సర్వస్వరాక్షర చిత్రం

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీహరిద్వాదశాక్షరీ స్తోత్రం అనే

చిత్రకావ్యాన్ని స్వామీ శ్రీలక్ష్మణశాస్త్రి గారు 

కూర్చారు. దీనిలో మొదట అన్ని అచ్చులతో 

ఒక శ్లోకాన్ని ఈ విధంగా కూర్చారు 

దీన్నే సర్వస్వరాక్షరచిత్రం అంటున్నాం

గమనించగలరు-

అహో ఆత్మేష్టా సా ఇతి విదిత ఈశో భువనపా

ఉదగ్రోజా ఊరోకృతపురుతపా ఏధితవలః

య ఐశ్వయౌంకా ఓమితిపదసుధా ఔర్వసమభా,

జనా అంహో సా జః క్షిపతు బహుదూరం హి భవతామ్

ఇందులో మొత్తం 12 అచ్చును ఉపయోగించారు.

ఈ విధంగానే  ప్రతి శ్లోకంలో

క - మొదలు హ - వరకు అన్ని హల్లులకు ఈ 12 అచ్చులను ఉపయోగించి శ్లోకాలను కూర్చారు

 చిత్రకావ్యం-బంధకవిత్వం (గ్రంథపరిచయం)

సాహితీమిత్రులారా!

ఆశు,మధుర,చిత్ర, విస్తరకవిత్వంలో చిత్రకవిత్వం ఒకటి.

ప్రపంచంలో దాదాపు అన్నిప్రసిద్ధ భాషలలోనూ చిత్రకవిత్వం

ఉంది.అయితే సంస్కృతంలో ఉన్నంత చిత్రకవిత్వం ఇతర

భాషలలో మృగ్యం. అలంకారగ్రంథాలలో దండి కావ్యాదర్శం నుంచీ నేటిదికా

బంధకవిత్వం వివిధ ప్రాంతాలనుంచీ, వివిధ కాలాలలో వివిధ పండితుల 

కలాలనుంచి వెలువడుతూ నే ఉంది.

ప్రస్తుతం"చిత్రకావ్యమ్"అనేరచనలోఉండిన చిత్రబంధాలను

గురించి నామమాత్రంగా తెలుసుకుందాం.

ముందుగా "చిత్రకావ్యం" రచించిన కవివర్యుని గురించి

సంక్షిప్తంగా--

"చిత్రకావ్యం"ను రచించినమహాకవివర్యులు శ్రీమాన్.ఉ.వే.

శ్రీరామభద్రాచారియర్.వీరికి శ్రీరామభద్రకవి అని కూడా 

వ్యవహారం. వీరి జన్మస్థలం 'కోయంబత్తూ రు'కు సమీపానగల

"సుందపాలయం". శ్రీమాన్ రామభద్రాచారియర్ కాలం క్రీ.శ.1840-1904.

సుందరపాలయం ఆకాలంలోపండితులకునిలయం. శ్రీమాన్

ఆచార్యులవారు తమ జన్మస్థలంలోనే విద్యలను అభ్యసించి,

సంప్రదాయ విద్యాభ్యాసంకోసం శ్రీరంగం వెళ్లినారు. అక్కడ

'అహోబిలమఠవారి శ్రీమత్ ఆండవాన్ వారి ఆశ్రమం'లో చేరినారు.

శ్రీమత్పెరియాండవాన్ స్వామివారి సన్నిధానంలో

సంప్రదాయసాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేసినారు.శ్రీస్వాముల

వారిసన్నిధానంలోని "అష్టదిగ్గజవిద్వన్మహాకవిపండితవర్యు" లలో

 వీరుకూడా ఒకరుగా విరాజిల్లినారు.అక్కడ ఎనిమిది సంవ త్సరాలు ఉండి, 

ఆతర్వాత "సుందపాలయం" స్వస్థలానికి తిరిగి వేంచేసినారు.

శ్రీమాన్ శ్రీరామభద్రాచారియర్ స్వామివారు బహుగ్రంథ

ప్రణేత.వీరు రచించిన గ్రంథాలలో "చిత్రకావ్యం"ఒకటి.

"చిత్రకావ్యమ్"గ్రంథం చెన్నపట్టణంలోని మైలాపూర్ నుండి క్రీ.శ.1892వ సంవత్సరంలోప్రచురితం

-:గ్రంథంలోని బంధాల పరిచయం:-

"చిత్రకావ్యమ్" రెండు పరిచ్ఛేదాలుగా విరచితం. ప్రథమ

పరిచ్ఛేదంలో24ప్రకరణాలుఉన్నాయి.ద్వితీయపరిచ్ఛేదంలో

10ప్రకరణాలు ఉన్నవి.

ప్రస్తుతం బంధపరిచయం మాత్రమే చేయాలనుకోవడం

వల్ల ద్వితీయ పరిచ్ఛేదంలోని బంధనామాలను వరుసగా

తెలుసుకుందాం.

ద్వితీయ పరిచ్ఛేదంలోని బంధప్రకరణాలు

పదికూడా వరుసగా సంప్రదాయానుసారంగా ఉండడం 

స్మరణీయం.

ఇక ఆయా ప్రకరణాలలోని బంధానుక్రమణిక---

చిత్రకావ్యమ్

ద్వితీయ పరిచ్ఛేదః

1.పంచాయుధ బంధ ప్రకరణమ్

1.సుదర్శన బంధః

2.శంఖ బంధః

3.గదా బంధః

4.ఖడ్గ బంధః

5.శార్జ్గ బంధః

2.చక్రబంధ ప్రకరణమ్

1.చతురర చక్రబంధః

2.చతురర చక్రబంధః(మరొకటి)

3.విశృంగాటక చక్రబంధః

4.ద్విచతుష్క చక్రబంధః

5.(కవినామవిషయనామాంక)చక్రబంధః

6.గురునామ,కర్తృనామ,విషయనామాంకిత చక్రబంధః

3.తృతీయం మంత్రప్రకరణమ్

1.ద్వాదశాక్షర గోరథబంధః

2.అష్టాక్షర ఢక్కాబంధః

3.షడక్షర ఉలూఖలబంధః

4.పంచాక్షర భృంగారకబంధః

4.చతుర్థభాగః -ఉపకరణబంధ ప్రకరణమ్

1.చిత్రాందోలికాబంధః

2.సాధారణాందోళికాబంధః

3.సవితాన మంచబంధః

4.సాధారణ మంచబంధః

5.డోలాబంధః

6.సాధారణ ఛత్రబంధః

7.ముక్తాసరచ్ఛత్రబంధః

8.చామరబంధః

9.తాలవృంతబంధః

10.ధ్వజబంధః

11.ముక్తాహారబంధః

5.పంచమం సేనాంగ బంధప్రకరణమ్

1.(సాధారణ)రథబంధః

2.మహారథబంధః

3.గజబంధః

4.తురగబంధః

5.పదాతిబంధః

6.(మరొకటి)పదాతిబంధః

6.షష్టం ఆయుధబంధప్రకరణమ్

1.ఖడ్గబంధః

2.కఠారిబంధః

3.గజబంధః

4.కుంతబంధః

5.పరశుబంధః

6.చాపబంధః

7.శరబంధః

8.ఖేటబంధః

9.క్షురికాబంధః

10.అసిబంధః

7.సప్తమం గోమూత్రికాబంధః

1.(సాధారణ)గోమూత్రికాబంధః

2.సమానవృత్తపాదానులోమప్రతిలోమ గోమూత్రికాబంధః

3.సమానవృత్తపాదానులోమ గోమూత్రికాబంధః

4.భిన్నవృత్తార్థానులోమ గోమూత్రికిబంధః

5.భిన్నవృత్తార్థానులోమ గోమూత్రికాబంధః

6.భిన్నవృత్తపాదానులోమ ప్రతిలోమ గోమూత్రికాబంధః

7.భిన్నవృత్తార్థానంలోమ ప్రతిలోమ గోమూత్రికిబంధః

8.అష్టమం నాగబంధ ప్రకరణమ్

1.కుండలిత ఏకనాగబంధః

2.(సాధారణ)నాగబంధః

3.చతుర్నాగబంధః

4.ద్వినాగబంధః

5.అష్టనాగబంధః

6.కృష్ణసర్పబంధః

7.వాసుకీద్వినాగబంధః

9.నవమం పద్మబంధ ప్రకరణమ్

1.కుముదబంధః

2.పంచదళ పుండరీకబంధః

3.అష్టదళ పద్మబంధః

4.అష్టదళ నీలోత్పలబంధః

5.(కవినామాంకిత)అష్టదళపద్మబంధః

6.మహాష్టదళపద్మబంధః

7.(మరొకరకం)కవినామాంకిత అష్టదళపద్మబంధః

8.కవినామాంకిత అష్టదళపద్మబంధః(రేఖాభేదః)

9.విషయనామాంకిత అష్టదళపద్మబంధః

10.ద్వాదశదళపద్మబంధః

11.షోడశదళపద్మబంధః

12.ద్వాదశదళ నళినీబంధః

13.విలక్షణ చతుర్దళ పద్మబంధః

14.పంచదళ ఉత్పలబంధః

15.షోడశదళకమలబంధః

16.ద్వాత్రింశద్దళ కమలబంధః

17.స్థలకమలబంధః(మెట్టతామర) 

