టంకేశ్వరి స్తుతి

 

టంకేశ్వరి స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

టంకేశ్వరి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

                    టంకేశ్వరీ టంకకటంకటంకా

                    టంకారిటంకాటలటీక్యమానా |

                    టాంకారకృత్ టుంటుకటుంటుకాశా

                    టనాటనం టంకయతాట్టలేశాన్ || 9 ||

అన్వయము:

టంకకటంకటంకా టాంకారకృత్ టంకారిటంకాటలటీక్యమానా టుంటుకటుంటుకాశా టంకేశ్వరీ టలేశాన్ టనాటనం టంకయతాత్.

ప్రతిపదార్థము:

·         టంకకటంకటంకా = వెండి నాణేల టంకశాల (Mint) యొక్క గర్వము కలది.

·         టాంకారకృత్ = ఝంకారం (శబ్దం) చేయునది.

·         టంకారిటంకాటలటీక్యమానా = టంకారముతో కూడిన రాళ్లను పగులగొట్టే స్థిర పురుషుల (శ్రామికుల) చేత పొందబడేది.

·         టుంటుకటుంటుకాశా = దుష్ట పురుషుల పట్ల స్వల్పమైన ఆశ కలది (దుర్జనులకు నిరాశ కలిగించేది).

·         టంకేశ్వరీ = కోశానికి అధిష్ఠాత్రి అయిన లక్ష్మి.

·         టలేశాన్ = అస్థిరమైన యజమానులను.

·         టనాటనమ్ = 'టనాటన్' అనే శబ్దము కలిగేటట్లుగా.

·         టంకయతాత్ = బంధించుగాక (అనగా స్థిరపరచుగాక).

వ్యుత్పత్తి:

·         'టంకౌ దర్పాశ్మదారణౌ' - అమరకోశం (గర్వము మరియు రాళ్లను పగులగొట్టే ఉలి).

·         'టుంటుకః శోణకాల్పయోః' - మేదినీ కోశం (అల్పమైనది).

---

వెండి నాణేలు ముద్రించే టంకశాల (Mint) వల్ల గర్వము కలది, టన్-టన్ అనే ధ్వనితో నిండినది, టంకారముతో కూడిన రాళ్లను పగులగొట్టే ఆయుధాన్ని ధరించే స్థిర పురుషుని వద్ద నివసించేది, అనగా శ్రమజీవుల ద్వారా లభించేది, దుర్జన మానవుల హృదయాలలో హతాశను (నిరాశను) నింపేది అయిన టంకేశ్వరీ లక్ష్మి (కోశానికి అధిష్ఠాత్రి), అస్థిర ధనికులను టనాటన్ అనే ధ్వనితో స్థిరపరచుగాక. అనగా అటువంటి వ్యక్తులకు స్థిరలక్ష్మి ప్రాప్తించుగాక.

అంతటి వాడాకవి

   అంతటి వాడాకవి

సాహితీమిత్రులారా!

ఒక కవికి మరోకవిని చూస్తేనే సరిపడదు. మరీ పొగడడమా? అలా పొగడాలంటే అతగాడెంతటివాడై ఉంటాడో! తొమ్మిదవ శతాబ్దిలో కాశ్మీరులో నివసించిన కవి రాజానక రత్నాకర. ఈయన అంధకాసురునిపై శివుడు సాధించిన విజయం గురించి 50 సర్గలలో మొత్తం 4351 శ్లోకాలను సంస్కృతంలో కూర్చాడు. దీన్ని చదివిన వారు ఆయనను గురించి అనేకమంది అనేకవిధాలుగా ప్రశంసించారు.  వారిలో తొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో ఉన్న సుప్రసిద్ధ  నాటక కర్త, అంకారికుడు అయిన రాజశేఖరుడు ఈ విధంగా ప్రశంసించారు...........

                 మా స్మ శాంతి హి చత్వారః ప్రాయో రత్నాకరా ఇమే 

                 ఇతీవ స కృతో ధాత్ర కవి రత్నాకరో 'పరః

నాలుగు సముద్రాలు సరిపోవని భావించిన సృష్టికర్త బ్రహ్మదేవుడు, రత్నాకర కవి అయిన మరో సముద్రాన్ని సృష్టించాడు .(రత్నకర= సముద్రం).

