శేషప్రభ కావ్యంలోని చిత్రకవిత్వం

 

శేషప్రభ కావ్యంలోని చిత్రకవిత్వం

సాహితీమిత్రులారా!

తాటిమాను నారాయణ రెడ్డి కృత శేషప్రభ ప్రబంధ కావ్యం- తృతీయబింబంలోని

కొన్ని చిత్రకవిత్వ విషయాలను ఇక్కడ చూద్దాం-

                    గుడుల కందం- ఇందులో అన్నీ ఇ, ఈ, అచ్చులతో కూడిన హల్లులుంటాయి-

                    కొమ్ముల కందం - ఇందులో అన్నీ కొమ్ములతో కూడి వ్యంజనాలుంటాయి-

ఇందులో అన్నీ అకారంతో ఉన్న వ్యంజనాలుంటాయి - తలకట్ల కందం

త్య్రక్షర కందం- ఇందులో న,మ,త- అనే మూడు వ్యంజనాలే ఉంటాయి.

ఇది ద్వ్యక్షరి - ఇందులో న, మ- అనే వ్యంజనాలే ఉన్నవి.

ఇది ఏకాక్షరి - ఇందులో కేవలం ఒకే ఒక వ్యంజనం ఉన్నది. అది- న.

భైరవ స్తుతి

 

భైరవ స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

భైరవ స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

                    డిమ్భకడిమ్బడేపాయ

డిమ్భో డిప్యతు డామరమ్ |

డమ డమ్బరం డఘ్నం

డాకినీడిమ్బడమ్బకమ్ || 11 ||

అన్వయము:

డిమ్భః డిమ్భకడిమ్బడేపాయ డాకినీడిమ్బడమ్బకమ్ డఘ్నం డామరం డమ్బరం డమరుం డిప్యతు.

ప్రతిపదార్థము:

·         డిమ్భః = బాల స్వరూపుడైన భైరవుడు.

·         డిమ్భకడిమ్బడేపాయ = శిశువుల ఏడుపును (చీత్కారమును) దూరం చేయుట కొరకు.

·         డాకినీడిమ్బడమ్బకమ్ = డాకినీలు (దుష్ట శక్తులు) కలిగించే భయాన్ని, కోలాహలాన్ని అణచివేయునది.

·         డఘ్నమ్ = భయమును నాశనం చేయునది.

·         డామరమ్ = భయంకరమైనది (శత్రువులకు).

·         డమ్బరమ్ = విఖ్యాతమైనది.

·         డమరుమ్ = కాపాలికుల వాద్య విశేషమైన డమరుకమును.

·         డిప్యతు = మ్రోగించుగాక (ఆదేశించుగాక).

(భావం: భైరవుడు తన డమరుక ధ్వనితో శిశువులకు డాకినీల వల్ల కలిగే దృష్టి దోషాలను, భయాలను నాశనం చేయుగాక).

---

'డ' టవర్గంలోని మూడవ అక్షరము. 'డ' అనే శబ్దాన్ని అనుకరణాత్మక ధ్వని కోసం ఉపయోగిస్తారు. ఇక్కడ 'భైరవ' శబ్దానికి భయంకరమైన, భీషణమైన, భయానకమైన అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇది శివుని యొక్క ఒక రూపం అని చెప్పబడింది. తంత్రశాస్త్రంలో 'అష్టభైరవ' ప్రతిష్ఠ ఉంది.

కవి ఇలా చెప్పారు - బాల స్వరూపుడైన భైరవ దేవుడు, పిల్లలు భయంతో ఏడవడం, అరవడం వంటివి దూరం చేయడం కోసం, డాకినీల అట్టహాసం వల్ల కలిగే భీతిని నాశనం చేసే భయంకరమైన, విఖ్యాతమైన డమరుకాన్ని (ఇది కాపాలికుల ప్రత్యేక వాద్యం) ఆదేశించాలి. ఆ మహాధ్వని శిశువుల మనస్సులో వ్యాపించి ఉన్న భయాన్ని అంతం చేయుగాక.

రుక్మిణీదేవి స్తుతి

 

రుక్మిణీదేవి స్తుతి 

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

రుక్మిణీదేవి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

ఠాలిన్యై ఠక్కురష్ఠఙ్గః,

ఠక్కురైష్ఠక్ఠకాయతే |

ఠఙ్కారైష్ఠాలినీ ఠణ్ఠైః

ఠక్కురాన్ ఠగయత్యసౌ || 10 ||

అన్వయము:

ఠఙ్గః ఠక్కురః ఠాలిన్యై ఠక్కురైః ఠక్ఠకాయతే, అసౌ ఠాలినీ (అపి) ఠణ్ఠైః ఠఙ్కారైః ఠక్కురాన్ ఠగయతి.