10.దశమం సంకీర్ణబంధప్రకరణమ్

1.ఊర్ధ్వపుండ్రబంధః

2.ఘంటాబంధః

3.కరకబంధమ్

4.పుష్పహారబంధం

5.పురుషబంధః

6.నారీబంధః

7.హంసబంధః

8.మయూరబంధః

9.మురజబంధః

10.అంగదబంధః

11.గుచ్ఛబంధః

12.కంఠాభరణబంధః

13.మత్స్యబబంధః

14.వృశ్చికబంధః

15.గోపురబంధః

16.బృందావనబంధః

17.అర్ధభ్రమకబంధః

18.సర్వతోభద్రబంధః

19.చతురంగే తురంగబంధః

20.హలబంధః

21.వీణాబంధః

22.నిశ్శ్రేణికాబంధః

23.తులాబంధః

24.నవవర్షక జంబూద్వీపబంధః

25.దీపస్తంభబంధః

26.వృక్షబంధః

27.ఘటికాబంధః

చిత్రకావ్యంలోని మొత్తంబంధాలు-

1.నారాయణస్య పంచాయుధబంధాః 05

2.చక్రబంధాః 06

3.మంత్రబంధాః 04

4.భోగోపకరణబంధాః 11

5.సేనాంగబంధాః 06

6.ఆయుధబంధాః 10

7.గోమూత్రికాబంధాః 07

8.నాగబంధాః 07

9.పద్మబంధాః 17

10.సంకీర్ణబంధాః 26

మొత్తం ... ... 100

వందబంధాలు అందమైన సముచిత చిత్రాలతో,

సందర్భోచితమైన వ్యాఖ్యానంతో,

శ్రీమాన్ శ్రీరామభద్రాచారియర్ స్వామివారు రచించిన

చిత్రకావ్యమ్

చదివితే

బంధకవిత్వాభిమానులలో అద్భుతరసాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.

- శ్రీమాన్ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యుల సహకారంతో

వేదాంతదేశికుల పాదుకాసహస్రం

వేదాంతదేశికుల పాదుకాసహస్రం

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ వేదాంతదేశికులవారు శతాధిక గ్రంథకర్త.వారి గ్రంథాలన్నీ కూడా విద్వద్వత్కవితా గంగాలహరీ విలసితాలు.  వాటిలో 'పాదుకా సహస్రం'అనే గ్రంథరాజం శ్రీరంగనాథులవారి పాదుకలను స్తుతిస్తూ ఆశువుగా 1008 శ్లోకాలలో ఒక్క రాత్రిలో   రచించారు. దీనికి కారణం  మరొక  ఆశుకవితో  కలిగిన  స్పర్థ మూలమని "వేదాంతాంచార్యవిజయం" అనే సంస్కృత గ్రంథంలోనూ మరికొన్ని పూర్వగ్రంథాలలోనూ ఉంది.

పాదుకాసహస్రం 32 (భాగాలు)పద్ధతులుగా రచించబడింది.
అవి-1ప్రస్తావనపద్ధతి,2సమాఖ్య,3 ప్రభావ,4.సమర్పణ, 
5ప్రతిప్రస్థాన,6అధికార పరిగ్రహ,7అభిషేక,8నిర్యాతన,
9వైతాళిక,10శృంగార,11సంచార,12పుష్ప,13పరాగ,
14నాద,15రత్నసామాన్య,16బహురత్న,17పద్మరాగ,
18ముక్తా,19మరకత,20ఇంద్రనీల,21బింబప్రతిబింబ,
22కాంచన,23శేష, 24 ద్వంద్వ,25సంనివేశ,26యంత్రికా,
27రేఖా,28సుభాషిత,29ప్రకీర్ణ,30చిత్ర,31నిర్వేద,32ఫలపద్ధతి.

    వీటిలో30 క్రమసంఖ్యగల "చిత్రపద్ధతి"లో 
చిత్రకవిత్వం ఉంది.
    చిత్రపద్ధతి 911శ్లోకం నుంచి మొదలై 950శ్లోకంతో ముగుస్తుంది.
అంటే చిత్ర పద్ధతిలోని శ్లోకాలు 40.
     సకలచిత్రాలకూ ఆస్పదమైన శ్రీరంగనాథులవారి మణీ
మయ పాదుకాదేవిని ప్రపత్తిపొందుతూ  ఈ పద్ధతిలోని 1వశ్లోకం
 ప్రారం భించబడింది.2వ శ్లోకంలో భగవంతునికన్న
పాదుకాశీలంమిన్నఅనేచిత్రప్రశంసఉంది.3వశ్లోకంగోమూత్రికా
బంధం,4వశ్లోకంలో గూఢచతుర్థం అనే శబ్దచిత్రం ఉంది.
5వశ్లోకం నిరోష్ఠ్య శబ్దచిత్రం,6క్రియాగుప్త చిత్రం, 7అకార విభక్తి చిత్రం,8పాదావృత్తియమకచిత్రం,9పాదానులోమప్రతిలోమ
ప్రతిలోమయమకచిత్రం,10 అపునరుక్తవ్యంజన చిత్రం, 11
మురజబంధచిత్రం,12అనతిరిక్త పదపదార్థానులోమ ప్రతిలోమ శబ్దచిత్రం,13 శరబంధచిత్రం,14గరుడగతి చక్రబంధచిత్రం,15ద్విశృంగాటక చక్రబంధ చిత్రం, 16ద్విచతుష్క చక్రబంధ చిత్రం,17చతురరచక్రబంధచిత్రం/
అష్టదళపద్మబంధచిత్రం,18 స కర్ణిక షోడశదళ పద్మబంధ చిత్రం,
19స్తుతి, 2౦ చతురంగ తురంగ పదబంధ చిత్రం,
21అర్ధభ్రమక యమక చిత్రం,22సర్వతోభద్రబంధచిత్రం, మళ్లీ
23సర్వతోభద్రబంధచిత్రం,24త్ర్ర్యక్షర యమక చిత్రం, 25ఏక
హల్  శ్లోకచిత్రం,26మహాయమకచిత్రం-దీనిలో గోమూత్రిక,
కంకణ,మురజ,పద్మబంధాలూ ,అనులోమప్రతిలోమగతి
చిత్రమూ,అర్ధయమక-పాదచతురావృత్తియమక పాదార్థాష్టా
వృత్తియమక-పాదషోడశవృత్తియమక-ఏకాక్షర ద్వాత్రింశత్
ఆవృత్తి యమకచిత్రాలూ ఉన్నాయి.27పాదచతుష్టయభాగా
వృత్తియమకచిత్రం,28పాదభాగ చతురావృత్తి యమకచిత్రం,
29షోడశావృత్తియమకచిత్రం, దీనిలోనే షోడశదళపద్మ బంధచిత్రం,
అష్టదళ పద్మబంధచిత్రం చతుర్దళ పద్మబంధ చిత్రం-అనేవీ  ఉన్నాయి,
30కవినామాంకిత అష్టదళపద్మ బంధచిత్రం,31 కావ్యనామాంకిత కవినామాంకిత
మహాచక్రబంధ చిత్రం,32చతురంక(అనుష్టుప్ శ్లోకగర్భిత)అష్టారచక్ర
బంధచిత్రం,33,34అనులోమగోమూత్రికాబంధచిత్రం,35,36
భిన్నవృత్తానులోమ గోమూత్రికాబంధచిత్రం, 37,38 భిన్న వృత్తానులోమ ప్రతిలోమ చిత్రం,39పాదుకాయుగళ గర్భక
ర్ణికమష్టదళ పద్భబంధచిత్రం(ఈ పాదుకాబంధం దేశికుల
వారి స్వీయ ప్రతిభా జనితం)'40 పాద ద్వయభాగ ద్వయావృత్తి యమకచిత్రం

ఆదివర్ణావృత్తి కావ్యాలు

ఆదివర్ణావృత్తి కావ్యాలు

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక పద్యం లేదా శ్లోకం మొదలు పెట్టిన అక్షరం
మళ్ళీమళ్ళీ వస్తూ వుంటే దాన్ని ఆదివర్ణావృత్తి అంటాం
ఇలాంటివి అనే ఉన్నాయి.
వాటిలో కొన్ని ఇక్కడ చెప్పుకుందాం
అయితే ఇవన్నీ భక్తిభరిత స్తోత్రాలు సహస్రనామావళులే.

శ్రీ పరమ పూజ్య పరమహంస పరివ్రాజకాచార్య
శ్రీ శ్రీ శ్రీ మద్వాసుదేవానన్ద సరస్వతీ యతి వరేణ్య
విరచిత దకారాది దత్త సహస్రనామస్తోత్రమ్
గమనించండి-

                 ॥ అథ ధ్యానమ్॥

యావద్ద్వైతభ్రమస్తావన్న శాన్తిర్న పరం సుఖమ్ ॥

అతస్తదర్థం వక్ష్యేఽదః సర్వాత్మత్వావబోధకమ్ ॥

॥ అథ శ్రీ దకారాది శ్రీ దత్త సహస్రనామస్తోత్రమ్ ॥

ఓం దత్తాత్రేయో దయాపూర్ణో దత్తో దత్తకధర్మకృత్ ।
దత్తాభయో దత్తధైర్యో దత్తారామో దరార్దనః ॥ ౧॥

దవో దవఘ్నో దకదో దకపో దకదాధిపః ।
దకవాసీ దకధరో దకశాయీ దకప్రియః ॥ ౨॥

దత్తాత్మా దత్తసర్వస్వో దత్తభద్రో దయాఘనః ।
దర్పకో దర్పకరుచిర్దర్పకాతిశయాకృతిః ॥ ౩॥

దర్పకీ దర్పకకలాభిజ్ఞో దర్పకపూజితః ।
దర్పకోనో దర్పకోక్షవేగహృద్దర్పకార్దనః ॥ ౪॥

దర్పకాక్షీడ్ దర్పకాక్షీపూజితో దర్పకాధిభూః ।
దర్పకోపరమో దర్పమాలీ దర్పకదర్పకః ॥ ౫॥

దర్పహా దర్పదో దర్పత్యాగీ దర్పాతిగో దమీ ।
దర్భధృగ్దర్భకృద్దర్భీ దర్భస్థో దర్భపీఠగః ॥ ౬॥

