మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 1

సాహితీమిత్రులారా!

        చాల రోజుల తరువాత ఈ రోజు బ్లాగ్ను  వ్రాస్తున్నాను. ఇప్పటి నుండి   ప్రతి రోజు పోస్ట్ పెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాను.  గతంలో ఏకాక్షర నిఘంటువును పోస్ట్ చేశాను. ఇది మాతృకా విలాసం అనే గ్రంథంలోనిది. తప్పక అందరూ దీన్ని ఉపయోగించుకోగలరని ఆశిస్తాను. 

                                                                                                   ధన్యవాదాలు.

                                                                                                            మీ 

                                                                                                 ఏ.వి.రమణ రాజు

కకాకికీకుకూకేకైకోకౌకంకః ॥ 1 ॥

కో బ్రహ్మ కా మహాదుర్గా, కిః సుగ్రీవో రమాపతిః ।

ఆఖండలోऽథ సూర్యోऽగ్నిర్వ్యాధిః కేక ఇత్యథాపి ॥ 1 ॥

కీర్గజస్తురగో వ్యాలో జారో జీవః పిపిలికా ।

ధరా రమా చ ద్విడ్బుద్ధః పురుషః పాటల గౌః ॥ 2 ॥

కుః పృథ్వీ కుః కుచః కూలం కూః కృత్యా భూరి ప్రహిః ॥

కేః ప్రాణోऽస్రం మదః సారః క్లీవః కైః ప్రణతః శుచిః ॥ 3 ॥

కోః కుక్కురో జనః శ్యావః పానశోకౌ చ కౌర్వృషః ॥

కం శిరః కం సుఖం తోయం పయో దుఃఖం విషం భయమ్ ॥ 4 ॥

ఈ శ్లోకంలో 'క' అనే అక్షరం వివిధ అచ్చులతో కలిసినప్పుడు (క, కా, కి, కీ, కు, కూ, కే, కై, కో, కౌ, కం, కః) వచ్చే అర్థాలను నిఘంటువు ఆధారంగా వివరించారు.

1. అక్షరాల వారీగా అర్థాలు:

·                  క: బ్రహ్మ, సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, ఆత్మ, శిరస్సు (తల), సుఖం.

·         కా: దుర్గాదేవి, లక్ష్మి (రమ), భూమి, సరస్వతి.

·         కి: సుగ్రీవుడు, విష్ణువు (రమాపతి), ఇంద్రుడు (ఆఖండలుడు), వ్యాధి.

·         కీ: ఏనుగు, గుర్రం, పాము (వ్యాళము), విటుడు (జారుడు), ప్రాణి, చీమ.

·         కు: భూమి, స్తనము, తీరము (కూలము).

·         కూ: చేతబడి (కృత్య), పెద్ద బావి.

·         కే: ప్రాణము, రక్తం, మదం, సారము, నపుంసకుడు.

·         కై: నమస్కరించినవాడు, పవిత్రుడు (శుచి).

·         కో: కుక్క, జనం, నలుపు (శ్యావ వర్ణం), పానము, శోకము.

·         కౌ: వృషభము (ఎద్దు), భూమి.

·         కం: శిరస్సు, సుఖం, నీరు, పాలు, దుఃఖం, విషం, భయం.

---

2. పద్యాంతరార్థం (భావానువాదం):

మొదటి పాదమైన "కకాకికీకుకూకేకైకోకౌకంకః" అనేది ఒక మంత్రం వలె పనిచేస్తుంది. దీనికి వ్యాఖ్యాతలు రెండు రకాలుగా అర్థం చెప్పారు:

మొదటి వివరణ:

