పాదుకాసహస్రం

 పాదుకాసహస్రం

సాహితీమిత్రులారా!

  శ్రీ వేదాంతదేశికులవారు శతాధిక గ్రంథకర్త.వారి గ్రంథాలన్నీ కూడా విద్వద్వత్కవితా గంగాలహరీ విలసితాలు.  వాటిలో 'పాదుకా సహస్రం'అనే గ్రంథరాజం శ్రీరంగనాథులవారి పాదుకలను స్తుతిస్తూ ఆశువుగా 1008 శ్లోకాలలో ఒక్క రాత్రిలో   రచించారు. దీనికి కారణం  మరొక  ఆశుకవితో  కలిగిన  స్పర్థ మూలమని "వేదాంతాంచార్యవిజయం" అనే సంస్కృత గ్రంథంలోనూ మరికొన్ని పూర్వగ్రంథాలలోనూ ఉంది.
పాదుకాసహస్రం 32 (భాగాలు)పద్ధతులుగా రచించబడింది.
అవి-1ప్రస్తావనపద్ధతి,2సమాఖ్య,3 ప్రభావ,4.సమర్పణ, 
5ప్రతిప్రస్థాన,6అధికార పరిగ్రహ,7అభిషేక,8నిర్యాతన,
9వైతాళిక,10శృంగార,11సంచార,12పుష్ప,13పరాగ,
14నాద,15రత్నసామాన్య,16బహురత్న,17పద్మరాగ,
18ముక్తా,19మరకత,20ఇంద్రనీల,21బింబప్రతిబింబ,
22కాంచన,23శేష, 24 ద్వంద్వ,25సంనివేశ,26యంత్రికా,
27రేఖా,28సుభాషిత,29ప్రకీర్ణ,30చిత్ర,31నిర్వేద,32ఫలపద్ధతి.
    వీటిలో30 క్రమసంఖ్యగల "చిత్రపద్ధతి"లో చిత్రకవిత్వం
పుష్కలంగా ఉంది.
    చిత్రపద్ధతి 911శ్లోకం నుంచి మొదలై 950శ్లోకంతో ముగుస్తుంది.
అంటే చిత్ర పద్ధతిలోని శ్లోకాలు 40.
     సకలచిత్రాలకూ ఆస్పదమైన శ్రీరంగనాథులవారి మణీ
మయ పాదుకాదేవిని ప్రపత్తిపొందుతూ  ఈ పద్ధతిలోని 1వశ్లోకం
 ప్రారం భించబడింది.2వ శ్లోకంలో భగవంతునికన్న
పాదుకాశీలంమిన్నఅనేచిత్రప్రశంసఉంది.3వశ్లోకంగోమూత్రికా
బంధం,4వశ్లోకంలో గూఢచతుర్థం అనే శబ్దచిత్రం ఉంది.
5వశ్లోకం నిరోష్ఠ్య శబ్దచిత్రం,6క్రియాగుప్త చిత్రం, 7అకార విభక్తి చిత్రం,8పాదావృత్తియమకచిత్రం,9పాదానులోమప్రతిలోమ
ప్రతిలోమయమకచిత్రం,10 అపునరుక్తవ్యంజన చిత్రం, 11
మురజబంధచిత్రం,12అనతిరిక్త పదపదార్థానులోమ ప్రతిలోమ శబ్దచిత్రం,13 శరబంధచిత్రం,14గరుడగతి చక్రబంధచిత్రం,15ద్విశృంగాటక చక్రబంధ చిత్రం, 16ద్విచతుష్క చక్రబంధ చిత్రం,17చతురరచక్రబంధచిత్రం/
అష్టదళపద్మబంధచిత్రం,18 స కర్ణిక షోడశదళ పద్మబంధ చిత్రం,
19స్తుతి, 2౦ చతురంగ తురంగ పదబంధ చిత్రం,
21అర్ధభ్రమక యమక చిత్రం,22సర్వతోభద్రబంధచిత్రం, మళ్లీ
23సర్వతోభద్రబంధచిత్రం,24త్ర్ర్యక్షర యమక చిత్రం, 25ఏక
హల్  శ్లోకచిత్రం,26మహాయమకచిత్రం-దీనిలో గోమూత్రిక,
కంకణ,మురజ,పద్మబంధాలూ ,అనులోమప్రతిలోమగతి
చిత్రమూ,అర్ధయమక-పాదచతురావృత్తియమక పాదార్థాష్టా
వృత్తియమక-పాదషోడశవృత్తియమక-ఏకాక్షర ద్వాత్రింశత్
ఆవృత్తి యమకచిత్రాలూ ఉన్నాయి.27పాదచతుష్టయభాగా
వృత్తియమకచిత్రం,28పాదభాగ చతురావృత్తి యమకచిత్రం,
29షోడశావృత్తియమకచిత్రం, దీనిలోనే షోడశదళపద్మ బంధచిత్రం,
అష్టదళ పద్మబంధచిత్రం చతుర్దళ పద్మబంధ చిత్రం-అనేవీ  ఉన్నాయి,
30కవినామాంకిత అష్టదళపద్మ బంధచిత్రం,31 కావ్యనామాంకిత కవినామాంకిత
మహాచక్రబంధ చిత్రం,32చతురంక(అనుష్టుప్ శ్లోకగర్భిత)అష్టారచక్ర
బంధచిత్రం,33,34అనులోమగోమూత్రికాబంధచిత్రం,35,36
భిన్నవృత్తానులోమ గోమూత్రికాబంధచిత్రం, 37,38 భిన్న వృత్తానులోమ ప్రతోలోమ చిత్రం,39పాదుకాయుగళ గర్భక
ర్ణికమష్టదళ పద్భబంధచిత్రం(ఈ పాదుకాబంధం దేశికుల
వారి స్వీయ ప్రతిభా జనితం)'40 పాద ద్వయభాగ ద్వయావృత్తి యమకచిత్రం.
      కేవలనామమాత్రంగ పాదుకాసహస్రంలోని చిత్రకవితా
పరిచయం ఇది.ప్రతి చిత్రకవితనూ సలక్షణంగా సచిత్రంగా
వివరిస్తే 1/8డెమ్మీ 400 పుటల గ్రంథమౌతుంది.
      ఇదంతా శ్రీరంగనిథులవారి పాదుకా స్తుతి. అంటే
దేశికులవారి ఆశు కవన జవన స్తవన శక్తి భువనం లో
నభూతో నభవిష్యతి.

