మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 1

 మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 1

సాహితీమిత్రులారా!

        చాల రోజుల తరువాత ఈ రోజు బ్లాగ్ను  వ్రాస్తున్నాను. ఇప్పటి నుండి   ప్రతి రోజు పోస్ట్ పెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాను.  గతంలో ఏకాక్షర నిఘంటువును పోస్ట్ చేశాను. ఇది మాతృకా విలాసం అనే గ్రంథంలోనిది. తప్పక అందరూ దీన్ని ఉపయోగించుకోగలరని ఆశిస్తాను. 

                                                                                                   ధన్యవాదాలు.

                                                                                                            మీ 

                                                                                                 ఏ.వి.రమణ రాజు

కకాకికీకుకూకేకైకోకౌకంకః ॥ 1 ॥

కో బ్రహ్మ కా మహాదుర్గా, కిః సుగ్రీవో రమాపతిః ।

ఆఖండలోऽథ సూర్యోऽగ్నిర్వ్యాధిః కేక ఇత్యథాపి ॥ 1 ॥

కీర్గజస్తురగో వ్యాలో జారో జీవః పిపిలికా ।

ధరా రమా చ ద్విడ్బుద్ధః పురుషః పాటల గౌః ॥ 2 ॥

కుః పృథ్వీ కుః కుచః కూలం కూః కృత్యా భూరి ప్రహిః ॥

కేః ప్రాణోऽస్రం మదః సారః క్లీవః కైః ప్రణతః శుచిః ॥ 3 ॥

కోః కుక్కురో జనః శ్యావః పానశోకౌ చ కౌర్వృషః ॥

కం శిరః కం సుఖం తోయం పయో దుఃఖం విషం భయమ్ ॥ 4 ॥

ఈ శ్లోకంలో 'క' అనే అక్షరం వివిధ అచ్చులతో కలిసినప్పుడు (క, కా, కి, కీ, కు, కూ, కే, కై, కో, కౌ, కం, కః) వచ్చే అర్థాలను నిఘంటువు ఆధారంగా వివరించారు.

1. అక్షరాల వారీగా అర్థాలు:

·                  క: బ్రహ్మ, సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, ఆత్మ, శిరస్సు (తల), సుఖం.

·         కా: దుర్గాదేవి, లక్ష్మి (రమ), భూమి, సరస్వతి.

·         కి: సుగ్రీవుడు, విష్ణువు (రమాపతి), ఇంద్రుడు (ఆఖండలుడు), వ్యాధి.

·         కీ: ఏనుగు, గుర్రం, పాము (వ్యాళము), విటుడు (జారుడు), ప్రాణి, చీమ.

·         కు: భూమి, స్తనము, తీరము (కూలము).

·         కూ: చేతబడి (కృత్య), పెద్ద బావి.

·         కే: ప్రాణము, రక్తం, మదం, సారము, నపుంసకుడు.

·         కై: నమస్కరించినవాడు, పవిత్రుడు (శుచి).

·         కో: కుక్క, జనం, నలుపు (శ్యావ వర్ణం), పానము, శోకము.

·         కౌ: వృషభము (ఎద్దు), భూమి.

·         కం: శిరస్సు, సుఖం, నీరు, పాలు, దుఃఖం, విషం, భయం.

---

2. పద్యాంతరార్థం (భావానువాదం):

మొదటి పాదమైన "కకాకికీకుకూకేకైకోకౌకంకః" అనేది ఒక మంత్రం వలె పనిచేస్తుంది. దీనికి వ్యాఖ్యాతలు రెండు రకాలుగా అర్థం చెప్పారు:

మొదటి వివరణ:

"బ్రహ్మ (కో) యొక్క పుట్టుక స్థానమైన పద్మము (కా) ను, మంచు (కి) ఏ విధంగా నాశనం చేస్తుందో, ఆ మంచును నాశనం చేసే అగ్ని (కీ), ఆ అగ్నికి పుట్టుక స్థానమైన వాయువు (కు), ఆ వాయువు నుండి ఉద్భవించిన భీమసేనుడు లేదా హనుమంతుడు (కూ), వారి యొక్క బలము (కే) చేత వణికిపోయే శత్రువు (కై), ఆ శత్రువు యొక్క శోకాన్ని (కో) కలిగించేవాడు, వర్షాన్ని కురిపించే వీరుడు (కౌ), సుఖాన్ని (కం) ఇచ్చే జయము (కః) కలిగినవాడు ఎవరైతే ఉన్నారో ఆ విష్ణుమూర్తి మనల్ని రక్షించుగాక."