వ్యాఖ్య (ప్రతిపదార్థము):

·         ఠఙ్గః = 'ఠం' అనే శబ్దముతో కూడిన గమనము కలవాడు, అనగా వీరోచిత నడక కలవాడు (శ్రీకృష్ణుడు).

·         ఠక్కురః = విఖ్యాత క్షత్రియుడు.

·         ఠాలిన్యై = ఒడ్డాణము (కటి సూత్రము) ధరించిన క్షత్రియ కన్య కొరకు (రుక్మిణి కొరకు).

·         ఠక్కురైః = ప్రసిద్ధ క్షత్రియులైన రుక్మి, శిశుపాలాది రాజులతో.

·         ఠక్ఠకాయతే = యుద్ధము చేయుచున్నాడు.

·         అసౌ ఠాలినీ = ఆ ఒడ్డాణము ధరించిన రుక్మిణి కూడా.

·         ఠణ్ఠైః = 'ఠం ఠం' అనే అవ్యక్త మధుర శబ్దములతో.

·         ఠఙ్కారైః = కంకణ, ఒడ్డాణాల మ్రోతలతో.

·         ఠక్కురాన్ = శిశుపాలాది క్షత్రియులను.

·         ఠగయతి = వంచించుచున్నది (అనగా తన సౌందర్యముతో, శృంగార భావముతో వారిని యుద్ధ విముఖులను చేయుచున్నది).

వ్యుత్పత్తి:

సంస్కృత కోశాలలో 'ఠ' అక్షరంతో మొదలయ్యే పదాలు చాలా అరుదు. వామన ఆప్టే కోశంలో 'ఠ' అంటే అనుకరణాత్మక ధ్వని అని, 'ఠక్కురః' అంటే దేవతామూర్తి లేదా గౌరవప్రదమైన బిరుదు (ఠాకూర్) అని, 'ఠాలినీ' అంటే ఒడ్డాణము అని అర్థాలు ఇవ్వబడ్డాయి.

-------------------------

'ఠ' టవర్గంలోని రెండవ అక్షరం. దీనికి పాత్రలు కింద పడినప్పుడు వచ్చే ధ్వని అని అర్థం. ఈ అక్షరంతో శ్లోక నిర్మాణం చాలా శ్రమతో కూడుకున్నది.

'ఠం ఠం' అని గంభీరంగా నడుస్తూ, క్షత్రియ కులంలో వీరోచిత కర్తవ్యాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన శూర యాదవ నరేశుడు శ్రీకృష్ణుడు, బంగారు ఒడ్డాణము ధరించిన రాజకుమారి రుక్మిణి కోసం, విఖ్యాత వీరులైన రుక్మి మరియు శిశుపాలాది రాజులతో యుద్ధం చేస్తున్నాడు. ఆ కాంచీధారిణి (రుక్మిణి) తన ఆభరణాల మధుర ధ్వనులతో శిశుపాలాది వీరులను వంచిస్తోంది, అనగా వారిని యుద్ధం నుండి విముఖులను చేస్తోంది.

టంకేశ్వరి స్తుతి

 

టంకేశ్వరి స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

టంకేశ్వరి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

                    టంకేశ్వరీ టంకకటంకటంకా

                    టంకారిటంకాటలటీక్యమానా |

                    టాంకారకృత్ టుంటుకటుంటుకాశా

                    టనాటనం టంకయతాట్టలేశాన్ || 9 ||

అన్వయము:

టంకకటంకటంకా టాంకారకృత్ టంకారిటంకాటలటీక్యమానా టుంటుకటుంటుకాశా టంకేశ్వరీ టలేశాన్ టనాటనం టంకయతాత్.

ప్రతిపదార్థము:

·         టంకకటంకటంకా = వెండి నాణేల టంకశాల (Mint) యొక్క గర్వము కలది.

·         టాంకారకృత్ = ఝంకారం (శబ్దం) చేయునది.

·         టంకారిటంకాటలటీక్యమానా = టంకారముతో కూడిన రాళ్లను పగులగొట్టే స్థిర పురుషుల (శ్రామికుల) చేత పొందబడేది.

·         టుంటుకటుంటుకాశా = దుష్ట పురుషుల పట్ల స్వల్పమైన ఆశ కలది (దుర్జనులకు నిరాశ కలిగించేది).

·         టంకేశ్వరీ = కోశానికి అధిష్ఠాత్రి అయిన లక్ష్మి.

·         టలేశాన్ = అస్థిరమైన యజమానులను.

·         టనాటనమ్ = 'టనాటన్' అనే శబ్దము కలిగేటట్లుగా.