---------------------------------------------------------

వైద్యంవేంకటేశ్వరాచార్యులు

కుందేటికి కొమ్ములైదు కుక్కకు వలనే

కుందేటికి కొమ్ములైదు కుక్కకు వలనే

సాహితీమిత్రులారా!

సమస్య : " కుందేటికి కొమ్ములైదు కుక్కకు వలనే." (!!!)


కుందేలుకు కొమ్ములుంటాయా? పైగా ఐదా ? అదీ కాక మరో వైపరీత్యం కుక్కకు వలెనే అంట.దీన్నెలా సమర్థించాలి? సాధారణమైన అవధాని ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతాడు. దీన్ని పూరించాలంటే కాసింత చారిత్రక జ్ఞాన మవసరం.
డబ్బు ప్రసక్తి లేకుండా మానవ జాతి లక్షల సంవత్సరాలు గడిపింది. వస్తు సేవల వినిమయం వస్తు మార్పిడి ద్వారా సేవల మార్పిడి ద్వారా జరుపుకొనేది. ఈ మార్పిడిలో కొన్ని ఇబ్బందులు తలెత్తటంతో ఒక ప్రామాణిక వస్తువు వినిమయ మాద్యం గా అవసరం వచ్చింది.
అప్పుడు ఒక దశలో గవ్వలు, మరోదశలో ఉప్పు, మరొక దశలో నిప్పు, ఇంకో దశలో గుఱ్ఱాలు,గొఱ్ఱెలు, ఆవులు మొదలైన జంతువులు etc వినిమయ మాద్యంగా ఉపయోగించారు. ఒకప్పుడు ఆల మందలే అసలు సంపద. (మహా భారతంలో ఉత్తర గోగ్రహణం గుర్తుందిగా !)
అలా ఒకానొక దశలో పసుపు కొమ్ములు కూడా డబ్బుగా ఉపయోగించారు.దీన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఒక అవధాని ఒక సందర్భం కల్పన చేసి పూరించాడీ సమస్యని. ఆ సందర్భం:
ఒకడు ఒక సంత బజారులో తాను వేటాడి తెచ్చిన వివిధ జంతువులను అమ్మకానికి పెట్టాడు. అప్పుడో కొనుగోలు దారుడు బేరమాడి ఐదు పసుపు కొమ్ములిచ్చి ఒక మగ కుక్కను కొన్నాడు. అలాగే ఒక కుందేలును కొనాలని అనుకుంటే ఆ అమ్మకందారుడు ఒప్పుకోలేదు. అప్పుడా కొనుగోలు దారుడు అమ్మకం దారునితో ఇలా అన్నాడు.

కం.
ముందిస్తి పసుపు కొమ్ములు
పొందికగా నైదు కుక్క పోతుకు; నటులే
పందెమ్మిడి ఈవేటికి?
కుందేటికి కొమ్ము లైదు కుక్కకు వలెనే.

" అయ్యా ! ముందు బేరమాడి ఐదు కొమ్ములకు ఒక మగ కుక్క నిచ్చావు కదా ! అలాగే ఐదు కొమ్ములకిప్పుడు కుందేలును ఇవ్వనంటున్నా వెందుకు?"

------------------------------------------------------

శ్రీమాన్ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యులు

యధాశ్లోకతాత్పర్య రామాయణము

               యధాశ్లోకతాత్పర్య రామాయణము

సాహితీమిత్రులారా!

గద్వాల సంస్ధానంలో  ఆరుమంది విద్వత్కవులచే
రచింపబడినగ్రంథం యధాశ్లోకతాత్పర్య రామాయణము
దీన్ని గురించిన విశేషాలు వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యులవారి
సహాయంతో వివరించుకుందాం-
           
క్రీ.శ.1896లో గద్వాల సంస్థానప్రభువుల
"సాహిత్యవిద్యాముకుర ముద్రాక్షరశాల"‌లో
 బాల, అయోధ్య, అరణ్య, కిష్కింధ కాండలు మొదటిసంపుటంగా
 సుందర ,యుద్ధ కాండలు రెండవ సంపుటంగా ప్రచురితం.