అలాగే  సదాశివశాస్త్రి అనే కవి ఈ విధంగా ప్రశంసించారు- 

దుగ్ధాబ్ధీనాం సహస్రం న కుసుమలసితం సద్వసన్తాయుతం వా

కోటిర్ వా పార్వణానాం సుషమశశభృతాం నేషదోషాతనానామ్।

సంపూర్ణం వా సుధాభిః పురటఘటశతం హన్త ధన్వన్తరేర్నో

పాణిస్థం చారు రత్నాకరసుకవిగిరాం మేరులక్షం న మూల్యమ్॥

వేయి పాల సముద్రాలు గానీ,  పూలతో శోభిల్లే పదివేల వసంత రుతువులు గానీ,  కోటి శరత్కాల పూర్ణచంద్రుల ధవళ కాంతులు గానీ,  ధన్వంతరి చేతిలోని అమృతంతో నిండిన  వంద అందమైన బంగారు కలశాలు గానీ,  కడకు లక్ష మేరు పర్వతాలు సైతం—   సత్కవియైన రత్నాకరుని వాక్కుల (కవితా వైభవం) విలువకు సరితూగలేవు!

గంగాదేవి స్తుతి

 

గంగాదేవి స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

గంగాదేవి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

ఝంకారిణ్యా ఝలాయాం ఝగితి ఝగఝగాయంతి ఝల్లా ఝరౌఘే

ఝౌడౌఘే ఝాటఝుండే ఝటితి ఝణఝణం ఝాఙ్కృతా ఝర్ఝరిజ్ఞా |

ఝఞ్ఝాఝంకారిఝంపా ఝఝరితఝషగా ఝంకృతైర్ఝంకృతా ఝే

ఝిల్లీఝుండైర్ఝణంతీ ఝరతు ఝరఝరీ ఝర్ఝరే ఝస్య ఝాటే || 8 ||

అన్వయము:

ఝల్లాః ఝలాయాం ఝంకారిణ్యాః ఝరౌఘే ఝగితి ఝగఝగాయంతి, ఝాటఝుండే ఝౌడౌఘే ఝణఝణం ఝాఙ్కృతా ఝఞ్ఝాఝంకారిఝంపా ఝే ఝంకృతైః ఝంకృతా ఝిల్లీఝుండైః (సహ) ఝణంతీ ఝర్ఝరిజ్ఞా ఝఝరితఝషగా, ఝరఝరీ ఝర్ఝరే ఝస్య ఝాటే ఝటితి ఝరతు.

·         ఝల్లాః = అధమ కులంలో జన్మించినవారు (మృదంగం వాయించేవారు లేదా మల్లయోధులు).

·         ఝలాయామ్ = ప్రచండమైన ఎండలో (చెమటతో పీడించబడినవారై).

·         ఝంకారిణ్యాః = గంగానది యొక్క.

·         ఝరౌఘే = ప్రవాహ సమూహంలో (స్నానం చేసి).

·         ఝగితి = శీఘ్రముగా, ఝగఝగాయంతి = నిర్మలులవుతారు మరియు వారి అలసట దూరమవుతుంది.

·         ఝాటఝుండే = చిన్న చిన్న మొక్కల సమూహంలో, ఝౌడౌఘే = పోక చెట్ల గుంపులో.

·         ఝణఝణమ్ = ఝణత్కారంతో కూడిన, ఝాఙ్కృతా = జలపాత శబ్దములతో కూడిన (అనగా 'ఛప్ ఛప్' అనే ధ్వనితో).

·         ఝఞ్ఝాఝంకారిఝంపా = సుడిగాలితో కూడిన దూకుడు కలది.

·         ఝే = సుడిగాలి యొక్క 'ఝన్-ఝన్', 'ఖన్-ఖన్' అనే ధ్వనిలో.

·         ఝంకృతైః = వెలువడుతున్న శబ్దములతో ('ఝన్-ఝనాహట్' అనే నాదాలతో).

·         ఝంకృతా = ఝణత్కారము కలది.

·         ఝిల్లీఝుండైః సహ = ఈలకోడి (ఝింగురు) సమూహములతో కలిసి.

·         ఝణంతీ = ఝణఝణమని శబ్దము చేయుచున్నది.

·         ఝర్ఝరిజ్ఞా = శివుని శిరస్సును తెలిసినది (అనగా శంకరుని జటాజూటంలో విహరించునది).

