వామన స్తుతి

వామన స్తుతి 

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి వామన స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

 

ఖర్వః ఖచ్నాతు ఖంజం ఖగఖగఖజితం ఖట్టికైః ఖండ్యమానం

ఖర్జూఖర్జూరఖర్వం ఖలతికఖలితం ఖండినీఖాటఖేలమ్ |

ఖోట్యాః ఖేలాతిఖిన్నం ఖరఖలఖిదిరం ఖాద్యఖానీః ఖనిత్రం

ఖఖ్యాతఖ్యాతిం ఖఖేదం ఖిలఖలఖనకః ఖల్లఖడ్గః ఖగేశః || 2 ||

అన్వయము:

ఖల్లఖడ్గః ఖగేశః ఖర్వః ఖగఖగఖజితం ఖోట్యాః ఖేలాతిఖిన్నం ఖట్టికైః ఖండ్యమానం ఖలతికఖలితం ఖర్జూఖర్జూరఖర్వం ఖండినీఖాటఖేలం ఖరఖలఖిదిరం ఖాద్యఖానీః ఖనిత్రం ఖిలఖలఖనకం ఖఖ్యాతఖ్యాతిం ఖఖేదం ఖంజం ఖచ్నాతు.

ప్రతిపదార్థము-

·         ఖల్లఖడ్గః = ఔషధాలను నూరే ఖరల్ (ఖల్వము) ఆయుధముగా కలవాడు, అనగా సాక్షాత్తు ధన్వంతరి స్వరూపుడు.

·         ఖగేశః = గ్రహ నక్షత్రాలకు ప్రభువు (ఆకాశంలో సంచరించేవాటిని నియంత్రించేవాడు).

·         ఖర్వః = వామనావతారము ధరించిన విష్ణువు.

·         ఖగఖగఖజితమ్ = ఆకాశంలోని గ్రహ నక్షత్రాల గమనం చేత ప్రభావితమైనవాడు.

·         ఖోట్యాః ఖేలాతిఖిన్నమ్ = వారాంగన (వేశ్య) యొక్క కపట రతి క్రీడల వల్ల విసిగిపోయినవాడు.

·         ఖట్టికైః ఖండ్యమానమ్ = కటికవాళ్ళు లేదా జల్లాదుల చేత హింసించబడేవాడు.

·         ఖలతికఖలితమ్ = పర్వతం నుండి పడినవాడు.

·         ఖర్జూఖర్జూరఖర్వమ్ = దురద లేదా విష కీటకాల కాటుతో బాధపడేవాడు.

·         ఖండినీఖాటఖేలమ్ = భూమిపై ఉన్న శవాలను ఆశ్రయించి ఆడుకునేవాడు.

·         ఖరఖలఖిదిరమ్ = తీక్షణమైన దుష్ట జనుల వల్ల ధనం కోల్పోయినవాడు.

·         ఖాద్యఖానీః ఖనిత్రమ్ = ఆహార పదార్థాల గనిని తవ్వే పరికరము (గడ్డపార) వంటివాడు.

·         ఖిలఖలఖనకమ్ = సమస్త దుష్ట జనులను వేళ్లతో సహా ఉఖాతము చేసేవాడు.

·         ఖఖ్యాతఖ్యాతిమ్ = ప్రసిద్ధమైన పేరు కలవాడు.

·         ఖఖేదమ్ = ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే అలసట (ఖేదము) కలవాడు.

·         ఖంజమ్ = కుంటివాడు లేదా వికలాంగుడు.

·         ఖచ్నాతు = పవిత్రము చేయుగాక (శుద్ధి చేయుగాక).

వ్యుత్పత్తి -

·         ఖర్వః: 'ఖర్వో హ్రస్వశ్చ వామనః' (వామనుడు లేదా పొట్టివాడు).

·         ఖంజః: 'ఖోడే ఖంజః' (కుంటివాడు).

·         ఖగః: 'ఖగః సూర్యే గ్రహే దేవే మార్గణే చ విహంగమే' (సూర్యుడు, గ్రహము, పక్షి మొదలైనవి).

·         ఖర్జూః: 'కండూః ఖర్జూశ్చ కండూయా' (దురద).

·         ఖనిత్రమ్: 'ఖనిత్రమవదారణమ్' (తవ్వే పరికరము).

·         ఖ: 'ఖమింద్రియే పురే క్షేత్రే శూన్యే బిందౌ విహాయసి' (ఇంద్రియము, ఆకాశము, శూన్యము).

---

కవర్గంలోని రెండవ అక్షరమైన 'ఖ' తో ఈ శ్లోకం ఆరంభమైంది. ప్రతి శబ్దము 'ఖ' తోనే మొదలవుతుంది. 'ఖ' అంటే సంపూర్ణ ఆకాశానికి ప్రతీక. ఆకాశ కక్షలకు అధిపతి విష్ణుస్వరూపమైన వామనావతారము. కవి వామనరూప విష్ణువును ఈ లోకాల రక్షణ కోసం ఇలా ప్రార్థిస్తున్నారు: ఔషధాల తయారీకి వాడే 'ఖరల్' (నూరుడు గిన్నె) ఆయుధముగా కల ధన్వంతరి స్వరూపుడు, అంతరిక్షంలోని గ్రహ నక్షత్రాలకు ప్రభువు (వామనుడు మూడు అడుగులతో బ్రహ్మాండాన్ని కొలిచినవాడు), గ్రహ గతుల వల్ల ఇబ్బంది పడేవాడు, వేశ్యల కపట క్రీడల వల్ల ఖిన్నుడైనవాడు, జల్లాదుల హింసకు గురైనవాడు, కొండ మీద నుండి పడిపోయినవాడు, దురద లేదా కీటకాల కాటుతో బాధపడేవాడు, శవాలతో ఆడుకునేవాడు, దుష్టుల వల్ల సంపద కోల్పోయినవాడు, ఆహారపు గనులను తవ్వేవాడు, దుష్టత్వాన్ని అంతం చేసేవాడు, ప్రసిద్ధి చెందినవాడు మరియు ఇంద్రియాల వల్ల ఖేదాన్ని పొందేవాడు — ఇటువంటి వికలాంగుడైన (కుంటివాడైన) పురుషుడిని కూడా పవిత్రం చేయుగాక.