 మొదటిసంపుటానికి పరిష్కర్త -బైరంపల్లి తిరుమలరాయకవి
 రెండవ సంపుటానికి పరిష్కర్త - ఆదిపూడి ప్రభాకరకవి కవివర్యులు

        అవతారిక -కామసముద్రంఅప్పలాచార్యులు,
        బాలకాండ - కాణాదం పెద్దనసోమయాజి,
        అయోధ్యకాండ - కొత్తపల్లిరామాచార్యులు,
        అరణ్యకాండ - గార్గేయపుర సుబ్బశాస్త్రి,
        కిష్కింధకాండ - కామసముద్రం అప్పలాచార్యులు,
        సుందరకాండ - తిరుమల కృష్ణమాచార్యులు,
        యుద్ధకాండ -  బోరవెల్లి శేషార్య.

యధాశ్లోకతాత్పర్యరామాయణం-‌ఆరుకాండలలోమొదటసంబుద్ధిపద్యాలు

  బాలకాండ - కాణాదం.
    క.తపమున స్వాధ్యాయస్థితి
       నిపుణుని వాగ్వేది వర్యుని న్మునిలోకా
       ధిపుని న్నారదు గూరిచి
       తపస్వి వాల్మీకిమౌని తగ నిట్లనియెన్.---ప్రథమాశ్వాసము
 
    క.శ్రీరమణీముఖచంద్ర చ
       కోరాయితనయన! గౌరకుండలిశయనా!
       వారణవరేణ్య భీతి ని
     ‌  వారణ! గద్వాలకేశవస్వామి!హరీ!!   ---ద్వితీయాశ్వాసము

   క. ‌శ్రీవదన విధుచకోర
       శ్రీవత్సమణీవిభా విశిష్ట శుభోర
       శ్రీవనమాలా మహిత
       గ్రీవా! గద్వాలనగర కేశవదేవా!!     --తృతీయాశ్వాసము
                                     
   అయోధ్యకాండ -కొత్తపల్లి
       క.శ్రీమజ్జలధిసుతా లల
          నామణి మణివలయ ఝణఝణత్కారి కరా
          బ్జామృదితపదద్వియ కృ
        ‌‌  పామయ! పూడూరికేశవ!మహాభ్యుదయా!! --ప్రధమాశ్వసము

      ‌క.శ్రీమత్కకుబంతస్థిత
         భూమీశ విపర్యమాన భుజబల రాజ
         త్సోమనృపావన గుణ భా
         గ్ధీమంజులదివ్యభావ! కేశవదేవా!!    ---ద్వితీయిశ్వాసము..

      క.రమణీయగాత్ర!కమలా
         రమణీయ గురుఃపరిష్కరణ కృత్తగుణా
         భ్రమణి సదృక్కౌస్తుభ ది
         వ్యమణీ!పూడూరికేశవా! దేవమణీ!   --తృతీయాశ్వాసము

    క.సురుచిర ఝంకృన్మద బం
       భరడింభకనాభికాభిభాసురనాళీ
       కరహచ్ఛరదంబుజభవ
       వర పూడురి నగర కేశవ! మహావిభవా!!  --చతుర్థాశ్వాసము

    క.శ్రీ తాపసహృన్నిలయ
   ‌‌‌‌     స్థాతృ పదాంభోజ సోమధరణీనాథ
        ప్రీతికర గాయకావళి
        గీతలసన్నామరావ!కేశవదేవా!!   --పంచమాశ్వాసము

 ‌   అరణ్యకాండ -గార్గేయపుర
       క.శ్రీరమణీ రమణీయ మ
          ణీరంజిత హృదయదేశ నిఖిలాధీశ
          స్ఫార కృప సోమకృప ల
          క్ష్మీరత గద్వాలనగరకేశవ!శౌరీ!!     --ప్రథమాశ్వాసము

       క.శ్రీలక్ష్మీ పృథుకుచకల
          శాలిప్త మృగీమద ద్రవాంకిత వక్షా!
          పాలిత సోమనృపశ్రీ
      ‌    ఖేలన!గద్వాలనగరకేశవ! శౌరీ!!    --ద్వితీయాశ్వాసము

       క.శ్రీవనితామణి ముఖ రా
          జీవ లతా విమతబింబ జీవంజీవా
          దేవాదిదేవ కంబు
          గ్రీవా! గద్వాలనగర కేశవదేవా!!   --తృతీయాశ్వాసము

    కిష్కింధకాండ - కామసముద్రం
       క.శ్రీకర లక్ష్మీకుచకల
          శీకర పరిలిప్త ఘుసృణ శీకరసాంద్రా!
          లోకరసోచిత సామ
          గ్రీకర!గద్వాలనగర కేశవ! శౌరీ!!       --ప్రథమాశ్వాసము

      క.శ్రీయువతీ నయనోత్సవ
         దాయి స్మితచంద్రికాతిధవళాధర ప
         ద్మాయత నయన బుధవ్రజ
         గేయా! గద్వాలచెన్నకేశవరాయా!!  --ద్వితీయాశ్వాసము

    ‌క.శ్రీమద్గద్వాలాధిప
       సోమక్షితిపాలపాల! శుభకరలీలా!!
       కోమల మంజుశ్రుతి వా
       గ్ధీమ ద్వినుతస్వభావ!కేశవదేవా!!    --తృతీయాశ్వాసము
 సుందరకాండ - తిరుమల
     క.శ్రీలక్ష్మీపృథుకుచకల
        శాలిప్త మృగీమదద్రవాంకితవక్షా!
        పాలితసోమనృపశ్రీ
        ఖేలన ! గద్వాలనగర కేశవ!శౌరీ!!    --ప్రథమాశ్వసము

     క.శ్రీమద్గద్వాలపురీ
        ధామ! పరంధామ ! దృప్తదైత్యోద్ధామ
        స్థేమావహరణ వినత
        క్షేమంకరణస్వభావ!కేశవదగవా!!     --ద్వితీయాశ్వాసము