·         టంకయతాత్ = బంధించుగాక (అనగా స్థిరపరచుగాక).

వ్యుత్పత్తి:

·         'టంకౌ దర్పాశ్మదారణౌ' - అమరకోశం (గర్వము మరియు రాళ్లను పగులగొట్టే ఉలి).

·         'టుంటుకః శోణకాల్పయోః' - మేదినీ కోశం (అల్పమైనది).

---

వెండి నాణేలు ముద్రించే టంకశాల (Mint) వల్ల గర్వము కలది, టన్-టన్ అనే ధ్వనితో నిండినది, టంకారముతో కూడిన రాళ్లను పగులగొట్టే ఆయుధాన్ని ధరించే స్థిర పురుషుని వద్ద నివసించేది, అనగా శ్రమజీవుల ద్వారా లభించేది, దుర్జన మానవుల హృదయాలలో హతాశను (నిరాశను) నింపేది అయిన టంకేశ్వరీ లక్ష్మి (కోశానికి అధిష్ఠాత్రి), అస్థిర ధనికులను టనాటన్ అనే ధ్వనితో స్థిరపరచుగాక. అనగా అటువంటి వ్యక్తులకు స్థిరలక్ష్మి ప్రాప్తించుగాక.

అంతటి వాడాకవి

   అంతటి వాడాకవి

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక కవికి మరోకవిని చూస్తేనే సరిపడదు. మరీ పొగడడమా? అలా పొగడాలంటే అతగాడెంతటివాడై ఉంటాడో! తొమ్మిదవ శతాబ్దిలో కాశ్మీరులో నివసించిన కవి రాజానక రత్నాకర. ఈయన అంధకాసురునిపై శివుడు సాధించిన విజయం గురించి 50 సర్గలలో మొత్తం 4351 శ్లోకాలను సంస్కృతంలో కూర్చాడు. దీన్ని చదివిన వారు ఆయనను గురించి అనేకమంది అనేకవిధాలుగా ప్రశంసించారు.  వారిలో తొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో ఉన్న సుప్రసిద్ధ  నాటక కర్త, అంకారికుడు అయిన రాజశేఖరుడు ఈ విధంగా ప్రశంసించారు...........

                 మా స్మ శాంతి హి చత్వారః ప్రాయో రత్నాకరా ఇమే 

                 ఇతీవ స కృతో ధాత్ర కవి రత్నాకరో 'పరః

నాలుగు సముద్రాలు సరిపోవని భావించిన సృష్టికర్త బ్రహ్మదేవుడు, రత్నాకర కవి అయిన మరో సముద్రాన్ని సృష్టించాడు .(రత్నకర= సముద్రం).

అలాగే  సదాశివశాస్త్రి అనే కవి ఈ విధంగా ప్రశంసించారు- 

దుగ్ధాబ్ధీనాం సహస్రం న కుసుమలసితం సద్వసన్తాయుతం వా

కోటిర్ వా పార్వణానాం సుషమశశభృతాం నేషదోషాతనానామ్।

సంపూర్ణం వా సుధాభిః పురటఘటశతం హన్త ధన్వన్తరేర్నో

పాణిస్థం చారు రత్నాకరసుకవిగిరాం మేరులక్షం న మూల్యమ్॥

వేయి పాల సముద్రాలు గానీ,  పూలతో శోభిల్లే పదివేల వసంత రుతువులు గానీ,  కోటి శరత్కాల పూర్ణచంద్రుల ధవళ కాంతులు గానీ,  ధన్వంతరి చేతిలోని అమృతంతో నిండిన  వంద అందమైన బంగారు కలశాలు గానీ,  కడకు లక్ష మేరు పర్వతాలు సైతం—   సత్కవియైన రత్నాకరుని వాక్కుల (కవితా వైభవం) విలువకు సరితూగలేవు!

గంగాదేవి స్తుతి

 

గంగాదేవి స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

గంగాదేవి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

ఝంకారిణ్యా ఝలాయాం ఝగితి ఝగఝగాయంతి ఝల్లా ఝరౌఘే

ఝౌడౌఘే ఝాటఝుండే ఝటితి ఝణఝణం ఝాఙ్కృతా ఝర్ఝరిజ్ఞా |

ఝఞ్ఝాఝంకారిఝంపా ఝఝరితఝషగా ఝంకృతైర్ఝంకృతా ఝే

ఝిల్లీఝుండైర్ఝణంతీ ఝరతు ఝరఝరీ ఝర్ఝరే ఝస్య ఝాటే || 8 ||

అన్వయము:

ఝల్లాః ఝలాయాం ఝంకారిణ్యాః ఝరౌఘే ఝగితి ఝగఝగాయంతి, ఝాటఝుండే ఝౌడౌఘే ఝణఝణం ఝాఙ్కృతా ఝఞ్ఝాఝంకారిఝంపా ఝే ఝంకృతైః ఝంకృతా ఝిల్లీఝుండైః (సహ) ఝణంతీ ఝర్ఝరిజ్ఞా ఝఝరితఝషగా, ఝరఝరీ ఝర్ఝరే ఝస్య ఝాటే ఝటితి ఝరతు.