"బ్రహ్మ (కో) యొక్క పుట్టుక స్థానమైన పద్మము (కా) ను, మంచు (కి) ఏ విధంగా నాశనం చేస్తుందో, ఆ మంచును నాశనం చేసే అగ్ని (కీ), ఆ అగ్నికి పుట్టుక స్థానమైన వాయువు (కు), ఆ వాయువు నుండి ఉద్భవించిన భీమసేనుడు లేదా హనుమంతుడు (కూ), వారి యొక్క బలము (కే) చేత వణికిపోయే శత్రువు (కై), ఆ శత్రువు యొక్క శోకాన్ని (కో) కలిగించేవాడు, వర్షాన్ని కురిపించే వీరుడు (కౌ), సుఖాన్ని (కం) ఇచ్చే జయము (కః) కలిగినవాడు ఎవరైతే ఉన్నారో ఆ విష్ణుమూర్తి మనల్ని రక్షించుగాక."

రెండవ వివరణ:

"బ్రహ్మ, దుర్గ, అగ్ని, బృహస్పతి, భూమి, శేషుడు, సూర్యుడు, పవిత్రుడైన విప్రుడు, ధర్మము, గంగాజలము - వీటన్నింటి స్వరూపమైన ఆ పరమాత్మ (విష్ణువు లేదా శివుడు) మనల్ని రక్షించుగాక."

 

 చిత్రకవితా సౌరభం పుస్తకావిష్కరణ

రెండవ భాగం అలంకార చిత్రం

 

పుస్తకావిష్కరణ

పుస్తకావిష్కరణ

 చిత్రకవితా సౌరభం రెండవ భాగం - అలంకారచిత్రం

 సాహిత్యంలో దోమ

సాహితీమిత్రులారా!

    కుక్కపిల్లా అగ్గిపుల్లా సబ్బుబిళ్ళా హీనంగా చూడకు దేన్నీ! కవితామయమేనోయ్ అన్నీ! అన్నాడు మన మహాకవి శ్రీశ్రీ. అయినా మన కవుల కళ్ళు పడ్డాక జీవుడైనా, దేవుడైనా కిక్కురుమనకుండా వచ్చి ఏ పద్యంలోనో, శ్లోకంలోనో కూర్చోవలసిందే. మనుషులతో పాటు, పశువులు, పక్షులు, చెట్లు చేమలు, కొండలు గుట్టలు కూడా మన కవుల చేత వీరతాళ్ళు వేయించుకున్నాయి. కేవలం కొన్ని రోజుల పాటూ మాత్రమే బ్రతికే అల్పజీవులెన్నో మన కవుల పుణ్యమా అని చిర యశస్సును సంపాదించుకున్నాయి. అటువంటి ఘనతకెక్కిన జీవులలో ప్రధానమైనవి రెండు. మొదటిది నల్లి. రెండవది దోమ. 

    వెనకటికో కవిగారు నల్లి గొప్పతనం గురించి చెబుతూ శివుడద్రిని  శయనించుట - రవిచంద్రులు మింటనుంట - రాజీవాక్షుండవిరళముగ శేషునిపై పవళించుట - నల్లి బాధ పడలేక సుమీ అంటూ నల్లి ప్రయోజకత్వాన్ని పసందైన రీతిలో చెప్పుకొచ్చాడు. శివుడు మంచుకొండపై నివసించడానికి, సూర్యచంద్రులు నేలమీద కాకుండా ఆకాశంలో తిరగడానికి, విష్ణుమూర్తి ఆదిశేషునిపై పడుకోవడానికి గల కారణం బుల్లి జీవైన ఈ నల్లికి భయపడేనట. ఒకప్పుడు అంతటి వైభోగంతో బ్రతికిన నల్లి కాలప్రవాహంలో తన అస్థిత్వాన్నే కోల్పోయే స్థితికి చేరుకుంది. పల్లెటూళ్ళ నులక మంచాలు, సినిమా ధియేటర్లలో పీలికల కుర్చీలు అంతరించిపోవడంతో వాటికి నిలువ నీడ కరువయ్యింది. 