·         ఝఝరితఝషగా = 'ఝం' అనే శబ్దముతో పడుతున్న మకరములపై (చేపలపై) పయనించునది.

·         ఝరఝరీ = జలపాతము నుండి పడిన గంగానది.

·         ఝర్ఝరే = కలియుగంలో కూడా, ఝస్య = బృహస్పతి యొక్క (వేదపఠనం చేసే ముని యొక్క).

·         ఝాటే = పర్ణశాల సమీపంలో, ఝటితి = శీఘ్రముగా, ఝరతు = ప్రవహించుగాక.

'ఝ' అనేది చవర్గంలోని నాలుగవ అక్షరం. 'ఝ' అంటే ఝన్-ఝన్ అనే ధ్వని, సుడిగాలి మరియు బృహస్పతి అని అర్థం. బృహస్పతి నుండి వేదపాఠి లేదా జ్ఞాని అని అర్థం గ్రహించబడుతుంది. ఈ శ్లోకంలో ప్రతి పదం 'ఝ' తోనే ప్రారంభమవుతుంది. కవి గంగానది స్వరూపాన్ని, మహిమను చిత్రీకరిస్తూ అది జ్ఞానుల చెంత ప్రవహించాలని కోరుకున్నారు. జ్ఞానులలో గంగ వంటి పవిత్రత, సహనం మరియు పాపాలను కడిగివేసే సామర్థ్యం ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి.

అతి సామాన్య కుటుంబాలలో పుట్టి, కష్టపడి పనిచేసే శ్రమజీవులు భయంకరమైన ఎండలో చెమటతో తడిసి, గంగానదిలో స్నానం చేసి శీఘ్రంగా ఉత్తేజాన్ని పొందుతారు. చిన్న మొక్కల పొదలలో, పోక చెట్ల గుంపులో 'ఛప్-ఛప్' అని శబ్దం చేస్తూ, ఈలకోళ్ళ ధ్వనులతో కలిసి, చేపలపై పయనిస్తూ, పర్వతాల నుండి జాలువారే గంగ, ఈ కలికాలంలో కూడా బుద్ధిజీవుల నివాసాల చెంత వేగంగా ప్రవహించుగాక. భారతీయ సంస్కృతిని రక్షించే జ్ఞానుల సంకల్పాన్ని కాపాడాలని కవి కోరుకున్నారు.

జమదగ్ని మహర్షి స్తుతి

 

జమదగ్ని మహర్షి స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

 జమదగ్ని మహర్షి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

జటాజూటం జీర్ణం జగతి జనతాజాడ్యజరకం

జితాత్మానం జైత్రం జనితజనిజాయం జవజయమ్ |

జఘన్యానాం జఘ్నుం జపజనితజూతిం జయజనిం

జుహూజుష్టజ్వాలం జపత జమదగ్నిం జపజుషమ్ || 7 ||

అన్వయము:

జటాజూటం, జీర్ణం, జగతి జనతాజాడ్యజరకం, జితాత్మానం, జైత్రం, జనితజనిజాయం, జవజయమ్, జఘన్యానాం జఘ్నుం, జపజనితజూతిం, జయజనిం, జుహూజుష్టజ్వాలం, జపజుషం జమదగ్నిం జపత.

ప్రతిపదార్థము:

·         జటాజూటమ్ = జటల సమూహము కలవాడు.

·         జీర్ణమ్ = వృద్ధుడైనవాడు (తపస్సు చేత పండినవాడు).

·         జగతి జనతాజాడ్యజరకమ్ = లోకములోని జనుల అజ్ఞానమనే జడత్వాన్ని నశింపజేసేవాడు.

·         జితాత్మానమ్ = తనను తాను (ఇంద్రియాలను) గెలిచినవాడు.

·         జైత్రమ్ = విజేత.

·         జనితజనిజాయమ్ = సంతానాన్ని (పరశురాముడిని) పొందినవాడు.

·         జవజయమ్ = వేగమును జయించినవాడు.

·         జఘన్యానామ్ జఘ్నుమ్ = నీచమైన దుష్టులను సంహరించువాడు.

·         జపజనితజూతిమ్ = జపము వల్ల కలిగే శక్తి కలవాడు.

·         జయజనిమ్ = విజయానికి మూలమైనవాడు.