దనుప్రియో దనుస్తుత్యో దనుజాత్మజమోహహృత్ ।
దనుజఘ్నో దనుజజిద్దనుజశ్రీవిభఞ్జనః ॥ ౭॥

దమో దమీడ్ దమకరో దమివన్ద్యో దమిప్రియః ।
దమాదియోగవిద్దమ్యో దమ్యలీలో దమాత్మకః ॥ ౮॥

దమార్థీ దమసమ్పన్నలభ్యో దమనపూజితః ।
దమదో దమసంభావ్యో దమమూలో దమీష్టదః ॥ ౯॥

దమితో దమితాక్షశ్చ దమితేన్ద్రియవల్లభః ।
దమూనా దమునాభశ్చ దమదేవో దమాలయః ॥ ౧౦॥

దయాకరో దయామూలో దయావశ్యో దయావ్రతః ।
దయావాన్ దయనీయేశో దయితో దయితప్రియః ॥ ౧౧॥

దయనీయానసూయాభూర్దయనీయాత్రినందనః ।
దయనీయప్రియకరో దయాత్మా చ దయానిధిః ॥ ౧౨॥

దయార్ద్రో దయితాశ్వత్థో దయాశ్లిష్టో దయాఘనః ।
దయావిష్యో దయాభీష్టో దయాప్తో దయనీయదృక్ ॥ ౧౩॥

దయావృతో దయాపూర్ణో దయాయుక్తాన్తరస్థితః ।
దయాలుర్దయనీయేక్షో దయాసిన్ధుర్దయోదయః ॥ ౧౪॥

దరద్రావితవాతశ్చ దరద్రావితభాస్కరః ।
దరద్రావితవహ్నిశ్చ దరద్రావితవాసవః ॥ ౧౫॥

దరద్రావితమృత్యుశ్చ దరద్రావితచంద్రమాః ।
దరద్రావితభూతౌఘో దరద్రావితదైవతః ॥ ౧౬॥

దరాస్త్రధృగ్దరదరో దరాక్షో దరహేతుకః ।
దరదూరో దరాతీతో దరమూలో దరప్రియః ॥ ౧౭॥

దరవాద్యో దరదవో దరధృగ్దరవల్లభః ।
దక్షిణావర్తదరపో దరోదస్నానతత్పరః ॥ ౧౮॥

దరప్రియో దస్రవన్ద్యో దస్రేష్టో దస్రదైవతః ।
దరకణ్ఠో దరాభశ్చ దరహన్తా దరానుగః ॥ ౧౯॥

దరరావద్రావితారిర్దరరావార్దితాసురః ।
దరరావమహామంత్రో దరారార్పితభీర్దరీట్ ॥ ౨౦॥

దరధృగ్దరవాసీ చ దరశాయీ దరాసనః ।
దరకృద్దరహృచ్చాపి దరగర్భో దరాతిగః ॥ ౨౧॥

దరిద్రపో దరిద్రీ చ దరిద్రజనశేవధిః ।
దరీచరో దరీసంస్థో దరీక్రీడో దరీప్రియః ॥ ౨౨॥

దరీలభ్యో దరీదేవో దరీకేతనహృత్స్థితిః ।
దరార్తిహృద్దలనకృద్దలప్రీతిర్దలోదరః ॥ ౨౩॥

దలాదర్నష్యనుగ్రాహీ దలాదనసుపూజితః ।
దలాదగీతమహిమా దలాదలహరీప్రియః ॥ ౨౪॥

దలాశనో దలచతుష్టయచక్రగతో దలీ ।
ద్విత్ర్యస్రపద్మగతివిద్దశాస్రాబ్జవిభేదకః ॥ ౨౫॥

ద్విషడ్దలాబ్జభేత్తా చ ద్వ్యష్టాస్రాబ్జవిభేదకః ।
ద్విదలస్థో దశశతపత్రపద్మగతిప్రదః ॥ ౨౬॥

ద్వ్యక్షరావృత్తికృద్-ద్వ్యక్షో దశాస్యవరదర్పహా ।
దవప్రియో దవచరో దవశాయీ దవాలయః ॥ ౨౭॥

దవీయాన్దవక్త్రశ్చ దవిష్ఠాయనపారకృత్ ।
దవమాలీ దవదవో దవదోషనిశాతనః ॥ ౨౮॥

దవసాక్షీ దవత్రాణో దవారామో దవస్థగః ।
దశహేతుర్దశాతీతో దశాధారో దశాకృతిః ॥ ౨౯॥

దశషడ్బంధసంవిద్దో దశషడ్బంధభేదనః ।
దశాప్రదో దశాభిజ్ఞో దశాసాక్షీ దశాహరః ॥ ౩౦॥

దశాయుధో దశమహావిద్యార్చ్యో దశపఞ్చదృక్ ।
దశలక్షణలక్ష్యాత్మా దశషడ్వాక్యలక్షితః ॥ ౩౧॥

దర్దురవ్రాతవిహితధ్వనిజ్ఞాపితవృష్టికః ।
దశపాలో దశబలో దశేన్ద్రియ విహారకృత్ ॥ ౩౨॥

దశేన్ద్రియ గణాధ్యక్షో దశేన్ద్రియదృగూర్ధ్వగః ।
దశైకగుణగమ్యశ్చ దశేన్ద్రియమలాపహా ॥ ౩౩॥

దశేన్ద్రియప్రేరకశ్చ దశేన్ద్రియనిబోధనః ।
దశైకమానమేయశ్చ దశైకగుణచాలకః ॥ ౩౪॥

దశభూర్దర్శనాభిజ్ఞో దర్శనాదర్శితాత్మకః ।
దశాశ్వమేధతీర్థేష్టో దశాస్యరథచాలకః ॥ ౩౫॥

దశాస్యగర్వహర్తా చ దశాస్యపురభఞ్జనః ।
దశాస్యకులవిధ్వంసీ దశాస్యానుజపూజితః ॥ ౩౬॥

దర్శనప్రీతిదో దర్శయజనో దర్శనాదురః ।
దర్శనీయో దశబలపక్షభిచ్చ దశార్తిహా ॥ ౩౭॥

దశార్తిగో దశాశాపో దశగ్రన్థవిశారదః ।
దశప్రాణవిహారీ చ దశప్రాణగతిర్దృశిః ॥ ౩౮॥

దశాఙ్గులాధికాత్మా చ దాశార్హో దశషట్సుభుక్ ।
దశప్రాగాద్యఙ్గులీకకరనమ్రద్విడన్తకః ॥ ౩౯॥

దశబ్రాహ్మణభేదజ్ఞో దశబ్రాహ్మణభేదకృత్ ।
దశబ్రాహ్మణసమ్పూజ్యో దశనార్తినివారణః ॥ ౪౦॥

దోషజ్ఞో దోషదో దోషాధిపబంధుర్ద్విషద్ధరః ।
దోషైకదృక్పక్షఘాతీ దష్టసర్పార్తిశామకః ॥ ౪౧॥

దధిక్రాశ్చ దధిక్రావగామీ దధ్యఙ్మునీష్టదః ।
దధిప్రియో దధిస్నాతో దధిపో దధిసిన్ధుగః ॥ ౪౨॥

దధిభో దధిలిప్తాఙ్గో దధ్యక్షతవిభూషణః ।
దధిద్రప్సప్రియో దభ్రవేద్యవిజ్ఞాతవిగ్రహః ॥ ౪౩॥

దహనో దహనాధారో దహరో దహరాలయః ।
దహ్రదృగ్దహరాకాశో దహరాఛాదనాన్తకః ॥ ౪౪॥

దగ్ధభ్రమో దగ్ధకామో దగ్ధార్తిర్దగ్ధమత్సరః ।
దగ్ధభేదో దగ్ధమదో దగ్ధాధిర్దగ్ధవాసనః ॥ ౪౫॥

దగ్ధారిష్టో దగ్ధకష్టో దగ్ధార్తిర్దగ్ధదుష్క్రియః ।
దగ్ధాసురపురో దగ్ధభువనో దగ్ధసత్క్రియః ॥ ౪౬॥

దక్షో దక్షాధ్వరధ్వంసీ దక్షపో దక్షపూజితః ।
దాక్షిణాత్యార్చితపదో దాక్షిణాత్యసుభావగః ॥ ౪౭॥

దక్షిణాశో దక్షిణేశో దక్షిణాసాదితాధ్వరః ।
దక్షిణార్పితసల్లోకో దక్షవామాదివర్జితః ॥ ౪౮॥

దక్షిణోత్తరమార్గజ్ఞో దక్షిణ్యో దక్షిణార్హకః ।
ద్రుమాశ్రయో ద్రుమావాసో ద్రుమశాయీ ద్రుమప్రియః ॥ ౪౯॥

ద్రుమజన్మప్రదో ద్రుస్థో ద్రురూపభవశాతనః ।
ద్రుమత్వగమ్బరో ద్రోణో ద్రోణీస్థో ద్రోణపూజితః ॥ ౫౦॥

ద్రుఘణీ ద్రుద్యణాస్త్రశ్చ ద్రుశిష్యో ద్రుధర్మధృక్ ।
ద్రవిణార్థో ద్రవిణదో ద్రావణో ద్రావిడప్రియః ॥ ౫౧॥

ద్రావితప్రణతాఘో ద్రాక్ఫలో ద్రాక్కేన్ద్రమార్గవిత్ ।
ద్రాఘీయ ఆయుర్దధానో ద్రాఘీయాన్ద్రాక్ప్రసాదకృత్ ॥ ౫౨॥