    నల్లి సంగతి అలా ఉంటే.. ఆ నల్లికి వేలు విడిచిన చెల్లిలాంటి దోమ మాత్రం నాగరికతా పరిణామలను, పర్యావరణ మార్పులను తట్టుకుంటూ తమ జాతిని విస్తరింపజేసుకుంటూ సాగిపోతోంది. దాని ప్రఖ్యాతి ఎంత గొప్పది కాకపోతే మనం హస్తిమశకాతరం అంటూ ఏనుగు ప్రక్కన దోమను నుంచోబెట్టి మరీ పోలిక చెబుతాం. ఆ మాట అలా ఉంచితే.. అసలు సమానత్వం చూపించడంలో దోమని మించిన జీవి లేదు. పేదా గొప్పా భేదం లేకుండా ఎవరి చెంప వాళ్ళు వాయించుకునేలా చేయగల సామ్యవాద జీవి మన దోమ. గురించి మన సాక్షీ వ్యాసాల పానుగంటి వారు, హాస్యబ్రహ్మ భమిడిపాటి వారు ఏకరువు పెట్టిన మెచ్చుతునకలను ఈరోజు చెప్పుకుందాం. 

Rajan PTSK గారికి ధన్యవాదాలు

 ముద్రారాక్షసమ్ - చాణక్య 

సాహితీమిత్రులారా!

ఈరోజు మనం చెప్పుకోబోయేది సామాన్యమైన కథ కాదు. తన కోపంతో ఒక రాజవంశాన్ని పడగొట్టి, మరో రాజవంశాన్ని నిలబెట్టిన రాజనీతివేత్త కథ. ప్రపంచ చరిత్రలోనే అత్యంత మేధావిగా పేరు పొందిన ఆ రాజనీతివేత్త మన చాణక్యుడు. ఆయనకు వచ్చిన కోపం ఎంతో బలమైన నందరాజ వంశాన్ని నాశనం చేసింది. ఆయనకు కలిగిన అనుగ్రహం సుస్థిరమైన మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించింది. ఆయన రచించిన అర్థశాస్త్రం ఇప్పటికీ అనేక దేశాల ఆర్థిక వ్యవస్థలకు వెన్నుదన్నుగా నిలిచింది. అటువంటి చాణక్యుని రాజనీతిపై, అతని ఎత్తులు పై ఎత్తులు ఎలా ఉంటాయన్న విషయంపై సుమారు పదిహేను వందల సంవత్సరాల క్రితం వ్రాయబడ్డ గ్రంథమే ఈ ముద్రా రాక్షసమ్. ఈ గ్రంథ రచయిత విశాఖదత్తుడు. ఈ విశాఖదత్తుడు ఒక రాజవంశీయుడు. తన తాతగారు ఒక సామంతరాజనీ, తన తండ్రి ఒక మహరాజనీ ఆయన ఈ గ్రంథంలోనే చెప్పుకున్నాడు. ఇక ముద్రారాక్షసం కథలోకి వద్దాం. ఈ నాటకానికి వ్యాఖ్యానం చేసిన డుంఢిరాజు ఉపోద్ఘాతంతో కలిపి చెప్పుకుంటే మనకు కథ స్పష్టంగా అర్థమవుతుంది. 

ఇక ముద్రారాక్షసమ్ కథలోకి ప్రవేశిద్దాం.

రాజన్ పి టి యస్ కె గారికి ధన్యవాదాలు

 పద్మబంధం

సాహితీమిత్రులారా!

నారంభట్ల లక్ష్మీనారాయణశర్మ గారి

దుంపెట శ్రీలక్ష్మీనారసింహ శతకం నుండి

పద్మబంధం

ఆస్వాదించండి-

 సప్తదళ గర్భ సీసం

సాహితీమిత్రులారా!

నారంభట్ల లక్ష్మీనారాయణశర్మ గారి

దుంపెట శ్రీలక్ష్మీనారసింహ శతకం నుండి

సప్తదళ గర్భ సీసం ఆస్వాదించండి-