రెండవ వివరణ:

"బ్రహ్మ, దుర్గ, అగ్ని, బృహస్పతి, భూమి, శేషుడు, సూర్యుడు, పవిత్రుడైన విప్రుడు, ధర్మము, గంగాజలము - వీటన్నింటి స్వరూపమైన ఆ పరమాత్మ (విష్ణువు లేదా శివుడు) మనల్ని రక్షించుగాక."

 

మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 17

 

మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 17

సాహితీమిత్రులారా!

మాతృకావిలాములోని ఏకాక్షరనిఘంటువు తరువాయి భాగం ..

ససాసిసీసుసూసేసైసోసౌసంసః ॥ 32 ॥

అథ సాదేః । సస్సర్వజనపాతా చ సర్వజ్ఞః సులభో రవిః ॥ 96 ॥

సా సాక్షిణీ చ సాఠీ చ సా సీతా సిస్సఖామరః ॥

సీః సుఖీ సుః కుఠారోऽర్కః సూర్ధరా గర్భిణీ తరీ ॥ 97 ॥

సేః కరః సైః శుకః శ్వాదః సోః సోమః సౌః సహోదరః ॥

సం సుఖం చరణోపాంత ముఖ్యం శ్రేష్ఠం సమేతరమ్ ॥ 98 ॥

సః ప్రాగుక్తోऽపి సంతానీ సర్వమాన్యః సహోదరః ॥

·         స: సర్వజనులను రక్షించేవాడు, సర్వజ్ఞుడు, సులభుడు, సూర్యుడు (రవి).

·         సా: సాక్షిగా ఉండేది, సీతాదేవి.

·         సి: స్నేహితుడు (సఖా), దేవత (అమరః).

·         సీ: సుఖవంతుడు.

·         సు: గొడ్డలి (కుఠారము), సూర్యుడు.

·         సూ: భూమి, గర్భిణీ స్త్రీ, పడవ (తరీ).

·         సే: చెయ్యి (కరః).

·         సై: చిలుక (శుకః), కుక్కను తినేవాడు.

·         సో: చంద్రుడు (సోమః).

·         సౌ: తోడబుట్టినవాడు (సహోదరః).

·         సం: సుఖము, పాదము దగ్గరి భాగము, ముఖ్యము, శ్రేష్ఠము.

·         సః: సంతానము కలవాడు, అందరిచే గౌరవించబడేవాడు.

---

హహాహిహీహుహూహేహైహోహౌహంహః ॥ 33 ॥

అథ హాదేః । హో హరిర్హరిణో హర్షో హిరణ్యాక్షోऽథ తస్కరః ॥ 99 ॥

హా గంధర్వశ్చ హిః సర్పో హీర్నరో హర్షవాన్మృగః ॥

హుః స్మృతో నహుషో రాజా హూర్విప్రో హేః ప్రసాదకృత్ ॥ 100 ॥

హైర్హాసో హోశ్చ సంబుద్ధౌ హౌర్విరంచిః షడాననః ॥

హం చౌర్యం హరణం పూర్ణం భాసురం భరణం భరమ్ ॥ 101 ॥

హః ప్రాగుక్తోऽథ పంచాస్యో హనుమానంగదస్తథా ॥

లం తు జ్ఞేయం పరం బ్రహ్మ వామనోగోచరం సుఖమ్ ॥ 102 ॥

·         హో: విష్ణువు (హరి), లేడి (హరిణము), సంతోషము (హర్షము), హిరణ్యాక్షుడు, దొంగ (తస్కరః).

·         హా: గంధర్వుడు.

·         హి: పాము (సర్పో).

·         హీ: మనిషి (నరః), సంతోషంగా ఉన్న జంతువు.