    క.శ్రీరమణీహృన్మిత్రా!
       సారసదళవిపులనేత్ర!సన్నుతగాత్రా!
       ధీరజనోద్ధార!హరీ!
       క్రూరసురారిపవిదారి!కేశవశౌరీ!!       --తృతీయాశ్వాసము
యుద్ధకాండ పూర్వభాగము-బోరవెల్లి
     క.శ్రీలానీలాలీలా
        లోలా శ్రితహృదయకమలరోలంబకూపా
        పాలిత సోమప్రభు గ
        ద్వాలపురవిహారి!కేశవస్వామిహరీ!!    --ప్రథమాశ్వాసము

   క.శ్రీముష్టిపల్లి సోమ
       క్ష్మామండలనాథహృదయ జలరుహవర్తీ!
       శ్రీమద్గద్వాలపుర
       క్షేమంకరణానువర్తి!కేశవమూర్తీ!!         --ద్వితీయాశ్వాసము

  క.శ్రీకృష్ణాతుంగా మ
     ధ్యాకలితాయతమహీమహాఖండల సౌ
     ఖ్యాకర సోమనృపాల కృ
     పాకర!గద్వాలకేశవస్వామి!హరీ!!    -- తృతీయాశ్వాసము

  క.శ్రీతన్వీనయనోత్పల
     శీతకిరణ! భక్తిమద్వశీకరణచణ!
     క్ష్మాతరుణీ విభ్రమ వి
     క్రీతా!గద్వాల చెన్నకేశవ!నేతా!!       --చతుర్థాశ్వా సము
యుద్ధకాండ-ఉత్తరభాగము-బోరవెల్లి
   క.శ్రీరాజితహృదయ!దయా
      పారావారా!ద్విజిహ్వపర్యంకశయా!
      సారసుధాసార లస
      ద్గీరస!ఖద్వాలచెన్నకేశవదేవా!!      --ప్రథమాశ్వాసము

   క.శ్రీవనితా వనితామృ
      ద్భావావహ మహితశీల!భాస్వరలీలా!
      పావన గణవిజిత దశ
      గ్రీవా!గద్వాలచెన్నకేశవ!దేవా!!         --ద్వితీయాశ్వాసము

  క.శ్రీకర!శుభగుణమణి ర
      త్నాకర!వారాసిజా సహాయ జగద్ర
      క్షాకరణ చతురరిపు దృ
      గ్భీకర!గద్వాలచెన్నకేశవ!దేవా!!      --తృతీయాశ్వాసము

  క. శ్రీరమణీముఖచంద్ర చ
      కోరా కోరకితహృదయ కుతుకవ్రజ కాం
      తారకుఠారా వైరి ని
      వారణ!గద్వాలకేశవస్వామి!హరీ!!        --చతుర్థాశ్వాసము
(ఒకచోటయతి,ఒకపద్యం పునరుక్తం,మొదటిరాజధానిపూడూరు
  రెండవరాజధాని గద్వాల,కేశవాంకిత గ్రంథం,రచనకుప్రేరకుడు
  సోమభూపాల.)

దశావతారాలు- తిరుపతి వేంకటకవులు

దశావతారాలు- తిరుపతి వేంకటకవులు 

సాహితీమిత్రులారా!

ఒకసారి తిరుపతి వేంకటకవులు వినుకొండలో అష్టావధానం చేస్తుండగా వర్ణన అనే ఒక అంశంలో భాగంగా ఒకాయన అడిగాడు, 'అయ్యా, దశావతారాలను గురించి వర్ణించండి'.
పది అవతారాలు. అలాగే దానికేం? వీళ్ళు ఏ ఉత్పలమాలో, చంపకమాలో లేకపోతే సీసపద్యంలో చెప్పుకోవచ్చు కదా అని మొదలు పెట్టాలనుకున్నారు. ఎందుకు? విస్తీర్ణం కలిగిన వృత్తాలు కదా!
'అయ్యా! అయితే ఒక చిన్న విన్నపం. కంద పద్యంలో చెప్పాలి' అన్నారు.
దశావతారాలు ఒకొటొకటి చెప్పుకుంటూ లెక్కపెట్టుకుంటేనే కందానికి ఎన్ని అక్షరాలు కావాలో ఆ అక్షరాలను దాటిపోతుంది.
సరే! వెంకటశాస్త్రి గారు 'జలచర ఢులి కిరి నరహరి' మొదలుపెట్టారు. ఒక పాదం అయిపోయింది నాలుగవతారాలతో. పృచ్ఛకుడు ఆపాడు. 'ఏమండోయ్ నా కోరిక ఇంకా మీరు పూర్తిగా వినలే'దన్నాడు. 'అయ్యా! దశావతారాలు కందపద్యంలో చెప్తున్నాము కదా, జలచర ఢులి కిరి నరహరి.. అర్థం చెప్తాము' అంటే, 'అయ్యా! ఆగండి. ఆ పద్యంలో మా అధ్యక్షుడు పరబ్రహ్మ శాస్త్రిగారి పేరు కూడా ఉండాలండి' చెప్పాడు పృచ్ఛకుడు. మళ్ళీ ఇదేం మెలిక అనుకుంటూ ‘ఏం పర్వాలేదులే చెప్పుకుందాం’అనుకున్నారు.
జలచర ఢులి కిరి నరహరి
కలిత వటు త్రివిధ రామ..
మూడు రామావతారాల గురించి 'త్రివిధ రామ' అని వచ్చింది. అరే వీళ్ళు దాటేసుకుంటున్నారే అనిపించింది పృచ్ఛకుడికి. జలచరం - మీనావతారం, ఢులి - కూర్మావతారం, కిరి - వరాహావతారం. నరహరి - నృసింహావతారం, నాలుగు అవతారాలను మొదటి పాదంలో పెట్టేశారు. మూడు గణాలలో. రెండవ పాదంలోకి వచ్చేటప్పటికి కలిత వటు, ఆయన ఎవరు? వామనావతారం. త్రివిధ రామః - రామో రామశ్చ రామశ్చ - పరశురాముడు, శ్రీరాముడు, బలరాముడు. మూడు రామావతారాలను 'త్రివిధరామ' లో ఇరికించారు. 'అయ్యా! మాట' అన్నాడు పృచ్ఛకుడు, మళ్ళీ చెయ్యెత్తి. 'దాన్లో మీ ఇద్దరి పేర్లు కూడా ఉండాలి'. సరే దానికేముందని,
క. 
జలచర ఢులి కిరి నరహరి
కలిత వటు త్రివిధ రామ కల్కులు బుద్ధుం
డిల తిరుపతి వేంకటశా
స్త్రులను పరబ్రహ్మశాస్త్రిఁ జూతురు పేర్మిన్.