ద్రుతతోషో ద్రుతగతివ్యతీతో ద్రుతభోజనః ।
ద్రుఫలాశీ ద్రుదలభుగ్దృషద్వత్యాప్లవాదరః ॥ ౫౩॥

ద్రుపదేడ్యో ద్రుతమతిర్ద్రుతీకరణకోవిదః ।
ద్రుతప్రమోదో ద్రుతిధృగ్ద్రుతిక్రీడావిచక్షణః ॥ ౫౪॥

దృఢో దృఢాకృతిర్దార్ఢ్యో దృఢసత్త్వో దృఢవ్రతః ।
దృఢచ్యుతో దృఢబలో దృఢార్థాసక్తివారణః ॥ ౫౫॥

దృఢధీర్దృఢభక్తిదృగ్దృఢభక్తివరప్రదః ।
దృఢదృగ్దృఢభక్తిజ్ఞో దృఢభక్తో దృఢాశ్రయః ॥ ౫౬॥

దృఢదణ్డో దృఢయమో దృఢప్రదో దృఢాఙ్గకృత్ ।
దృఢకాయో దృఢధ్యానో దృఢాభ్యాసో దృఢాసనః ॥ ౫౭॥

దృగ్దో దృగ్దోషహరణో దృష్టి ద్వంద్వ విరాజితః ।
దృక్పూర్వో దృఽగ్మనోతీతో దృక్పూతగమనో దృగీట్ ॥ ౫౮॥

దృగిష్టో దృష్ట్యవిషమో దృష్టిహేతుర్దృష్టత్తనుః ।
దృగ్లభ్యో దృక్త్రయయుతో దృగ్బాహుల్యవిరాజితః ॥ ౫౯॥

ద్యుపతిర్ద్యుపదృగ్ద్యుస్థో ద్యుమణిర్ద్యుప్రవర్తకః ।
ద్యుదేహో ద్యుగమో ద్యుస్థో ద్యుభూర్ద్యుర్ద్యులయో ద్యుమాన్ ॥ ౬౦॥

ద్యునిడ్గతిద్యుతిద్యూనస్థానదోషహరో ద్యుభుక్ ।
ద్యూతకృద్ద్యూతహృద్ద్యూతదోషహృద్ద్యూతదూరగః ॥ ౬౧॥

దృప్తో దృప్తార్దనో ద్యోస్థో ద్యోపాలో ద్యోనివాసకృత్ ।
ద్రావితారిర్ద్రావితాల్పమృత్యుర్ద్రావితకైతవః ॥ ౬౨॥

ద్యావాభూమిసంధిదర్శీ ద్యావాభూమిధరో ద్యుదృక్ ।
ద్యోకృద్ద్యోతహృద్ద్యోతీ ద్యోతాక్షో ద్యోతదీపనః ॥ ౬౩॥

ద్యోతమూలో ద్యోతితాత్మా ద్యోతోద్యౌర్ద్యోతితాఖిలః ।
ద్వయవాదిమతద్వేషీ ద్వయవాదిమతాన్తకః ॥ ౬౪॥

ద్వయవాదివిజయీ దీక్షాద్వయవాదినికృన్తనః ।
ద్వ్యష్టవర్షవయా ద్వ్యష్టనృపవంద్యో ద్విషట్క్రియః ॥ ౬౫॥

ద్విషత్కలానిధిర్ద్వీపిచర్మధృగ్ద్వ్యష్టజాతికృత్ ।
ద్వ్యష్టోపచారదయితో ద్వ్యష్టస్వరతనుర్ద్విభిత్ ॥ ౬౬॥

ద్వ్యక్షరాఖ్యో ద్వ్యష్టకోటిస్వజపీష్టార్థపూరకః ।
ద్విపాద్ద్వ్యాత్మా ద్విగుర్ద్వీశో ద్వ్యతీతో ద్విప్రకాశకః ॥ ౬౭॥

ద్వైతీభూతాత్మకో ద్వైధీభూతచిద్ద్వైధశామకః ।
ద్విసప్తభువనాధారో ద్విసప్తభువనేశ్వరః ॥ ౬౮॥

ద్విసప్తభువనాన్తస్థో ద్విసప్తభువనాత్మకః ।
ద్విసప్తలోకకర్తా ద్విసప్తలోకాధిపో ద్విపః ॥ ౬౯॥

ద్విసప్తవిద్యాభిజ్ఞో ద్విసప్తవిద్యాప్రకాశకః ।
ద్విసప్తవిద్యావిభవో ద్విసప్తేన్ద్రపదప్రదః ॥ ౭౦॥

ద్విసప్తమనుమాన్యశ్చ ద్విసప్తమనుపూజితః ।
ద్విసప్తమనుదేవో ద్విసప్తమన్వన్తరర్ధికృత్ ॥ ౭౧॥

ద్విచత్వారింశదుద్ధర్తా ద్విచత్వారికలాస్తుతః ।
ద్విస్తనీగోరసాస్పృగ్ద్విహాయనీపాలకో ద్విభుక్ ॥ ౭౨॥

ద్విసృష్టిర్ద్వివిధో ద్వీడ్యో ద్విపథో ద్విజధర్మకృత్ ।
ద్విజో ద్విజాతిమాన్యశ్చ ద్విజదేవో ద్విజాతికృత్ ॥ ౭౩॥

ద్విజప్రేష్ఠో ద్విజశ్రేష్ఠో ద్విజరాజసుభూషణః ।
ద్విజరాజాగ్రజో ద్విడ్ద్వీడ్ ద్విజాననసుభోజనః ॥ ౭౪॥

ద్విజాస్యో ద్విజభక్తో ద్విజాతిభృద్ద్విజసత్కృతః ।
ద్వివిధో ద్వ్యావృతిర్ద్వంద్వవారణో ద్విముఖాదనః ॥ ౭౫॥

ద్విజపాలో ద్విజగురుర్ద్విజరాజాసనో ద్విపాత్ ।
ద్విజిహ్వసూత్రో ద్విజిహ్వఫణఛత్రో ద్విజిహ్వభత్ ॥ ౭౬॥

ద్వాదశాత్మా ద్వాపరదృగ్ ద్వాదశాదిత్యరూపకః ।
ద్వాదశీశో ద్వాదశారచక్రధృగ్ ద్వాదశాక్షరః ॥ ౭౭॥

ద్వాదశీపారణో ద్వార్దశ్యచ్యో ద్వాదశ షడ్బలః ।
ద్వాసప్తతి సహస్రాఙ్గ నాడీగతి విచక్షణః ॥ ౭౮॥

ద్వంద్వదో ద్వంద్వదో ద్వంద్వబీభత్సో ద్వంద్వతాపనః ।
ద్వంద్వార్తిహృద్ ద్వంద్వసహో ద్వయా ద్వంద్వాతిగో ద్విగః ॥ ౭౯॥

ద్వారదో ద్వారవిద్ద్వాస్థో ద్వారధృగ్ ద్వారికాప్రియః ।
ద్వారకృద్ ద్వారగో ద్వారనిర్గమ క్రమ ముక్తిగః ॥ ౮౦॥

ద్వారభృద్ ద్వారనవకగతిసంసృతిదర్శకః ।
ద్వైమాతురో ద్వైతహీనో ద్వైతారణ్యవినోదనః ॥ ౮౧॥

ద్వైతాస్పృగ్ ద్వైతగో ద్వైతాద్వైతమార్గవిశారదః ।
దాతా దాతృప్రియో దావో దారుణో దారదాశనః ॥ ౮౨॥

దానదో దారువసతిర్దాస్యజ్ఞో దాససేవితః ।
దానప్రియో దానతోషో దానజ్ఞో దానవిగ్రహః ॥ ౮౩॥

దాస్యప్రియో దాసపాలో దాస్యదో దాసతోషణః ।
దావోష్ణహృద్ దాన్తసేవ్యో దాన్తజ్ఞో దాన్త వల్లభః ॥ ౮౪॥

దాతదోషో దాతకేశో దావచారీ చ దావపః ।
దాయకృద్దాయభుగ్ దారస్వీకారవిధిదర్శకః ॥ ౮౫॥

దారమాన్యో దారహీనో దారమేధిసుపూజితః ।
దానవాన్ దానవారాతిర్దానవాభిజనాన్తకః ॥ ౮౬॥

దామోదరో దామకరో దారస్నేహోతచేతనః ।
దార్వీలేపో దారమోహో దారికాకౌతుకాన్వితః ॥ ౮౭॥

దారికాదోద్ధారకశ్చ దాతదారుకసారథిః ।
దాహకృద్దాహశాన్తిజ్ఞో దాక్షాయణ్యధిదైవతః ॥ ౮౮॥

ద్రాంబీజో ద్రాంమనుర్దాన్తశాన్తోపరతవీక్షితః ।
దివ్యకృద్దివ్యవిద్దివ్యో దివిస్పృగ్ దివిజార్థదః ॥ ౮౯॥

దిక్పో దిక్పతిపో దిగ్విద్దిగన్తరలుఠద్యశః ।
దిగ్దర్శనకరో దిష్టో దిష్టాత్మా దిష్టభావనః ॥ ౯౦॥

దృష్టో దృష్టాన్తదో దృష్టాతిగో దృష్టాన్తవర్జితః ।
దిష్టం దిష్టపరిచ్ఛేదహీనో దిష్టనియామకః ॥ ౯౧॥

దిష్టాస్పృష్టగతిర్దిష్టేడ్దిష్టకృద్దిష్టచాలకః ।
దిష్టదాతా దిష్టహన్తా దుర్దిష్టఫలశామకః ॥ ౯౨॥

దిష్టవ్యాప్తజగద్దిష్టశంసకో దిష్టయత్నవాన్ ।
దితిప్రియో దితిస్తుత్యో దితిపూజ్యో దితీష్టదః ॥ ౯౩॥