·         హు: నహుష మహారాజు.

·         హూ: బ్రాహ్మణుడు (విప్రో).

·         హే: అనుగ్రహం చూపేవాడు.

·         హై: నవ్వు (హాసము).

·         హో: సంబోధన.

·         హౌ: బ్రహ్మ (విరంచిః), కుమారస్వామి (షడాననః).

·         హం: దొంగతనము (చౌర్యం), హరించడం, పూర్ణము, ప్రకాశవంతమైనది.

·         హః: సింహము (పంచాస్యః), హనుమంతుడు, అంగదుడు.

·         లం: పరబ్రహ్మము, వామనుడు, ఇంద్రియాలకు అందని సుఖము.

 

మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 16

సాహితీమిత్రులారా!

మాతృకావిలాములోని ఏకాక్షరనిఘంటువు తరువాయి భాగం ..

శశాశీశీశుశూశేశైశోశౌశంశః ॥ 30 ॥

అథ శాదేః । శః శరణ్యశ్శవః శంభుః శా గౌరీ కమలాలయా ॥

శిః పక్షీ శీశ్చ సౌభాగ్యం శిశుః శుః శీకరో వలః ॥ 91 ॥

శూః శూద్రః శేః శిరీషోऽగః శైః స్మృతో ధుంధుహా నృపః ॥

శోర్దోషః శౌః శిశుః శంఖః శం సుఖం శరణం వపుః ॥ 92 ॥

శః ప్రాగుక్తోऽపి శమకః శమీ శాంతజనాలయ్యః ॥

·         శ: శరణు ఇవ్వదగినవాడు, శవము, శివుడు (శంభుః).

·         శా: పార్వతి (గౌరీ), లక్ష్మి (కమలాలయా).

·         శి: పక్షి.

·         శీ: సౌభాగ్యము, శిశువు.

·         శు: నీటి తుంపర (శీకరము), బలము.

·         శూ: శూద్రుడు.

·         శే: శిరీష వృక్షము, పర్వతము (అగః).

·         శై: ధుంధుహుడు అనే రాజు.

·         శో: దోషము.

·         శౌ: శిశువు, శంఖము.

·         శం: సుఖము, శరణు, శరీరము (వపుః).

·         శః: శాంతిని కలిగించేవాడు, శమీ వృక్షము, శాంత పురుషుల నివాసము.

---

షషాషిషీషుషూషేషైషోషౌషంషః ॥ 31 ॥

అథ షాదేః । షొ బాలః పాదహీనో నా వహ్నిః సూర్యో రణః కణః ॥ 93 ॥

పరిఖా షా ఖరీ షా వా షిః శంఖో వర్తులః స్మృతః ॥

షీః పుత్రః షుః ఖురః ప్రోక్తః షూః సోమో మ్లేచ్ఛ ఏవ చ ॥ 94 ॥

షేః సార్థః షైః స్వరః పారః షోర్దేహో మలినో జనః ॥

షౌః ఖట్వా ధరణీ బుద్ధిః షం సస్యం మధు ధారణమ్ ॥ 95 ॥

షః ప్రాగుక్తోऽపి స్వాపోऽథ గతిశీలో గవీశ్వరః ॥

·         ష: బాలుడు, కాలు లేనివాడు, అగ్ని, సూర్యుడు, యుద్ధము, కణము.

·         షా: అగడ్త (పరిఖా), ఆడగాడిద (ఖరీ).

·         షి: శంఖము, గుండ్రని వస్తువు.

·         షీ: పుత్రుడు.

·         షు: గుర్రపు గిట్ట (ఖురము).

·         షూ: చంద్రుడు, మ్లేచ్ఛుడు.

·         షే: గుంపు (సార్థః).

·         షై: స్వరము, అవతలి తీరము (పారః).

·         షో: శరీరము, మలినమైన వ్యక్తి.

·         షౌ: మంచము (ఖట్వా), భూమి, బుద్ధి.

·         షం: పంట (సస్యము), తేనె (మధు), ధారణ.

·         షః: నిద్ర (స్వాపః), వేగంగా వెళ్లేవాడు, ఎద్దు (గవీశ్వరః).