·         జుహూజుష్టజ్వాలమ్ = యజ్ఞ పాత్ర (జుహు) ద్వారా అగ్ని జ్వాలలను తృప్తి పరిచేవాడు.

·         జమదగ్నిమ్ = జమదగ్ని మహర్షిని.

·         జపజుషమ్ = జపమునందు నిమగ్నమైనవానిని.

·         జపత = ధ్యానించండి.  

'జ' చవర్గంలోని మూడవ అక్షరము. ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి పదము 'జ' తోనే ప్రారంభమవుతుంది. 'జ' శబ్దానికి అనేక అర్థాలు ఉన్నాయి — ఉత్పన్నమైన, వంశజుడు, అవతరించిన, ఉద్భవించిన అని అర్థం. తండ్రి, జన్మ, విషము, పిశాచము, విజేత మరియు కాంతి అనే అర్థాలు కూడా గ్రహించబడతాయి.

కవి బ్రహ్మర్షి జమదగ్ని గౌరవాన్ని వివరిస్తూ ఇలా ప్రార్థిస్తున్నారు — విశ్వంలోని సమస్త ప్రాణుల జడత్వాన్ని (అజ్ఞానాన్ని) దూరం చేసేవాడు, మనస్సుతో సహా సమస్త ఇంద్రియాలను వశం చేసుకున్నవాడు, తీవ్ర గతితో విజయం సాధించేవాడు, కామ క్రోధాది అరిషడ్వర్గములను గెలిచినవాడు, తన కుమారుడైన పరశురాముని ప్రార్థనపై భార్య రేణుకా దేవికి పునర్జీవనం ప్రసాదించినవాడు, దుష్ట మరియు ఆచారహీన జనులను సంహరించేవాడు, నిరంతర స్వాధ్యాయం మరియు మననం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక రహస్యాలను పొందినవాడు, విజయ ప్రదాత, అర్ధచంద్రాకార పాత్ర (చమస) ద్వారా ఆహుతులు సమర్పించి అగ్నిజ్వాలలను ప్రసన్నం చేసుకున్నవాడు, నిరంతర జపక్రియలో నిమగ్నమైన వృద్ధుడైన భృగువంశీయుడు జమదగ్ని మహర్షిని (ఋచీక పుత్రుని) మనస్సుతో పదేపదే ప్రార్థించండి.

జమదగ్ని పురాణ గాథ:

జమదగ్ని భృగువంశంలో జన్మించిన ఒక బ్రహ్మర్షి, సత్యవతి మరియు ఋచీకుల పుత్రుడు. ఆయన గొప్ప పుణ్యాత్ముడు, వేదాలను అభ్యసించినవాడు. ఆయన భార్య రేణుక. ఒకరోజు రేణుక నదీ తీరానికి వెళ్లినప్పుడు అక్కడ గంధర్వ దంపతుల జలక్రీడలను చూసి మనస్సులో ఈర్ష్యకు లోనై, మలిన ఆలోచనలతో కలుషితమైంది. దీనివల్ల ఆమె అపవిత్రురాలైంది. ఆమె ఇంటికి తిరిగిరాగానే, తన తపశ్శక్తితో విషయం గ్రహించిన జమదగ్ని కోపించి, ఆమెను చంపమని తన కుమారులను ఆదేశించాడు. మొదటి నలుగురు కుమారులు నిరాకరించగా, ఐదవ కుమారుడైన పరశురాముడు తండ్రి ఆజ్ఞ మేరకు తల్లి శిరస్సును నరికాడు. దీనికి సంతసించిన జమదగ్ని వరం కోరుకోమనగా, పరశురాముడు తన తల్లిని పునర్జీవితురాలిని చేయమని కోరాడు. జమదగ్ని ఆ కోరికను మన్నించాడు. (మహాభారత వనపర్వంలో ఈ కథాంశం వివరంగా ఉంది).