అదీ వారి పాండిత్యం

--------------------------------------

శ్రీామాన్ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యులు

బంధకవిత్వం అంటే ! ?

 బంధకవిత్వం అంటే ! ?

సాహితీమిత్రులారా!

బంధకవిత్వం అంటే ఏమిటో?

పరిశోధనాపండితులు, 

నిరంతర సాహితీ సేవకులు అయిన

శ్రీమాన్ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యుల వారి మాటల్లో చదవండి.........

                ఆత్మ అక్షరం, శరీరం ఒక చిత్తరువు/బొమ్మ. ఇలాంటి

అక్షర  చిత్రబంధాలను   భగవానుడు     విశ్వ మహా చిత్రకావ్యంలో

అసంఖ్యాకంగా రచించాడు.  

                విశ్వమంతటా వ్యాపించినవాడు విష్ణువు(సర్వంవ్యాప్నోతీతి

విష్ణుః). అందునే  'సహస్రనామం'లో  విశ్వం - విష్ణుః  అనే    నామాలు

మొట్టమొదట  చోటు  చేసుకున్నాయి. అంతటా   వ్యాపించిన  వానికి

ప్రత్యేకించి ఒక ఆకారం లేదన్నమాట. నిరాకారమైన. దైవాన్నికూడ భక్తితో

సుందరాకారంగా "బంధించడం" భారతీయులకు బాగాతెలుసు. 

               ఖేదాలన్నిటికీ కారణం  భవ"బంధాలే".అయితే సాహిత్యంలో

మాత్రం విద్వాంసులకు అద్భుతరసాన్ని ఆవిష్కరించి మోదాన్ని కూర్చేది

"చిత్రబంధాలే".  "చిత్రబంధ కవిత్వం" అంటే ఏమిటో తెలుసుకుందాం--

              పూర్వాలంకారికులు చిత్రబంధాలను గురించి తమ సంస్కృత

గ్రంథాలలో చాలామంది చెప్పినారు.వాటిలోకొందరుచెప్పినకొన్నివాక్యాలు

ఆచార్య రుయ్యకః - ' వర్ణానాం ఖడ్గాద్యాకృతి హేతుత్వే  చిత్రమ్' 

                                               (అలంకార సర్వస్వం -10)

ఆచార్యజయదేవః-'కావ్యవిత్ ప్రవరైచ్చిత్రం ఖడ్గబంధాదిలక్ష్యతే'

                          (చంద్రాలోకః -5-9)

ఆచార్యవిద్యానాదః-'వర్ణానామథ పద్మాద్యాకృతి హేతుత్వముచ్యతే చిత్రమ్'

                                                                           (ఏకావలీ)

ఆచార్యవిశ్వనాథః-'పద్మాద్యాకార హేతుత్వే వర్ణానాం చిత్రముచ్యతే'

                                                           (సాహిత్యదర్పణం 10-13)‌

శ్లో॥అనేకధా వృత్తవర్ణ విన్యాసైః శిల్పకల్పనా,

      తత్త త్ప్రసిద్ధ వస్తూనాం బంధ ఇత్యభి ధీయతే.

                                           -(అగ్నిపురాణ - 334,35,36)

శ్లో॥భంగ్యంతర కృత తత్క్రమ- వర్ణ నిమిత్తాని వస్తు రూపాణి,

      సాంకాని విచిత్రాణిచ - రచ్యంతే యత్ర తచ్చిత్రమ్.

                                                  రుద్రట - 5- 1

శ్లో॥ చిత్రంతు నియమన్యాసో వర్ణానా మీప్సిత క్రమం,

       స్వరవర్ణ గతి స్థాన బంధ హారాది బంధనాత్.

                                          --రసార్ణవాలంకార 3 - 52

యస్మిన్ కస్మిన్ చిత్రే బంధితం కవిత్వం(సప్తమీతత్పురుషకర్మధారయం)

బంధేన యుక్తం కవిత్వం అని చెప్తే మధ్యమ పదలోప కర్మధారయం.

