శ్రీకృష్ణ స్తుతి
సాహితీమిత్రులారా!
శ్రీ మోహన్లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి
శ్రీకృష్ణ స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.
.jpg)
చిత్తస్థశ్చీరచోరశ్చరిచరితచరుశ్చర్చితశ్చందనేన |
చార్వంగశ్చైద్యచోషీ చరచదిరచరశ్చంద్రికాచాకచక్యః,
చక్రీ చాణూరచూర్ణిశ్చలతు చ చటులం చేష్టితే చిత్తచైత్యే || 5
||
అన్వయము:
చతురచటుచణః, చూర్ణచూలః, చీరచోరః, చందనేన
చర్చితః, చరచదిరచరః, చరిచరితచరుః, చంద్రికాచాకచక్యః, చైద్యచోషీ, చాణూరచూర్ణిః, చైతన్యః, చిత్తస్థః, చార్వంగః, చంచలేశః, చంచలః, చక్రీ
చేష్టితే చిత్తచైత్యే చటులం చలతు.
ప్రతిపదార్థము:
·
చతురచటుచణః = నిపుణమైన
చాటుకారిగా (ప్రియమైన మాటలు చెప్పేవాడిగా) ప్రసిద్ధుడు.
·
చూర్ణచూలః = కురుల
వంటి ముంగురులు (ముంగురులు తిరిగిన వెంట్రుకలు) కలవాడు.
·
చీరచోరః = గోపికల
వస్త్రాలను అపహరించినవాడు.
·
చందనేన = గంధముతో.
·
చర్చితః = పూయబడిన
దేహము కలవాడు.
·
చరచదిరచరః = కంపించుచున్న
(భయపడిన) కువలయాపీడమనే ఏనుగును నాశనం చేసినవాడు.
·
చరిచరితచరుః = జీవులచే
భక్షించబడే హవ్యమును స్వీకరించేవాడు (యజ్ఞ పురుషుడు).
·
చంద్రికాచాకచక్యః = వెన్నెల
వంటి ప్రకాశము కలవాడు.
·
చైద్యచోషీ = శిశుపాలుడిని
హరించినవాడు (చంపినవాడు).
·
చాణూరచూర్ణిః = చాణూరుడనే
మల్లయోధుని నలిపివేసినవాడు.
·
చైతన్యః = పరమాత్మ
స్వరూపుడు.
·
చిత్తస్థః = భక్తుల
హృదయాలలో నివసించేవాడు.
·
చార్వంగః = సుందరమైన
అవయవములు కలవాడు.
·
చంచలేశః = లక్ష్మీపతి
(చంచల అంటే లక్ష్మి, ఆమెకు ప్రభువు).
·
చంచలః = స్వేచ్ఛాచారి.
·
చక్రీ = సుదర్శన
చక్రమును ధరించిన భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు.
·
చేష్టితే = సంచరించే.
·
చిత్తచైత్యే = మనస్సు
అనే ఆలయంలో.
·
చటులమ్ = సుందరముగా/రుచికరముగా.
·
చలతు = సంచరించుగాక
(నివసించుగాక).
వ్యుత్పత్తి (వ్యాకరణ
విశేషాలు):
·
చంచల: 'చంచలా
తు తడిల్లక్ష్మ్యోశ్చంచలః కాముకేऽనిలే' (లక్ష్మి
లేదా మెరుపు).
·
చాటు: 'అస్త్రీ
చాటు చటు శ్లాఘా ప్రేమణా మిథ్యావికత్థనమ్' (ప్రియమైన
మాటలు).
·
చీర: 'చీరీ
ఝిల్యాం నపుంసకం, గోస్తనే వస్త్రభేదే చ' (వస్త్రము).
·
చరుః: 'చరుః
స్థాల్యాం హవిఃపక్తౌ' (యజ్ఞమున వండే అన్నము).
·
చైత్యమ్: 'చైత్యమాయతనే
బుద్ధబింబేऽప్యుద్దేశ్యపాదపే' (ఆలయము
లేదా పవిత్ర స్థలము).
'చ' చవర్గంలోని
మొదటి అక్షరము మరియు తాలవ్యము. 'చః' నుండి
చంద్రుడు, తాబేలు, దొంగ
మొదలైన అర్థాలు గ్రహించబడతాయి. కవి విష్ణువు యొక్క అనేక అవతారాలను మరియు వివిధ
రూపాలను వర్ణించారు. చక్రధారి అయిన శ్రీకృష్ణుని స్వరూపాన్ని చిత్రించి, ఈ
సుదర్శన చక్రము నిరంతరం తిరుగుతూ ఉండాలని, తద్వారా
దుర్మార్గులైన దుష్టుల అణచివేత జరగాలని కోరుకున్నారు. 'చక్రీ' (చక్ర
+ ఇని) అనేది విష్ణువుకు విశేషణము.
శ్రీకృష్ణుడు
అత్యంత చాతుర్యము కలవాడు మరియు చాటుకారి (అనగా తియ్యని మాటలతో ఆకట్టుకునేవాడు).
యమునా నది సుడుల వలె ముంగురులు తిరిగిన కేశములు కలవాడు. గోపికల వస్త్రాలను
అపహరించినవాడు (నేటికీ బృందావనంలో యమునా నది తీరాన చీరఘాట్ ఉంది, అక్కడ
లీలాధాముడు స్నానం చేస్తున్న గోపికల వస్త్రాలను దొంగిలించాడు). చందనము పూయబడిన గంధమయ
దేహధారి, కంపాయమాన కువలయాపీడమనే
ఏనుగును వినాశనం చేసినవాడు (మథురలో కంసుడు పంపిన ఏనుగు దానవుని సంహరించాడు), యజ్ఞం
ద్వారా మానవులు పంపిన హవ్య ద్రవ్యాలను భుజించేవాడు, ప్రకాశించే
వెన్నెల ప్రభామండలం వంటి కాంతి కలవాడు, చేది
నరేశుడైన శిశుపాలుని వధించినవాడు (శ్రీకృష్ణుడు తన చక్రంతోనే శిశుపాలుని వధించాడు), చాణూరుడనే
దానవుని చూర్ణం చేసినవాడు (చాణూరుడు ఒక మల్ల యుద్ధ దానవుడు), చైతన్యయుక్త
పరమాత్మ స్వరూపుడు, భక్తుల హృదయంలో సదా
నివసించేవాడు, మనోహరమైన అవయవాలు
కలవాడు, లక్ష్మీపతి అనగా
రుక్మిణీ వల్లభుడు (లక్ష్మీదేవే రుక్మిణిగా అవతరించింది), తన
ఇష్టానుసారం విహరించేవాడు, సుదర్శన చక్రం ధరించే
పరబ్రహ్మ శ్రీకృష్ణుడు - చంచలమైన నా మనస్సులో రుచికరమైన రూపంతో విహరించుగాక.