శ్రీకృష్ణస్తుతి

శ్రీకృష్ణస్తుతి 

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

 శ్రీకృష్ణ  స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

ఛద్మీ ఛత్త్రాకఛల్లిశ్ఛుపఛురితఛవిశ్ఛాతఛాత్రస్య ఛత్రం

ఛిద్రజ్ఞశ్ఛేకఛాదశ్ఛలనఛలికకృచ్చాదనం ఛాదితానామ్ |

ఛాయేయచ్ఛాయఛృన్నశ్ఛిదిరఛిదురకశ్ఛిత్త్్వరశ్ఛిద్రితానాం

ఛందోగశ్ఛాందసానాం ఛలయతి ఛలినశ్ఛూరికాఛిన్నఛాగాన్ || 6 ||

అన్వయము:

ఛత్త్రాకఛల్లిః, ఛుపఛురితఛవిః, ఛాతఛాత్రస్య ఛత్రమ్, ఛేకఛాదః, ఛలనఛలికకృత్ ఛాదితానాం ఛాదనమ్, ఛాయేయచ్ఛాయఛృన్నః, ఛిదిరఛిదురకః, ఛిద్రితానాం ఛిత్త్్వరః, ఛిద్రజ్ఞః, ఛద్మీ ఛాందసానాం ఛందోగః, ఛూరికాఛిన్నఛాగాన్ ఛలినః ఛలయతి.

ప్రతిపదార్థము- 

·         ఛత్త్రాకఛల్లిః = అడవి పూల గుత్తి వలె సంతతి కలిగినవాడు, అనగా కుక్కగొడుగు (కవి ఇక్కడ యాదవ కుల విస్తృతిని పోల్చారు) వలె వృద్ధి చెందిన ప్రాణి సమూహము కలవాడు.

·         ఛుపఛురితఛవిః = యుద్ధమునందు వ్యాపించిన శోభ కలవాడు.

·         ఛాతఛాత్రస్య = బలహీనపడిన విద్యార్థి అయిన అర్జునుడికి.

·         ఛత్రమ్ = ఉపదేశమనే గొడుగు (ఆశ్రయము) అయినవాడు.

·         ఛేకఛాదః = నేర్పరియైన రక్షకుని ఇంటి పైకప్పు వంటివాడు, అనగా చతుర జనులను రక్షించువాడు.

·         ఛలనఛలికకృత్ = కపట నృత్యము చేయువాడు (మాయావి).

·         ఛాదితానామ్ = ఏకాంతమున (రహస్యమున) ఉన్నవారికి.

·         ఛాదనమ్ = ఆవరణ స్వరూపుడు.

·         ఛాయేయచ్ఛాయఛృన్నః = శని దేవుని కాంతి వంటి శ్యామల (నలుపు) శరీరము కలవాడు.

·         ఛిదిరఛిదురకః = దావాగ్నిని శమింపజేయువాడు.

·         ఛిద్రితానామ్ = దోషములు కలవారిని (దుష్టులను).

·         ఛిత్త్్వరః = నాశనము చేయువాడు.

·         ఛిద్రజ్ఞః = దోషములను ఎరిగినవాడు.

·         ఛద్మీ = కపట వేషధారి (ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడని అర్థం).

·         ఛాందసానామ్ = వైదికులకు.

·         ఛందోగః = సామవేద గానము చేయువాడు.

·         ఛూరికాఛిన్నఛాగాన్ = కత్తితో బలి ఇవ్వబడిన మేకలు కలవారిని.

·         ఛలినః = కపటకారులను.

·         ఛలయతి = వంచించును (శిక్షించును).

'ఛ' చవర్గంలోని రెండవ అక్షరము. ఛలియ (మాయావి) అయిన శ్రీకృష్ణుని చిత్రిస్తూ కవి - మోసగాళ్ల నుండి పుణ్యాత్ములను ప్రభువు రక్షించాలని కోరుతున్నారు. వర్షకాలంలో పుట్టే కుక్కగొడుగుల వలె విస్తారమైన యాదవ కులము కలవాడు, యుద్ధ రంగంలో మెరిసేవాడు, భారతం మధ్యలో మనస్సు వికలమైన అర్జునుడనే విద్యార్థికి 'కర్మణ్యేవాధికారస్తే' అని ఉపదేశమనే ఛత్రాన్ని అందించినవాడు, మాయా నృత్య కోవిదుడు, యోగులకు ఆశ్రయుడు, నల్లని శరీరధారి, దావాగ్నిని ఆర్పేవాడు, దుష్టులను అంతం చేసేవాడు, సామవేద గాయకుడు అయిన ఆ 'ఛలియ' కృష్ణుడు, బలులు ఇచ్చే నెపంతో జంతు హింస చేసే కపట దుర్మార్గులను శిక్షిస్తూ, వేదాలను బ్రాహ్మణులను రక్షించుగాక.