సుప్రసిద్ధ చరిత్ర పరిశోధకులు- యం. కృష్ణమాచారియర్ గారు---

   Bandha  is  the name given to verses in which

the letters arranged in the form of sword,car,

Serpent etc.అని చెప్పినారు  (History if classical 

sanskrit literature - P.375).

   తెలుగు - ఇంగ్లీషు బ్రౌణ్యనిఘంటంవులో--

బంధకవనము,బంధకవిత్వము=A Poem  composed  in

   fantastic form ; either in shape of a sworal(ఖడ్గ

బంధం),or  a serpent(నాగబంధం).

బంధం:a kind of poetical composition.కావ్యరచనావిశేషం.

  చిత్ర బంధాల గురించి పరిశోధించిన మహాపండిత పరిశోధకులు 

వి.బాల సుబ్రమణియన్ గారు 'చిత్రబంధ' శబ్దిలను 

ఇలా వివరించినారు----

   ' chitra bandha means a verse inscribed a

picture  according to specific  rules.

     'బంధం' అనే శబ్దానికి అనేక అర్థాలున్నాయి.వాటిలో పది ఆర్థాలు

ఇలా ఉన్నాయి.వాటి అర్థాన్ని బంధకవిత్వంతో సమన్వయించి చూద్దాం-

 1బంధం=కట్టు, నిబంధనం        

*పద్యాన్ని ఆకారంగా నిబంధించడం.

 2బంధం=దారం, తాడు , సూత్రం    

*పద్యసూత్రంతో ఒక ఆకారాన్ని                                                                         నిబంధించడం.

 3బంధం= సంకెల ,  గొలుసుకట్టు.    ---

 4బంధం=నిర్మాణం. 

*చిత్తరువుకు అనుగుణంగా పద్యాన్ని

                 నిర్మాణం  చేయడం.               

 5బంధం=సంబంధం. 

*చిత్తరువుకు,పద్యానికి సంబంధం ఏర్పరచడం.

6బంధం=కూర్పు. 

*ఒకటిగా కూర్చుట.(ఉదా:అంజలిబంధం)చిత్రాన్ని-

                   బంధాన్ని ఒకటిగ కూర్చడం.

7బంధం=ఒద్దిక,ఐకమత్యం,.ఆనురూప్యం.

*పద్దెం+చిత్తరువు ఒద్దికగా/  ఐకమత్యంగా/

                      ఆనురూప్యంగఉండడం.

అక్షరాలు+ఆకారాలు ఐకమత్యంగ ఉండడం.    

 8బంధం=సంయోగ విశేషం,

*రతి/కళా శాస్త్ర సంబంధంగ84 బంధాలు

           చెప్పినారు,ఉదా:నాగపాశబంధం.

              పాములవలె పెనవేసుకోవడం.

           వాటిలాగే ఒక ఆకారంతో ఒక పద్యం 

           పెనవేసుకొని అద్భుత

           రసాన్ని ఆవిష్కరించడం.

9బంధం=చిత్రాలంకార విశేషం.

*కావ్యకన్యకు ఒక చిత్రమైన అలంకార

              విశేషం.చిత్తరువుతో కూడిన అలంకార విశేషం.

10బంధం=దేహం.

*శరీరం(ఆత్మ)అనేఆకారంలోఆత్మను(అక్షరంపద్యం)

                         నిలపడం.

        పూర్వోక్త విషయాలన్నిటినీ పరిశీలిస్తే తెలిసిన సారాంశం-----

పద్మం,ఖడ్గం మొదలయిన ఆకారాల రెఖాచిత్రాలు నిర్మించి అందులో

పద్యాల అక్షరాలను నియమంగా కూర్చడం బంధకవిత్వం/చిత్రబంధం.

బొమ్మ  పోకడనుబట్టి  అంటే  బొమ్మ యొక్క  రేఖాచిత్రంలోని

కూడలి/సంగమ స్థానాలలో ఆవృత్తిఅయ్యే అక్షరాలను(repeted

letters)ఎంపిక చెసుకొని పద్యరచన సాగుతుంది.అలా రచించిన

పద్యాలను "బంధకవిత్వం' అంటారు. "బంధకవిత్వం"అనే పద బంధంలో

'కవిత్వం' శబ్దం గౌణం ఇక్కడ కవిత్వం అంటే  పద్యం  అని. భావించడం సబబు.

కవి అంటే పద్యం చెప్పేవాడు అనే భావన ఉండేది .‌బంధంగా

పద్యం ఉంటుంది కనుక దానిని బంధకవిత్వం అన్నారు.                          

  It  is  a  happy marriage of a  picture and  poetry.

చిత్రానికీ పద్యానికీ ఉన్న ముడి. బంధం.అది ఆనంద వివాహ బంధం.

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 4

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 4

సాహితీమిత్రులారా!

చిత్రకవిత్వంలో, గర్భకవిత్వం లాగే
బంధకవిత్వం కూడ ఒక భాగం.
బంధకవిత్వానికే ఆకార చిత్రం అని పేరు
దీనిలో ఒక ఆకృతిలో పద్యాన్ని వ్రాయడం
(బంధించడం) జరుగుతుంది. వాటి ఆకారాలను
బట్టి వాటికి పేర్లుంటాయి.

దీనిలో వైద్యం వారు కూర్చిన బంధాలు
శైలబంధములు - 2
గోమూత్రికా బంధము - 1
నాగపాశ బంధం - 1
చక్రబంధం - 1
పుష్పమాలికా బంధాలు - 3
గంధ/పుష్పపాత్ర బంధం - 1
ఖడ్గబంధం - 1
మొత్తం 10 బంధాలను శతకాలలో కూర్చారు.


