అచ్చులు)
నాలుగవపాదంలో ఏ కారము(ఎ,ఏ - అచ్చులు)
లతో కూర్చబడింది. గమనించగలరు.

ఒకే సమాస చిత్రం

ఒకే సమాస చిత్రం

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక పద్యంలోగాని శ్లోకంలోగాని దీర్ఘసమాస అంతాకాని,
ఎక్కువ భాగంగాని కూర్చడం ఒకే సమాస (ఏకసమాస) చిత్రం అనబడుతున్నది.
ఈ పద్యం చూడండి.

మోచర్ల వెంకన అనే కవి వినుకొండపురమునకు వెళ్ళినపుడు
శ్రీరాజామలరాజు వేంకటనరసింహరాయ ప్రభువును దర్శించగా
ఆ ప్రభువు - ఇతఁడేనా వెంకన - అనెనట అప్పుడు కవి -
అయ్యా!  వెంకన ఇతఁడేకాని,-

ఇతఁడేనా? వినుకొండనామకమనోభీష్టార్థకృత్పట్టణ
స్థితసామ్రాజ్యరమాదయామృతఝరీచంచత్కటాక్షేక్షణ
ప్లుతసర్యాంగసమస్తశోభనకళాపుంఖీభవత్ స్తుత్యసం
గతమాల్రాజవరాన్వయప్రభవవేంకట్నర్సధాత్రీశ్వరుం;
డితఁడేనా - ఇతఁడేనా -

అనెనట ప్రభువుగారు వెంకనకవీంద్రుని అసాధారణాశుధారాపాండిత్యానికి,
ధైర్యానికి సంతోషించి బహుమానమిచ్చి పంపిరట.

ఈ పద్యంలో రంగులో చూపబడినదంతా ఒక సమాసమే కావున ఇది ఏకసమాస చిత్రం.
ఇతఁడేనా?  వినుకొండనామకమనోభీష్టార్థకృత్పట్టణ
స్థితసామ్రాజ్యరమాదయామృతఝరీచంచత్కటాక్షేక్షణ
ప్లుతసర్యాంగసమస్తశోభనకళాపుంఖీభవత్ స్తుత్యసం
గతమాల్రాజవరాన్వయప్రభవవేంకట్నర్సధాత్రీశ్వరుం;
డితఁడేనా - ఇతఁడేనా -

రెండు హల్లులతో పద్యం

రెండు హల్లులతో పద్యం

సాహితీమిత్రులారా!

రెండు హల్లులు ఉపయోగించి కూర్చిన పద్యాన్ని ద్వ్యక్షరి అంటారు.
ఇపుడు రెండు హల్లుల శ్లోకాన్ని చూద్దాం.
దీనిలో "క-ల" అనే రెండు హల్లులను ఉపయోగించారు
గమనించండి.
ఇందులో హల్లులు రెండే
వాటికి అచ్చులు ఏవైనా ఉండవచ్చు.

కాలేకిలాలౌకికైక
కోలకాలాలకేలల
కలికాకోలకల్లోలా
కులలోకాలిలాలికా

దీని అర్థం-
అలౌకిక = లోకవిలక్షణమైన, ఏక = ముఖ్యమైన,
కోల = ఆదివరాహస్వామియొక్క, కాలాలకే = భార్యవైన,
ఓ లక్ష్మీ,(కాల = నల్లని, అలకే = ముంగురుగలదానా!)
కలి = కలికాలమనే, కాకోల = విషముయొక్క,
కల్లోల = అభివృద్ధిచే, ఆకుల = బాధపడుచున్న,
లోక + అలి = ప్రజాసమూహమును, లాలికా = రక్షించుచున్న,
(త్వమ్) నీవు, కాలేకిల = అపాయసమయమున మాత్రము,
లల = సాక్షాత్కరించి ప్రకాశింపుము.