దితిపాఖణ్డదావో దిగ్దినచర్యాపరాయణః ।
దిగమ్బరో దివ్యకాంతిర్దివ్యగంధోఽపి దివ్యభుక్ ॥ ౯౪॥

దివ్యభావో దీదివికృద్దోషహృద్దీప్తలోచనః ।
దీర్ఘజీవీ దీర్ఘదృష్టిర్దీర్ఘాఙ్గో దీర్ఘబాహుకః ॥ ౯౫॥

దీర్ఘశ్రవా దీర్ఘగతిర్దీర్ఘవక్షాశ్చ దీర్ఘపాత్ ।
దీనసేవ్యో దీనబన్ధుర్దీనపో దీపితాన్తరః ॥ ౯౬॥

దీనోద్ధర్తా దీప్తకాన్తిర్దీప్రక్షురసమాయనః ।
దీవ్యన్ దీక్షితసమ్పూజ్యో దీక్షాదో దీక్షితోత్తమః ॥ ౯౭॥

దీక్షణీయేష్టికృద్దీక్షాదీక్షాద్వయవిచక్షణః ।
దీక్షాశీ దీక్షితాన్నాశీ దీక్షాకృద్దీక్షితాదరః ॥ ౯౮॥

దీక్షితార్థ్యో దీక్షితాశో దీక్షితాభీష్టపూరకః ।
దీక్షాపటుర్దీక్షితాత్మా దీద్యద్దీక్షితగర్వహృత్ ॥ ౯౯॥

దుష్కర్మహా దుష్కృతజ్ఞో దుష్కృద్దుష్కృతిపావనః ।
దుష్కృత్సాక్షీ దుష్కృతహృత్ దుష్కృద్ధా దుష్కృదార్తిదః ॥ ౧౦౦॥

దుష్క్రియాన్తో దుష్కరకృద్ దుష్క్రియాఘనివారకః ।
దుష్కులత్యాజకో దుష్కృత్పావనో దుష్కులాన్తకః ॥ ౧౦౧॥

దుష్కులాఘహరో దుష్కృద్గతిదో దుష్కరక్రియః ।
దుష్కలఙ్కవినాశీ దుష్కోపో దుష్కణ్టకార్దనః ॥ ౧౦౨॥

దుష్కారీ దుష్కరతపా దుఃఖదో దుఃఖహేతుకః ।
దుఃఖత్రయహరో దుఃఖత్రయదో దుఃఖదుఃఖదః ॥ ౧౦౩॥

దుఃఖత్రయార్తివిద్ దుఃఖిపూజితో దుఃఖశామకః ।
దుఃఖహీనో దుఃఖహీనభక్తో దుఃఖవిశోధనః ॥ ౧౦౪॥

దుఃఖకృద్ దుఃఖదమనో దుఃఖితారిశ్చ దుఃఖనుత్ ।
దుఃఖాతిగో దుఃఖలహా దుఃఖేటార్తినివారణః ॥ ౧౦౫॥

దుఃఖేటదృష్టిదోషఘ్నో దుఃఖగారిష్టనాశకః ।
దుఃఖేచరదశార్తిఘ్నో దుష్టఖేటానుకూల్యకృత్ ॥ ౧౦౬॥

దుఃఖోదర్కాచ్ఛాదకో దుఃఖోదర్కగతిసూచకః ।
దుఃఖోదర్కార్థసన్త్యాగీ దుఃఖోదర్కార్థదోషదృక్ ॥ ౧౦౭॥

దుర్గా దుర్గార్తిహృద్ దుర్గీ దుర్గేశో దుర్గసంస్థితః ।
దుర్గమో దుర్గమగతిర్దుర్గారామశ్చ దుర్గభూః ॥ ౧౦౮॥

దుర్గానవకసమ్పూజ్యో దుర్గానవకసంస్తుతః ।
దుర్గభిద్ దుర్గతిర్దుర్గమార్గగో దుర్గమార్థదః ॥ ౧౦౯॥

దుర్గతిఘ్నో దుర్గతిదో దుర్గ్రహో దుర్గ్రహార్తిహృత్ ।
దుర్గ్రహావేశహృద్ దుష్టగ్రహనిగ్రహకారకః ॥ ౧౧౦॥

దుర్గ్రహోచ్చాటకో దుష్టగ్రహజిద్ దుర్గమాదరః ।
దుర్దృష్టిబాధాశమనో దుర్దృష్టిభయహాపకః ॥ ౧౧౧॥

దుర్గుణో దుర్గుణాతీతో దుర్గుణాతీతవల్లభః ।
దుర్గన్ధనాశో దుర్ఘాతో దుర్ఘటో దుర్ఘటక్రియః ॥ ౧౧౨॥

దుశ్చర్యో దుశ్చరిత్రారిర్దుశ్చికిత్స్యగదాన్తకః ।
దుశ్చిత్తాల్హాదకో దుశ్చిచ్ఛాస్తా దుశ్చేష్టశిక్షకః ॥ ౧౧౩॥

దుశ్చిన్తాశమనో దుశ్చిద్దుశ్ఛన్దవినివర్తకః ।
దుర్జయో దుర్జరో దుర్జిజ్జయీ దుర్జేయచిత్తజిత్ ॥ ౧౧౪॥

దుర్జాప్యహర్తా దుర్వార్తాశాన్తిర్దుర్జాతిదోషహృత్ ।
దుర్జనారిర్దుశ్చవనో దుర్జనప్రాన్తహాపకః ॥ ౧౧౫॥

దుర్జనార్తో దుర్జనార్తిహరో దుర్జలదోషహృత్ ।
దుర్జీవహా దుష్టహన్తా దుష్టార్తపరిపాలకః ॥ ౧౧౬॥

దుష్టవిద్రావణో దుష్టమార్గభిద్ దుష్టసంగహృత్ ।
దుర్జీవహత్యాసంతోషో దుర్జనాననకీలనః ॥ ౧౧౭॥

దుర్జీవవైరహృద్ దుష్టోచ్చాటకో దుస్తరోద్ధరః ।
దుష్టదణ్డో దుష్టఖణ్డో దుష్టధ్రుగ్ దుష్టముండనః ॥ ౧౧౮॥

దుష్టభావోపశమనో దుష్టవిద్ దుష్టశోధనః ।
దుస్తర్కహృద్ దుస్తర్కారిర్దుస్తాపపరిశాన్తికృత్ ॥ ౧౧౯॥

దుర్దైవహృద్ దున్దుభిఘ్నో దున్దుభ్యాఘాతహర్షకృత్ ।
దుర్ధీహరో దుర్నయహృద్దుఃపక్షిధ్వనిదోషహృత్ ॥ ౧౨౦॥

దుష్ప్రయోగోపశమనో దుష్ప్రతిగ్రహదోషహృత్ ।
దుర్బలాప్తో దుర్బోధాత్మా దుర్బన్ధచ్ఛిద్దురత్యయః ॥ ౧౨౧॥

దుర్బాధాహృద్ దుర్భయహృద్ దుర్భ్రమోపశమాత్మకః ।
దుర్భిక్షహృద్దుర్యశోహృద్ దురుత్పాతోపశామకః ॥ ౧౨౨॥

దుర్మన్త్రయన్త్రతన్త్రచ్ఛిద్ దుర్మిత్రపరితాపనః ।
దుర్యోగహృద్ దురాధర్పో దురారాధ్యో దురాసదః ॥ ౧౨౩॥

దురత్యయస్వమాయాబ్ధి తారకో దురవగ్రహః ।
దుర్లభో దుర్లభతమో దురాలాపాఘశామకః ॥ ౧౨౪॥

దుర్నామహృద్ దురాచారపావనో దురపోహనః ।
దురాశ్రమాఘహృద్దుర్గపథలభ్యచిదాత్మకః ॥ ౧౨౫॥

దురధ్వపారదో దుర్భుక్పావనో దురితార్తిహా ।
దురాశ్లేషాఘహర్తా దుర్మైథునైనోనిబర్హణః ॥ ౧౨౬॥

దురామయాన్తో దుర్వైరహర్తా దుర్వ్యసనాన్తకృత్ ।
దుఃసహో దుఃశకునహృద్ దుఃశీలపరివర్తనః ॥ ౧౨౭॥

దుఃశోకహృద్ దుఃశఽగ్కాహృద్దుఃసఙ్గభయవారణః ।
దుఃసహాభో దుఃసహదృగ్దుఃస్వప్నభయనాశనః ॥ ౧౨౮॥

దుఃసంగదోషసఽజ్జాతదుర్మనీషావిశోధనః ।
దుఃసఙ్గిపాపదహనో దుఃక్షణాఘనివర్తనః ॥ ౧౨౯॥

దుఃక్షేత్రపావనో దుఃక్షుద్ భయహృద్దుఃక్షయార్తిహృత్ ।
దుఃక్షత్రహృచ్చ దుర్జ్ఞేయో దుర్జ్ఞానపరిశోధనః ॥ ౧౩౦॥

దూతో దూతేరకో దూతప్రియో దూరశ్చ దూరదృక్ ।
దూనచిత్తాల్హాదకశ్చ దూర్వాభో దూష్యపావనః ॥ ౧౩౧॥

దేదీప్యమాననయనో దేవో దేదీప్యమానభః ।
దేదీప్యమానరదనో దేశ్యో దేదీప్యమానధీః ॥ ౧౩౨॥

దేవేష్టో దేవగో దేవీ దేవతా దేవతార్చితః ।
దేవమాతృప్రియో దేవపాలకో దేవవర్ధకః ॥ ౧౩౩॥

దేవమాన్యో దేవవన్ద్యో దేవలోకప్రియంవదః ।
దేవారిష్టహరో దేవాభీష్టదో దేవతాత్మకః ॥ ౧౩౪॥