శైలబంధం -

శైలం అంటే పర్వతం,
పర్వతం ఆకారంలో వ్రాయబడిన కవిత ఇది
ఇందులో మధ్యన కవిపేరుగాని,
వారి దేవతపేరుగాని వచ్చే విధంగా
కూర్చబడుతుంది.

ఈ కందపద్యంలో శైలబంధం
కూర్చారు వైద్యం వారు చూడండి-

శ్రీశ కుధర ధర్మజనుత
హేశితి కంఠార్చితపద హేనరసఖ లో
కేశుడ త్రెంపగదవె భవ
పాశము కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (85)

శ్రీ

శ కుధ

ర ధర్మజను

తహేశితికంఠార్చి

తపద హేనరసఖ లో

కేశుడ త్రెంపగదవె భవపా

శము కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా 

దీనిలో మధ్యన" శ్రీకుర్మతి నగశ్రీ "- అని కూర్చబడినది.

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 3

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 3

సాహితీమిత్రులారా!
నిన్నటి తరువాయి.........

గర్భకవిత-
లక్షణాలను బట్టి ఒక పద్యంలో మరో పద్యం
లేక పద్యాలను కూర్చటాన్ని గర్భకవిత అంటారు.
వైద్యంవారు కందపద్యాలలో
అదీ శతకంలో గర్భకవిత్వం వ్రాయడం వలన
పూర్తి పద్యాన్ని గర్భస్థం చేయడానికి వీలులేకపోయింది.
మకుటం వదలి మిగిలినదానిలోనే అన్నిటిని కూర్చాలసి వచ్చింది.

మణిగణనికర పాద గర్భిత కందము-
ఇందులో మణిగణనికరము వృత్తమునకు
కందము జాతులకు సంబంధించినవి
కందములో మణిగణనికరము పాదములను
గర్భస్థము చేయడం జరిగింది. గమనించండి-

మణిగణనికరమునకు ప్రతిపాదములోని
గణములు - న,న,న,న,న,గ
కందపద్యమునకు గగ,భ,జ,స,నల అనేవి గణములు
ఇందులోని గణములను గమనించిన వృత్తములో
వానిగణములను మార్చటానికి వీలుండదు
కాని కందపద్యంలో అన్ని పాదములలో నల-గణము
వాడుటకు అభ్యంతరములేదు కాని రెండు నాలుగు
పాదముల చివర గురువు ఉండాలి అంటే గగ, స - లలో
ఏదైనా వాడవచ్చు
దానివలన వీటిని కూర్చడం
అంత ఇబ్బందికరమైనదికాదు.
క్రింది పద్యం చూడండి-

కరివరద గరుడగమన సు
చరితా శరధిజుతి భవజలనిధితరణా
దరధర హరవినుత సుజన
వరదా కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా(90)

దీనిలోని మణిగణనికరము-

కరివరద గరుడ గమన సుచరితా
శరధిజపతి భవజలధితరణా
దరధర హరవినుత సుజనవరదా

ఇందులో 5 న-గణమలు మీద
ఒక గురువుకదా సరిపోయినదీ లేనిదీ
గమనించండి

తేటగీతి పాద గర్భిత కందము-
ఇందులో తేటగీతి పాదములను గర్భస్థం చేడం జరిగింది
తేటగీతిలో ప్రతిపాదానికి
1సూర్యగణము- 2ఇంద్రగణాలు-2సూర్యగణాలు ఉంటాయి
అంటే గగ, భ, జ, స, నల - అనేవి కందంలోని గణాలు.
నల,నగ,సల,భ,ర,త - అనే ఇంద్రగణాలు
న,హ - అనే సూర్యగణాలు
కందంలో ఉన్న గణాలు తేటగీతిలోనూ ఉన్నాయి
కావున కూర్చవచ్చు.
ఈ పద్యం చూడండి-

సతతమును నున్ను దలచెద
వితతసుయశ పద్మనయన విశ్వనిలయ వం
దిత శివ భవహర కమలా
పతి శ్రీకురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా(91)

గర్భస్థ తేటగీతి పాదములు-

సతతమును నిన్ను దలచెద వితత సుయశ
పద్మనయనవిశ్వనిలయ వందితశివ

రెండింటిని గమనించండి కవి
ఎంత చాతుర్యంగా ఇమిడ్చినాడో తెలుస్తుంది

క్రౌంచపదపాదగర్భిత కందము-

క్రౌంచపదములో పాదానికి 24 అక్షరాలుంటాయి
ఇది పెద్దది కావున కందమలోని మూడు పాదాలలో
పట్టినంత ఇముడ్చగలరు.
క్రౌంచపదములోని పాదమునకు గణములు-
భ,మ,స,భ,న,న,న,య

క్రింది పద్యం చూడండి -

వారణరక్షా పావని
వారా వనరుహభవనుత వరసుగుణాఢ్యా
వారిదగాత్రా సత్పరి
వారా కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (92)

గర్భిత క్రౌంచపద పాదములు-

వారణరక్షా పావనివారా వనరుహభవనుత వరసుణాఢ్యా
వారిదగాత్రా సత్పరివారా

మకుటం నియమ కారణంగా
గర్భస్థపద్యాలను పూర్తిగా ఇముడ్చుట కుదరదు.

.

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 2

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 2

సాహితీమిత్రులారా!
నిన్నటి తరువాయి.....