 

శ్రీకృష్ణ స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి శ్రీకృష్ణ స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

కాళిందీకూలకేలిః కురుకులకదనః కాననే కామ్యకుంజే

కేకాభిః కీర్త్యమానః కలితకరుణయా కుంజరం కాంతకాయమ్ |

కుర్వన్ క్రీడన్ కదంబే కనకకటకకృత్కింకిణీక్వాణకాంతః

కృష్ణః కల్యాణకారీ కలయతు కుశలం కేశవః కంసకాలః || 1 ||

అన్వయము (అన్వయః):

కాళిందీకూలకేలిః, కురుకులకదనః, కామ్యకుంజే కాననే కేకాభిః కీర్త్యమానః, కలితకరుణయా కుంజరం కాంతకాయం కుర్వన్, కనకకటకకృత్ కింకిణీక్వాణకాంతః, కదంబే క్రీడన్, కంసకాలః, కల్యాణకారీ చ కేశవః కృష్ణః కుశలం కలయతు.

వ్యాఖ్య (ప్రతిపదార్థము):

·         కాళిందీకూలకేలిః = యమునా నది తీరమున బంతి ఆట మొదలైన

                            క్రీడలయందు తత్పరుడైనవాడు.

·         కురుకులకదనః = కౌరవ వంశమును నాశనము చేసినవాడు.

·         కామ్యకుంజే = అందమైన లతలతో నిండిన పొదరిండ్లయందు.

·         కాననే = అడవిలో.

·         కేకాభిః = నెమలి కూతలతో.

·         కీర్త్యమానః = కొనియాడబడేవాడు (నెమలి పించాన్ని తలపై 

                        ధరించడం వల్ల నెమళ్లచే కీర్తించబడేవాడు).

·         కలితకరుణయా = ఉదయించిన అపారమైన కరుణతో.

·         కుంజరమ్ = మొసలిచే పీడించబడిన గజేంద్రుడిని.

·         కాంతకాయమ్ = సుందరమైన (దివ్యమైన) శరీరము కలవానిగా.

·         కుర్వన్ = చేయుచు (రక్షించుచు).

·         కనకకటకకృత్-కింకిణీ-క్వాణకాంతః = బంగారు కంకణములు, 

         గజ్జెల సవ్వడితో మనోహరమైన దర్శనమిచ్చువాడు.

·         కదంబే = కదంబ వృక్షముపై.

·         క్రీడన్ = దూకడం మొదలైన పనులతో ఆడుకునేవాడు.

·         కంసకాలః = కంసుని అంతమొందించినవాడు.

·         కల్యాణకారీ = శుభములను కలిగించువాడు.

·         కేశవః = అందమైన కేశములు (ముంగురులు) కలవాడు.

·         కృష్ణః = వసుదేవుని కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుడు.

·         కుశలమ్ = క్షేమమును (యోగక్షేమములను).

·         కలయతు = ప్రసాదించుగాక (చేయుగాక).

వ్యంజనములలో మొదటి అక్షరమైన 'క' తో కావ్యం ఆరంభమైంది. 'కః' అనే శబ్దానికి - విధాత (బ్రహ్మ), విష్ణువు, కామదేవుడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, సూర్యుడు, ఆత్మ మరియు ఆనందం అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఈ అక్షరము ఆత్మ పరబ్రహ్మ వరకు వ్యాపించి ఉంది. అంతా ఇందులోనే ఉంది. ప్రపంచంలో దీనికి మించి ఏదీ లేదు. కవి కేశవుని ఆశీర్వాదాత్మక స్తుతితో రక్షణను కోరుకున్నారు — "సర్వే భవంతు సుఖినః, సర్వే సంతు నిరామయాః". సంపూర్ణ విశ్వం మంగళకరంగా ఉండాలని అభిలషించారు.

ఆర్యవర్తపు పవిత్ర నది కాళింది (యమున) తీరాన కేళి (రాసలీలాది క్రీడలు) చేసే యశోదానందనుడు, ఆయుధం పట్టకుండానే కౌరవ కులాన్ని వినాశనం చేసినవాడు, అడవిలోని పొదరిండ్లలో నెమళ్ల ధ్వనుల ద్వారా కీర్తించబడేవాడు, కరుణతో గజేంద్రుడికి దివ్య స్వరూపాన్ని ప్రసాదించినవాడు, కదంబ వృక్షాల నీడన అనేక క్రీడలు ఆడేవాడు, బంగారు కంకణాలలోని చిరుగంటల సవ్వడితో మనోహరంగా కనిపించేవాడు, కంస సంహారి అయిన శ్రీకృష్ణుడు (కేశవుడు) — ఆ పరబ్రహ్మ మీ అందరి యోగక్షేమాలను చూడుగాక.