దేవభక్తప్రియో దేవహోతా దేవకులాదృతః ।
దేవతన్తుర్దేవసమ్పద్దేవద్రోహిసుశిక్షకః ॥ ౧౩౫॥

దేవాత్మకో దేవమయో దేవపూర్వశ్చ దేవభూః ।
దేవమార్గప్రదో దేవశిక్షకో దేవగర్వహృత్ ॥ ౧౩౬॥

దేవమార్గాన్తరాయఘ్నో దేవయజ్ఞాదిధర్మధృక్ ।
దేవపక్షీ దేవసాక్షీ దేవదేవేశభాస్కరః ॥ ౧౩౭॥

దేవారాతిహరో దేవదూతో దైవతదైవతః ।
దేవభీతిహరో దేవగేయో దేవహవిర్భుజః ॥ ౧౩౮॥

దేవశ్రావ్యో దేవదృశ్యో దేవర్ణీ దేవభోగ్యభుక్ ।
దేవీశో దేవ్యభీష్టార్థో దేవీడ్యో దేవ్యభీష్టకృత్ ॥ ౧౩౯॥

దేవీప్రియో దేవకీజో దేశికో దేశికార్చితః ।
దేశికేడ్యో దేశికాత్మా దేవమాతృకదేశపః ॥ ౧౪౦॥

దేహకృద్దేహధృగ్దేహీ దేహగో దేహభావనః ।
దేహపో దేహదో దేహచతుష్టయవిహారకృత్ ॥ ౧౪౧॥

దేహీతిప్రార్థనీయశ్చ దేహబీజనికృన్తనః ।
దేవనాస్పృగ్దేవనకృద్దేహాస్పృగ్దేహభావనః ॥ ౧౪౨॥

దేవదత్తో దేవదేవో దేహాతీతోఽపి దేహభృత్ ।
దేహదేవాలయో దేహాసఙ్గో దేహరథేష్టగః ॥ ౧౪౩॥

దేహధర్మా దేహకర్మా దేహసంబన్ధపాలకః ।
దేయాత్మా దేయవిద్దేశాపరిచ్ఛిన్నశ్చ దేశకృత్ ॥ ౧౪౪॥

దేశపో దేశవాన్ దేశీ దేశజ్ఞో దేశికాగమః ।
దేశభాషాపరిజ్ఞానీ దేశభూర్దేశపావనః ॥ ౧౪౫॥

దేశ్యపూజ్యో దేవకృతోపసర్గనివర్తకః ।
దివిషద్విహితావర్షాతివృష్ట్యాదీతిశామకః ॥ ౧౪౬॥

దైవీగాయత్రికాజాపీ దైవసమ్పత్తిపాలకః ।
దైవీసమ్పత్తిసమ్పన్నముక్తికృద్దైవభావగః ॥ ౧౪౭॥

దైవసమ్పత్త్యసమ్పన్నఛాయాస్పృగ్దైత్యభావహృత్ ।
దైవదో దైవఫలదో దైవాదిత్రిక్రియేశ్వరః ॥ ౧౪౮॥

దైవానుమోదనో దైన్యహరో దైవజ్ఞదేవతః ।
దైవజ్ఞో దైవవిత్పూజ్యో దైవికో దైన్యకారణః ॥ ౧౪౯॥

దైన్యాఞ్జనహృతస్తంభో దోషత్రయశమప్రదః ।
దోషహర్తా దైవభిషగ్దోషదో దోర్ద్వయాన్వితః ॥ ౧౫౦॥

దోషజ్ఞో దోహదాశంసీ దోగ్ధా దోష్యన్తితోషితః ।
దౌరాత్మ్యదూరో దౌరాత్మ్యహృద్దౌరాత్మ్యార్తిశాన్తికృత్ ॥ ౧౫౧॥

దౌరాత్మ్యదోషసంహర్తా దౌరాత్మ్యపరిశోధనః ।
దౌర్మనస్యహరో దౌత్యకృద్దౌత్యోపాస్తశక్తికః ॥ ౧౫౨॥

దౌర్భాగ్యదోఽపి దౌర్భాగ్యహృద్దౌర్భాగ్యార్తిశాన్తికృత్ ।
దౌష్ట్యత్రో దౌష్కుల్యదోషహృద్దౌష్కుల్యాధిశామకః ॥ ౧౫౩॥

దందశూకపరిష్కారో దందశూకకృతాయుధః ।
దన్తిచర్మపరిధానో దన్తురో దన్తురారిహృత్ ॥ ౧౫౪॥

దన్తురఘ్నో దణ్డధారీ దణ్డనీతిప్రకాశకః ।
దాంపత్యార్థప్రదో దంర్పత్యచ్యో దంపత్యభీష్టదః ॥ ౧౫౫॥

దంపతిద్వేషశమనో దంపతిప్రీతివర్ధనః ।
దన్తోలూఖలకో దంష్ట్రీ దన్త్యాస్యో దన్తిపూర్వగః ॥ ౧౫౬॥

దంభోలిభృద్దంభహర్తా దండ్యవిద్దంశవారణః ।
దన్ద్రమ్యమాణశరణో దన్త్యశ్వరథపత్తిదః ॥ ౧౫౭॥

దన్ద్రమ్యమాణలోకార్తికరో దణ్డ త్రయాశ్రితః ।
దణ్డపాణ్యర్చపద్దణ్డి వాసుదేవస్తుతోఽవతు ॥ ౧౫౮॥

ఇతి శ్రీమద్దకారాది దత్తనామ సహస్రకం ।
పఠతాం శృణ్వతాం వాపి పరానన్దపదప్రదమ్ ॥ ౧౫౯॥

              ॥ ఇతి ॥

చిత్రకావ్య కౌతుకమ్

చిత్రకావ్య కౌతుకమ్

సాహితీమిత్రులారా!

రామరూప్ పాఠక్ సంస్కృతభాషలో పేరుపొందిన కవి. సంస్కృత సాహిత్యాన్ని, భారతచరిత్ర సంస్కృతులను క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేసిన వ్యక్తి రామరూప్ పాఠక్. ఈయన 1891లో బీహార్ లోని షహాబాద్ లో మంచి చదువు సంస్కారం ఉన్న కుటుంబంలో జన్మించారు.
చిత్రకావ్య కౌతుకమ్ కు 1967లో సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు
లభించింది. చిత్రకవిత్వ విధానంలో చేసిన ప్రయోగాలకు ఈ పుస్తకం పేరుపొందింది. ఆధునికయుగంలో చిత్రకావ్య వైతాళికుడుగా కీర్తిని పొందాడు పాఠక్.  చిత్రకవిత్వంలో అంతకు ముందున్న గ్రంథాలకన్న
అభివ్యక్తిలోనూ, ఇతివృత్తం విషయంలోనూ విశిష్టమైనదిగా విమర్శకుల మన్ననలు పొందింది. ఈ గ్రంథంలో 55 రకాల చిత్రబంధాలున్నాయి.
ఈ గ్రంథంలో మూడు ఖండాలున్నాయి. మొదటి ఖండంలో చిత్రకావ్య భూమికను, రెండవ ఖండంలో చిత్రకావ్య మూల గ్రంథాలను గురించి వివరిస్తూ 55 బంధాలను వివరించారు. మూడవ ఖండంలో రెండు అనుబంధాలున్నాయి. వాటిలో మొదటి అనుబంధంలో పాఠక్ కృత
లఘుకృతులు ఇచ్చాడు. రెండవ ఖండంలో సమస్యాపూరణలు కూర్చారు.
ఇక్కడ బంధం గమనించండి-

నతితతి (చిత్రకావ్యం)

నతితతి (చిత్రకావ్యం)

సాహితీమిత్రులారా!

చిత్రకవిత్వం ఈ పద్ధతిలోనే ఉంటుంది అంటే తప్పేమో
ఇది అనేక రకాల రూపాలతో విరాజిల్లుతోంది. ఈ కాలంలో
ఇలాంటి కవిత్వం వ్రాసేవారున్నారా అని కొందరికి అనుమానం.
ఇందాకే అనుకున్నాంకదా దీనికి అనేకరూపాలున్నాయని
ఏ రూపంలో విరాజిల్లినా అది దాని ప్రత్యేకతను కలిగి వుంటుంది.
ఇక్కడ నతితతి గురించికాక వేరేదో ఉందని అనుకోవద్దు.
నతితతి అనేది ఒక ప్రత్యేక చిత్రకావ్యం.
దీని పేరేమిటి ఇలావుంది అంటే -
నతి  అంటే ప్రణామం, వందనం, నమస్కారం.
తతి అంటే సమూహం, వరుస, గుంపు - అని.
అంటే ఇందులో నమస్కారాల పరంపర వుందనుకోవచ్చుకదా
అదేనండీ అనేకులకు అంటే దేవీదేవతలకు, గురువులకు, ఋషులకు
వందనాలను సమర్పించడం. ఇందులో కనిపిస్తుంది.
దీన్ని పండిట్ మోహన్ లాల్ శర్మ గారు కూర్చారు.
ఇందులోని ప్రత్యేకత ఏమంటే ఎవరిని గురించి పద్యం
ప్రారంభిస్తున్నాడో వ్రిపేరులోని మొదటి అక్షరంతోనే
పద్యంలోని ప్రతిపదం ప్రారంభమౌతుంది. ఇందులోని
పద్యాలన్నీ ఇలాగునే కూర్చబడ్డాయి.
ఉదాహరణగా ఒక పద్యం చూద్దాం-

కాలిందీకూలకేలిః కురుకులకదనః కాననే కామ్యకుఙ్జే
కేకాభిః కీర్త్యమానః కాలితకరుణయా కుఙ్జరం కాన్తకాయమ్
కుర్వన్ క్రీడన్ కదవ్బే కనకకటకకృత్కింకిణీకాణకాన్తః
కృష్ణః కల్యాణకారీకలయతు కుశలం కేశవః కంసకాలః - 1

ఇందులో ప్రారంభంలో మాత్రమే కాకుండా ప్రతిపదం మొదట్లోను
ఇంకా వీలైనంత వరకు క అనే వ్యంజనాన్ని ఉపయోగించడం జరిగింది.
కాలిందీకూలకేలిః కురుకులకదనః కాననే కామ్యకుఙ్జే
కేకాభిః కీర్త్యమానః కాలితకరుణయా కుఙ్జరం కాన్తకాయమ్
కుర్వన్ క్రీడన్ కదవ్బే కనకకటకకృత్కింకిణీకాణకాన్తః
కృష్ణః కల్యాణకారీకలయతు కుశలం కేశవః కంసకాలః - 1

శూర్పనఖా విలాపం

శూర్పనఖా విలాపం

సాహితీమిత్రులారా!

