జమదగ్ని మహర్షి స్తుతి

 

జమదగ్ని మహర్షి స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

 జమదగ్ని మహర్షి స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

జటాజూటం జీర్ణం జగతి జనతాజాడ్యజరకం

జితాత్మానం జైత్రం జనితజనిజాయం జవజయమ్ |

జఘన్యానాం జఘ్నుం జపజనితజూతిం జయజనిం

జుహూజుష్టజ్వాలం జపత జమదగ్నిం జపజుషమ్ || 7 ||

అన్వయము:

జటాజూటం, జీర్ణం, జగతి జనతాజాడ్యజరకం, జితాత్మానం, జైత్రం, జనితజనిజాయం, జవజయమ్, జఘన్యానాం జఘ్నుం, జపజనితజూతిం, జయజనిం, జుహూజుష్టజ్వాలం, జపజుషం జమదగ్నిం జపత.

ప్రతిపదార్థము:

·         జటాజూటమ్ = జటల సమూహము కలవాడు.

·         జీర్ణమ్ = వృద్ధుడైనవాడు (తపస్సు చేత పండినవాడు).

·         జగతి జనతాజాడ్యజరకమ్ = లోకములోని జనుల అజ్ఞానమనే జడత్వాన్ని నశింపజేసేవాడు.

·         జితాత్మానమ్ = తనను తాను (ఇంద్రియాలను) గెలిచినవాడు.

·         జైత్రమ్ = విజేత.

·         జనితజనిజాయమ్ = సంతానాన్ని (పరశురాముడిని) పొందినవాడు.

·         జవజయమ్ = వేగమును జయించినవాడు.

·         జఘన్యానామ్ జఘ్నుమ్ = నీచమైన దుష్టులను సంహరించువాడు.

·         జపజనితజూతిమ్ = జపము వల్ల కలిగే శక్తి కలవాడు.

·         జయజనిమ్ = విజయానికి మూలమైనవాడు.

·         జుహూజుష్టజ్వాలమ్ = యజ్ఞ పాత్ర (జుహు) ద్వారా అగ్ని జ్వాలలను తృప్తి పరిచేవాడు.

·         జమదగ్నిమ్ = జమదగ్ని మహర్షిని.

·         జపజుషమ్ = జపమునందు నిమగ్నమైనవానిని.

·         జపత = ధ్యానించండి.  

'జ' చవర్గంలోని మూడవ అక్షరము. ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి పదము 'జ' తోనే ప్రారంభమవుతుంది. 'జ' శబ్దానికి అనేక అర్థాలు ఉన్నాయి — ఉత్పన్నమైన, వంశజుడు, అవతరించిన, ఉద్భవించిన అని అర్థం. తండ్రి, జన్మ, విషము, పిశాచము, విజేత మరియు కాంతి అనే అర్థాలు కూడా గ్రహించబడతాయి.

కవి బ్రహ్మర్షి జమదగ్ని గౌరవాన్ని వివరిస్తూ ఇలా ప్రార్థిస్తున్నారు — విశ్వంలోని సమస్త ప్రాణుల జడత్వాన్ని (అజ్ఞానాన్ని) దూరం చేసేవాడు, మనస్సుతో సహా సమస్త ఇంద్రియాలను వశం చేసుకున్నవాడు, తీవ్ర గతితో విజయం సాధించేవాడు, కామ క్రోధాది అరిషడ్వర్గములను గెలిచినవాడు, తన కుమారుడైన పరశురాముని ప్రార్థనపై భార్య రేణుకా దేవికి పునర్జీవనం ప్రసాదించినవాడు, దుష్ట మరియు ఆచారహీన జనులను సంహరించేవాడు, నిరంతర స్వాధ్యాయం మరియు మననం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక రహస్యాలను పొందినవాడు, విజయ ప్రదాత, అర్ధచంద్రాకార పాత్ర (చమస) ద్వారా ఆహుతులు సమర్పించి అగ్నిజ్వాలలను ప్రసన్నం చేసుకున్నవాడు, నిరంతర జపక్రియలో నిమగ్నమైన వృద్ధుడైన భృగువంశీయుడు జమదగ్ని మహర్షిని (ఋచీక పుత్రుని) మనస్సుతో పదేపదే ప్రార్థించండి.