·         ఝల్లాః = అధమ కులంలో జన్మించినవారు (మృదంగం వాయించేవారు లేదా మల్లయోధులు).

·         ఝలాయామ్ = ప్రచండమైన ఎండలో (చెమటతో పీడించబడినవారై).

·         ఝంకారిణ్యాః = గంగానది యొక్క.

·         ఝరౌఘే = ప్రవాహ సమూహంలో (స్నానం చేసి).

·         ఝగితి = శీఘ్రముగా, ఝగఝగాయంతి = నిర్మలులవుతారు మరియు వారి అలసట దూరమవుతుంది.

·         ఝాటఝుండే = చిన్న చిన్న మొక్కల సమూహంలో, ఝౌడౌఘే = పోక చెట్ల గుంపులో.

·         ఝణఝణమ్ = ఝణత్కారంతో కూడిన, ఝాఙ్కృతా = జలపాత శబ్దములతో కూడిన (అనగా 'ఛప్ ఛప్' అనే ధ్వనితో).

·         ఝఞ్ఝాఝంకారిఝంపా = సుడిగాలితో కూడిన దూకుడు కలది.

·         ఝే = సుడిగాలి యొక్క 'ఝన్-ఝన్', 'ఖన్-ఖన్' అనే ధ్వనిలో.

·         ఝంకృతైః = వెలువడుతున్న శబ్దములతో ('ఝన్-ఝనాహట్' అనే నాదాలతో).

·         ఝంకృతా = ఝణత్కారము కలది.

·         ఝిల్లీఝుండైః సహ = ఈలకోడి (ఝింగురు) సమూహములతో కలిసి.

·         ఝణంతీ = ఝణఝణమని శబ్దము చేయుచున్నది.

·         ఝర్ఝరిజ్ఞా = శివుని శిరస్సును తెలిసినది (అనగా శంకరుని జటాజూటంలో విహరించునది).

·         ఝఝరితఝషగా = 'ఝం' అనే శబ్దముతో పడుతున్న మకరములపై (చేపలపై) పయనించునది.

·         ఝరఝరీ = జలపాతము నుండి పడిన గంగానది.

·         ఝర్ఝరే = కలియుగంలో కూడా, ఝస్య = బృహస్పతి యొక్క (వేదపఠనం చేసే ముని యొక్క).

·         ఝాటే = పర్ణశాల సమీపంలో, ఝటితి = శీఘ్రముగా, ఝరతు = ప్రవహించుగాక.

'ఝ' అనేది చవర్గంలోని నాలుగవ అక్షరం. 'ఝ' అంటే ఝన్-ఝన్ అనే ధ్వని, సుడిగాలి మరియు బృహస్పతి అని అర్థం. బృహస్పతి నుండి వేదపాఠి లేదా జ్ఞాని అని అర్థం గ్రహించబడుతుంది. ఈ శ్లోకంలో ప్రతి పదం 'ఝ' తోనే ప్రారంభమవుతుంది. కవి గంగానది స్వరూపాన్ని, మహిమను చిత్రీకరిస్తూ అది జ్ఞానుల చెంత ప్రవహించాలని కోరుకున్నారు. జ్ఞానులలో గంగ వంటి పవిత్రత, సహనం మరియు పాపాలను కడిగివేసే సామర్థ్యం ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి.

అతి సామాన్య కుటుంబాలలో పుట్టి, కష్టపడి పనిచేసే శ్రమజీవులు భయంకరమైన ఎండలో చెమటతో తడిసి, గంగానదిలో స్నానం చేసి శీఘ్రంగా ఉత్తేజాన్ని పొందుతారు. చిన్న మొక్కల పొదలలో, పోక చెట్ల గుంపులో 'ఛప్-ఛప్' అని శబ్దం చేస్తూ, ఈలకోళ్ళ ధ్వనులతో కలిసి, చేపలపై పయనిస్తూ, పర్వతాల నుండి జాలువారే గంగ, ఈ కలికాలంలో కూడా బుద్ధిజీవుల నివాసాల చెంత వేగంగా ప్రవహించుగాక. భారతీయ సంస్కృతిని రక్షించే జ్ఞానుల సంకల్పాన్ని కాపాడాలని కవి కోరుకున్నారు.