చిత్రకావ్యాలలో అనేక చిత్రాలు. అందులో శబ్దచిత్రం ఒకటి.
ఇందులో చిత్రాలు కొల్లలు. చిత్రకవిత్వాభిలాషులకు వీటిని గురించి 
వింటూంటే చూస్తుంటే చదువుతూంటే సమయమే తెలియదు.
మేల్పుత్తూర్ నారాయణ భట్ట కవి వరులు విరచించారు ఒక అద్భుత
చిత్రకావ్యం.

రామలక్ష్మణుల అరణ్యవాస సమయంలో శూర్పనఖ రావడం జరిగిందికదా అక్కడ జరిగిన సంఘటనలో లక్ష్మణుడు ఆమెకు ముక్కు చెవులు కోశాడుకదా మన లచ్చన్న. ఆమె అలాగే వెళ్ళి రావణుని సభలో మాట్లాడిందికదా అప్పుడు ఆమె అనునాశికాలను పలకలేదు కదా
ఎందుకంటే ఆమెకు ముక్కులేదు. మరి ఆమె ఎలా మాట్లాడింది వారికి ఎలా అర్థమైంది అని కొందరు వ్యంగ్యంగా అడుగుతుంటారు. సరిగ్గా అలాంటి ఆలోచనే మన నారాయణ భట్టుగారికి వచ్చింది దాని ఫలితమే శూర్పనఖా విలాపం. ఇది నిరనునాశికంగా వ్రాయబడింది. దీన్నే నిరనునాశిక చంపువు అని కూడా పిలుస్తారు.
ఇందులోని గద్యపద్యాలను ముక్కుమూసి చదవవచ్చు.

మనం ముక్కుతో ఒక రెండుమూడు వాక్యాలైనా చెప్పగలమా!
ఏమో! ఆలోచించాల్సందే కదా
ఇది చాల చిన్న కావ్యం. ఆరు పుటలలో ఉన్నదని కొందరన్నారు
కాని ఆకావ్యం మనకు దొరకడం కష్టం దొరికితే 
అందులోని పద్యాలు
ఒకటో రెండో దొరుకుతున్నవని కొందరంటారు 
మనమూ ప్రయత్నిద్దాం.

మదన విజయం(కబ్బిగర కావ)

మదన విజయం(కబ్బిగర కావ)

సాహితీమిత్రులారా!

"మదన విజయం" వ్రాసిన కవి "అండయ్య" ఇది కన్నడ కావ్యం
మామూలు కన్నడ కావ్యం కాదండోయ్ అచ్చకన్నడ కావ్యం.
అందుకే దీనికి కబ్బిగర కావ అని పిలుస్తారు కన్నడులు.
కాని కవి పెట్టిన పేరు "కావన గెల్లం". సంస్కృత సహాయం 
లేకుండా అచ్చకన్నడ భాషలో వ్రాసి కవులను కాపాడినవాడు
అనే అర్థం వచ్చే కబ్బిగర కావ అనే పేరు వాడుకలో వుంది.
దాని వ్రాసిన అండయ్య 12వ శతాబ్ది చివరివాడు జైనకవి.
బనవాసి ప్రాంతంలో జన్మించినవాడు. 

దీనిలోని ఇతివృత్తం కర్వువిల్ల(చెరకు విలుకాడు) అనే రాజు
పరివీరంలోని చంద్రుణ్ణి శివుడు అపహరించాడు. కర్వువిల్ల
జినమునిని సేవించి శివుణ్ణి ఓడించాడు. కాని శివుని శాపానికి
గురయాడు. దాని వ్ల భార్య ఇచ్చెగార్తి - ని మరచిపోయాడు.
తర్వాత ఒక అప్సరసవల్ల పూర్వవృత్తాంతం విని శాప
విమోచనం పొందాడు.

పురాణాలలోని మన్మథుని కథలో చాల మార్పులు చేసి
 జైన సంప్రదాయానికి తగినట్లు కవి ఈ కావ్యాన్ని రచించాడు. 
సరళమైన సుందర శైలిలో అండయ్య వ్రాసిన ఈ శృంగారకావ్యం 
అచ్చకన్నడ సాహిత్యానికి మకుటాయమానం. అష్టాదశ వర్ణననలు 
ఉన్నా వాటిని మితిమీరికాకుండా వాడి కబ్బిగర కావ అనే 
ఈ చంపూకావ్యాన్ని ఒక ఖండకావ్యంగా తీర్చి దిద్దాడు.

అనంతభట్టు - చంపూభారతం

అనంతభట్టు - చంపూభారతం

సాహితీమిత్రులారా!

అనంతభట్టు 14-15 శతాబ్దాలకు చెందిన సంస్కృతకవి.
సంస్కృతంలో చంపూభారతాన్ని వ్రాశారు. 
చంపూభారతం చాలా ప్రౌఢకావ్యం. దీనిలోని ఇతివృత్తం
భారతకథ. ఇందులో 12 స్తబకాలున్నాయి. భారతంలోని
ఏ ప్రధానాంశం వదలకుండా రసవత్తరంగానూ, సంక్షిప్తంగానూ
భారత చంపువును రచించారు. ఈ కావ్యాంతంలో ఈ కవి
తనకీర్తి దిగంతాలకు వ్యాపించిందని చెప్పుకున్నాడు.
దీనిలో శబ్ద చిత్రాలకు, శ్లేషలకూ చ్యుతచిత్రాలకు
ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం అలంకారాలకు కూడ ఇవ్వలేదు.
అయినప్పటికి అక్కడక్కడా అర్థచమత్కృతి ఉంది.
ఇది ఇప్పటికీ పఠన పాఠనాలలో ఉంది. ఇతనిది
నారికేళపాకం. ఇతడు ఎంత గొప్ప విషయాన్నయినా 
గాంభీర్యగుణంతో సూక్ష్మంగా చెప్పగలడు.

అర్జునుడు తీర్థాయాత్రా సందర్భంలో ఉత్తర, దక్షిణ,
పశ్చిమాలందు ఉలూపి, చిత్రాంగద, సుభద్రలను 
వివాహమాడాడు. కాని తూర్పదిక్కున ఏ కన్యనూ
వివాహమాడలేదు. ఎందుకంటే ఆ దిగంగనను
అంటే తూర్పుకన్యను ఇంద్రుడు స్వీకరించాడు
(ఇంద్రుడు తూర్పునకు అధిపతి) కాబట్టి
అక్కడి కన్యలందరూ తనకు సోదరీసమానులనని 
విడచినాడు అని కవి ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షించాడు.
భీముని పుట్టుకవల్ల వాయుదేవుడు పురుడుపడటం
(జాతాశౌచం) వల్ల ఎవరికైనా తగులుతుందేమో అనే 
భయంతో మెల్లమెల్లగా(మందమందగా) చరిస్తున్నట్లు
ఉత్ప్రేక్షించాడు. ఇలాంటి సొగసైన భావాలను
ఎన్నింటినో చూడవచ్చు ఈ భారతచంపువులో.

ఈ గ్రంథానికి వ్యాఖ్యలు రచించినవారు చాలమంది వున్నారు.
వారిలో కురరి రామకవీంద్రులు, మల్లాది లక్ష్మణసూరి, 
నారాయణస్వామి, కుమార తాతాచార్యులు, నరసింహాచార్యులు
చెప్పదగినవారు. 

మయూరుడు - సూర్యశతకం

మయూరుడు - సూర్యశతకం

సాహితీమిత్రులారా!