శబ్దచిత్రం -

గుడులు-
ఇందులో కేవలం ఇ, ఈ - అనే స్వరంతో మాత్రమే
పద్యం కూర్చబడును. హల్లులు వేరేవైనా ఉండవచ్చు.
అచ్చుమాత్రం ఇ, ఈ -అనే దాన్ని మాత్రమే వాడాలని
నియమం.

గిరిఠీవిని నిలిపితి వీ
గిరి ప్రీతిని నిలిచి తివిరి కీరితి విరివిన్
సిరివిన్ నిగిడితి వీక్షితి
వరదా కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా(99)


సోష్ఠ్యము-
ఇది స- ఓష్ఠ్యము అంటే పెదవులతో మాత్రమే పలికే
అక్షరాలతో కూర్చబడినది. మీరు పలుకుతూ గమనించండి
ఇందులో కేవలం పెదవులుమాత్రమే కదులుతాయి.
ఇది శబ్దచిత్రంలోని స్థాన చిత్రవిభాగానికి చెందినది.


వేమాపాపము బాపవె
మాముప్పాపబ్బ మామ మామా మమ్మో
మోమాపబువా మాపా
వామన కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (100)

నిరోష్ఠ్యము -
ఇది పైన చెప్పిన సోష్ఠ్యానికి విరుగుడులాంటిది.
పూర్తి వ్యతిరేకమైనది. ఇందులో పెదిమలే
తగలకుండా పలికే అక్షరాలతో కూర్చినది
అంటే ప,ఫ,బ,భ,మ,వ - అనే అక్షరాలు ఓష్ఠ్యాలు
ఇవిలేకుండా పద్యం కూర్చడం నిరోష్ఠ్యం.
మీరు పలికి చూడండి ఇందులో పెదిమలు
తగులుతాయేమో

సురసన్నుత చరణా సం
సరణోదధి తరణ తరణి శరనిధి శరణా
కవిరాజ రుజాహరణా
వరదా కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (101)

అపంచవర్గీయము -
ఇందులో క,చ,ట,త,ప - అనే పంచవర్గముల
(క-నుండి మ- వరకు గల) అక్షరాలను
ఉపయోగించకుండా కూర్చిన పద్యం
ఇందులో య,ర,ల,వ,శ,ష,స,హ - అక్షరాలను
ఉపయోగించి కూర్చబడినది.
దీన్ని ముక్కుమూసుకొని కూడ చదువవచ్చు
కావున దీన్ని నిరనునాసిక అని కూడ అంటారు.
మీరు ముక్కమూసుకొని చదివి చూడగలరు.

హరశర యశోవిశాలా
సరసా శ్రీశ సరసిరుహశర సువిలాసా
శరరాశివశా లోలా
వరదా కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా(102)


(వీటిలో మకుటము తప్ప మిగిలిన పద్యభాగము చిత్రకవిత)

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 1

వైద్యంవారి చిత్రకవిత - 1

సాహితీమిత్రులారా!

సాహితీలోకంలో నిరంతర అన్వేషి, పరిశోధకరత్న
శ్రీమాన్ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యులవారు
ఈయన చిత్రవిత్వాన్ని శతకాలలో వెలయించారు
ఇందులో ఈయనకు బంధకవిత్వం అంటే మిక్కిలి ప్రీతి.
ఈయన 1969 నుండి 2011వరకు వెలయించిన 12 శతకాలను
శతకద్వాదశి పేరున ప్రకటించారు. వానినుండి చిత్రకవితను చూద్దాం-

శ్రీకురుమూర్తి శ్రీనివాస శతకములోని చిత్రకవిత-
ఇది కందపద్య శతకము. దీనిలో మకుటము తప్ప
మిగిలినది చిత్రకవితగా ఉంటుంది.

శబ్దచిత్రం-

ఏకాక్షరి -
న- అనే హల్లును ఉపయోగించి కూర్చినది.

నానానూనా నానా
నానాన్నని నిన్నునెన్ననా నేనన్నా
నేనాననూని నేనీ
వానిని కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (94)


ద్వ్యక్షరి -
న,మ-లను ఉపయోగించి కూర్చినది

నామనమున మానను నీ
నామమననమన్న నేను నన్నోమిన నా
నోమిమ్మౌ నోనాన్నా
స్వామీ కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (95)


త్య్రక్షరి -
ఇందులో న-మ-త - అనే మూడు హల్లులను
ఉపయోగించి కూర్చబడినది

నామతి నీనుతి నూనితి
మామానిని నమిత మామమామా మాపా
నేమమున నోము నన్నో
స్వామీ కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (96)


స్వరాక్షరి - 
సప్తస్వరములలోని
స,రి,గ,మ,ప,ద,ని - అనే వాటితో పద్యం కూర్చటం.

దరిధామ మామమామా
గరిపా దాసాగా సన్నిగమపా మాపా
గరిమన్నీదరినిమ్మా
వరదా కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (97)

(దరిధామ - గుహలలో ఉండు  కురుమూర్తి స్వామి,
గరిపా - గరుత్మంతునికి ప్రభువా,
దాసాగ - దాసులపాలిటికొండా,
సన్నిగమపా - శ్రేష్ఠములైన వేదములను పాలించువాడా)

తలకట్టు కందము-
(సర్వలఘు కందము)

దరధర భవభయహర ఖర
కర శశధరనయన ఖగపగమన వరద శం
కరసఖ కనకవసన నర
వరసఖ కురుమూర్తి శ్రీనివాస మహాత్మా (98)