మయూరుడు సంస్కృత మహాకవి. 
మానతుంగాచార్యుడు, తన భక్తామరస్తోత్ర వ్యాఖ్యలో
పేర్కొన్నదాన్ని బట్టి ఉజ్జయినీ రాజయిన భోజుని 
ఆస్థానంలో మయూరకవి ఉన్నాడనీ, బాణభట్టు 
నకు మామగారని తెలుస్తుంది. మేరుతుంగుడు 
వ్రాసిన ప్రబంధచింతామణి అనే గ్రంథంలో
బాణభట్టు భార్యకు మయూరుడు సోదరుడని
చెప్పాడు. వీటన్నిటిని బట్టి ఒకటిమాత్రం నిజం
మయూరుడు 7వ శతాబ్ది పూర్వార్థంలో ఉన్నాడన్నది
నిశ్చయించుకోవచ్చు. సూర్యశతకం, మయూరకవి
రచనలన్నిటిలోనూ శిరోభూషణం వంటిది. 
సుప్రసిద్ధమైంది కూడ. సంస్కృత శతక సాహిత్యంలో
దీనికి గల స్థానం మరోదానికి లేదనవచ్చు. 
ఈ శతకాన్ని రచించడం ద్వారా మయూరుడు
వ్యాధి విముక్తిని సాధించినట్లు చెబుతారు.
సూర్యశతకాన్ని మయూరుడు స్రగ్ధర వృత్తంలో
రచించాడు. ఇందులో
సూర్యద్యుతికి సంబంధించినవి                                  - 43 శ్లోకాలు
సూర్యుని అశ్వాలను గురించినవి                                - 06 శ్లోకాలు
సూర్యుని రథసారథి అరుణుని గురించినవి              - 12 శ్లోకాలు
సూర్యరథాన్ని గురించినవి                                           - 11 శ్లోకాలు
సూర్యభగవానుని వర్ణన                                                 - 08 శ్లోకాలు
101వ శ్లోకం ఫలశ్రుతి చెప్పడం జరిగింది.
మయూరుడు దీన్ని వర్ణన ప్రధానమైన శతకంగా
కూర్చాడు. దీనిలో శ్లేష, రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష 
మొదలైన అలంకారాలను ఉపయోగించాడు.
కొన్నిటిలో శబ్దాలంకార తత్పరత కనిపిస్తుంది.
దీనిలో సూర్యుని ఆధ్యాత్మికంగా వర్ణించింది 
తక్కువంటారు. ఈ శతకాన్ని వల్లభదేవుడు,
మధుసూధనుడు, త్రిభువన పాలుడు
అనే ముగ్గురు ప్రాచీన పండితులు వ్యఖ్యానాలు 
కూర్చారు. యజ్ఞేశ్వరశాస్త్రి రచించిన టీకా 
ఆధునికమైందిగా చెబుతారు. 

మోరోపంత్ - 108 రామాయణాలు

మోరోపంత్ - 108 రామాయణాలు

సాహితీమిత్రులారా!

మరాఠీ సాహిత్యంలో 1700 - 1850 వరకు గల కాలాన్ని
షీష్వాయుగం అంటారు. ఈ షీష్వాయుగానికి వన్నెతెచ్చి
మరాఠీ సాహిత్యంలోేనే కవిసార్వభౌముడని బిరుదును
పొందినవాడు మోరోపంత్ తాంబె. ఈయన 1729 - 94
మధ్యాకాలంలో జీవించినవాడు. ఈయన ప్రధానంగా
పౌరాణికుడు. పురాణాలను చదివి వ్యాఖ్యానించడం
ఇతని వృత్తి. పండితుడేకాక కవితలో, కథా కథనంలో,
నైపుణ్యం గలవాడు. ఇతడు తాత్విక చర్చల జోలికిి
పోకుండా కళాత్మకంగా కావ్యాలు మలిచినవాడు. 
లవకుశోపాఖ్యానం, ప్రహ్లాద విజయం, సప్తశతి, 
సీతాగీతం, సావిత్రీగీత, కృష్ణవిజయం, హరివంశం,
కేకావళి ఇతడు వ్రాసిన కొన్ని గ్రంథాలు. 
మహాభారతాన్ని పూర్తిగా ఆర్యా వృత్తాలతో రచించాడు.
రామాయణగాథనే అనేక దృక్పథాల నుంచి పరిశీలించి
రకరకాల ఛందస్సులలో వేరువేరుగా వ్రాయటం
ఆయన సాధించిన ఒక విశిష్టత. సీతారామాయణం
(అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన తరువాత సీత తన 
తోడికోడండ్రకు చెప్పినట్లు వ్రాసిన గాథ)
మొదలైనవి. ఇవిగాక 108 రామాయణాలు
వివిధ పేర్లతో వ్రాశారు ఇదంతా గర్భకవిత్వమనవచ్చు.
108 రామాయణాల్లో ఇప్పుడు కేవలం 90 రామాయణాలు 
మాత్రమే లభ్యమౌతున్నట్లు తెలుస్తున్నది. వాటిలో కొన్ని 
పేర్లు ఇక్కడ తెలుసుకుందాం-

మంత్రరామాయణం, నామరామాయణం, మంత్రమయ రామాయణం
బాలమంత్ర రామాయణం, అద్భుత రామాయణం, అభంగ రామాయణం
అష్టోత్తరశత రామాయణం(ఆర్యాగీతి ముక్తావలి), ఆధ్యార్య రామాయణం
ఉమారామాయణం, అవతారమాలాంతర్గత రామాయణం, అనుష్టుప్ రామాయణం, ఋషిరామాయణం, ఏకపాది రామాయణం, ఏకశ్లోకి రామాయణం, ఓవి రామాయణం, ఓవిగీత రామాయణం, నిరోష్ఠ రామాయణం, పరంతు రామాయణం, పీయూష రామాయణం, కన్యారత్న రామాయణం, కధాసుధా రామాయణం ,దండి రామాయణం
దివ్య రామాయణం, దోహా రామాయణం, ధన్యరామాయణం,
ధర్మరామాయణం, ధీర రామాయణం, లఘురామాయణం,
కాశీరామాయణం, గంగా రామాయణం, కవిప్రియ రామాయణం,
కల్పలతా రామాయణం, కల్యాణ రామాయణం, ఛందో రామాయణం,
తీర్థ రామాయణం, దండక రామాయణం, దామ రామాయణం,
దాస రామాయణం ఇలా 108 రామాయణాలు వ్రాశారు.

భట్టీకావ్యం - రావణవధ

భట్టీకావ్యం - రావణవధ

సాహితీమిత్రులారా!

భట్టి కవి సంస్కృతంలో రావణవధ అనే కావ్యాన్ని కూర్చాడు.
దీనికి ఈ కవిపేరు మీదే భట్టీకావ్యం అనే పేరు వ్యవహారంలో
రూఢి అయింది. మల్లినాథసూరి, జయమంగళ, కుముకుదా
నంద మొదలైన వ్యాఖ్యాతలు దీన్ని భట్టికావ్యంగానే పేర్కొన్నారు.
దీనిలో 22 సర్గలున్నాయి. దీనిలోని ఇతివృత్తం రామునిచరిత్ర.
వాల్మీకి రామాయణకథనే అనుసరించినా అక్కడక్కడా చిన్నచిన్న 
మార్పులు చేశాడు. ఇందులో ఉత్తరకాండ రచించలేదు. 
అయితే కవిగారు ఇందులో సంస్కృతవ్యాకరణం బోధించాలనుకున్నాడు.
అదే ఇందులోని ప్రత్యేకత. వ్ాయకరణాన్ని సరళంగా బోధించడంకోసం
ఈ కథను వాడుకున్నాడు. ఇతివృత్తం రామకథ అయితే విషయబోధన
వ్యాకరణం. ఈ రెండింటిని సమన్వయించాడు. ఇందులో వ్యాకరణం
విషయక్రమం ఈ విధంగా  ఉంది-

సర్గలు 1-5 - ప్రకీర్ణక కాండాలు - (తిఙంతరూపాలను చెప్పేవి)
సర్గలు 6-9 - అధికారకాండాలు - (అధికార సూత్రాలను చెప్పేవి)
సర్గలు 10-13 - ప్రసన్నకాండాలు -(గుణ,అలంకారలకు లక్ష్యాలు)
సర్గలు 14-22 - తిఙంతకాండాలు - (లకారరూపాలు)

ఈ విధంగా భట్టికవి, వ్యాకరణానికీ, అలంకారశాస్త్రానికి సంబంధించిన 
అనే విషయాలను శ్రీరాముని ఇతివృత్తంతో జోడించి రచించాడు.
భట్టికావ్యానికి 22 వ్యాఖ్యలున్నాయి. 

సదాశివ శతకం - చిత్ర, గర్భ శతకం

సదాశివ శతకం - చిత్ర, గర్భ శతకం

సాహితీమిత్రులారా!

అనంతరాజు సుబ్బరావు (1825-1884)
రచించిన శ్రీసదాశివేశ్వర శతకంలో
100 పద్యాలు ఉన్నాయి. అన్నీ సీసపద్యాలే
ఇందులో 99 పద్యాలు ఏదోఒక వృత్తమును
సీసపద్యంలో ఇమిడ్చి వ్రాయడం జరిగింది.
మొత్తం 62 రకముల వృత్తములు ఇమిడ్చాడు
ఈ కవిపుంగవులు.
వీరి ఈ శతకం నుండి ఒక పద్యం ఇక్కడ చూద్దాం-

మత్తకోకిల గర్భిత సీసము-
ఈ సీసంలో మత్తకోకిల వృత్తము ఇమిడి ఉన్నది

మేలువాటిల లోకపాలన మీవుసేోయుచు నెట్లొకో తయోయుతుఁడవగుచు 
కేల శూలముఁబూని కేవలకిన్క జీవులద్రుంచుటల్ దేవతెలియనగునె
కాకూటములీలఁగా  నిజకంఠమందునఁదాల్పవే, కీర్తి వినుతికెక్క 
జాలవింతలు నీదుచర్యలు చంద్రమౌళి, శుభాకరా నిన్ను వశమె పొగడ
ప్రమథగణసేవ్య, యాశ్రితపారిజాత దక్షిణామూర్తి, విద్యావిచక్షణాఢ్య

ఇందలి మత్తకోకిల -

మేలువాటిల లోకపాలన మీవుసేోయుచు నెట్లొకో ? 
కేల శూలముఁబూని కేవలకిన్క జీవులద్రుంచుటల్ 
కాకూటములీలఁగా  నిజకంఠమందునఁదాల్పవే?  
జాలవింతలు నీదుచర్యలు చంద్రమౌళి, శుభాకరా !

ఈ విధంగా శతకంమంతా వ్రాసిన ఈ కవి
శతకం అంటే తక్కువదనే భావనను తుడిచి
వేశారంటారు