జమదగ్ని పురాణ గాథ:

జమదగ్ని భృగువంశంలో జన్మించిన ఒక బ్రహ్మర్షి, సత్యవతి మరియు ఋచీకుల పుత్రుడు. ఆయన గొప్ప పుణ్యాత్ముడు, వేదాలను అభ్యసించినవాడు. ఆయన భార్య రేణుక. ఒకరోజు రేణుక నదీ తీరానికి వెళ్లినప్పుడు అక్కడ గంధర్వ దంపతుల జలక్రీడలను చూసి మనస్సులో ఈర్ష్యకు లోనై, మలిన ఆలోచనలతో కలుషితమైంది. దీనివల్ల ఆమె అపవిత్రురాలైంది. ఆమె ఇంటికి తిరిగిరాగానే, తన తపశ్శక్తితో విషయం గ్రహించిన జమదగ్ని కోపించి, ఆమెను చంపమని తన కుమారులను ఆదేశించాడు. మొదటి నలుగురు కుమారులు నిరాకరించగా, ఐదవ కుమారుడైన పరశురాముడు తండ్రి ఆజ్ఞ మేరకు తల్లి శిరస్సును నరికాడు. దీనికి సంతసించిన జమదగ్ని వరం కోరుకోమనగా, పరశురాముడు తన తల్లిని పునర్జీవితురాలిని చేయమని కోరాడు. జమదగ్ని ఆ కోరికను మన్నించాడు. (మహాభారత వనపర్వంలో ఈ కథాంశం వివరంగా ఉంది).

శ్రీకృష్ణస్తుతి

శ్రీకృష్ణస్తుతి 

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

 శ్రీకృష్ణ  స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

ఛద్మీ ఛత్త్రాకఛల్లిశ్ఛుపఛురితఛవిశ్ఛాతఛాత్రస్య ఛత్రం

ఛిద్రజ్ఞశ్ఛేకఛాదశ్ఛలనఛలికకృచ్చాదనం ఛాదితానామ్ |

ఛాయేయచ్ఛాయఛృన్నశ్ఛిదిరఛిదురకశ్ఛిత్త్్వరశ్ఛిద్రితానాం

ఛందోగశ్ఛాందసానాం ఛలయతి ఛలినశ్ఛూరికాఛిన్నఛాగాన్ || 6 ||

అన్వయము:

ఛత్త్రాకఛల్లిః, ఛుపఛురితఛవిః, ఛాతఛాత్రస్య ఛత్రమ్, ఛేకఛాదః, ఛలనఛలికకృత్ ఛాదితానాం ఛాదనమ్, ఛాయేయచ్ఛాయఛృన్నః, ఛిదిరఛిదురకః, ఛిద్రితానాం ఛిత్త్్వరః, ఛిద్రజ్ఞః, ఛద్మీ ఛాందసానాం ఛందోగః, ఛూరికాఛిన్నఛాగాన్ ఛలినః ఛలయతి.

ప్రతిపదార్థము- 

·         ఛత్త్రాకఛల్లిః = అడవి పూల గుత్తి వలె సంతతి కలిగినవాడు, అనగా కుక్కగొడుగు (కవి ఇక్కడ యాదవ కుల విస్తృతిని పోల్చారు) వలె వృద్ధి చెందిన ప్రాణి సమూహము కలవాడు.

·         ఛుపఛురితఛవిః = యుద్ధమునందు వ్యాపించిన శోభ కలవాడు.

·         ఛాతఛాత్రస్య = బలహీనపడిన విద్యార్థి అయిన అర్జునుడికి.

·         ఛత్రమ్ = ఉపదేశమనే గొడుగు (ఆశ్రయము) అయినవాడు.

·         ఛేకఛాదః = నేర్పరియైన రక్షకుని ఇంటి పైకప్పు వంటివాడు, అనగా చతుర జనులను రక్షించువాడు.

·         ఛలనఛలికకృత్ = కపట నృత్యము చేయువాడు (మాయావి).

·         ఛాదితానామ్ = ఏకాంతమున (రహస్యమున) ఉన్నవారికి.

·         ఛాదనమ్ = ఆవరణ స్వరూపుడు.

·         ఛాయేయచ్ఛాయఛృన్నః = శని దేవుని కాంతి వంటి శ్యామల (నలుపు) శరీరము కలవాడు.

·         ఛిదిరఛిదురకః = దావాగ్నిని శమింపజేయువాడు.

·         ఛిద్రితానామ్ = దోషములు కలవారిని (దుష్టులను).

·         ఛిత్త్్వరః = నాశనము చేయువాడు.

·         ఛిద్రజ్ఞః = దోషములను ఎరిగినవాడు.

·         ఛద్మీ = కపట వేషధారి (ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడని అర్థం).

·         ఛాందసానామ్ = వైదికులకు.

·         ఛందోగః = సామవేద గానము చేయువాడు.

·         ఛూరికాఛిన్నఛాగాన్ = కత్తితో బలి ఇవ్వబడిన మేకలు కలవారిని.

·         ఛలినః = కపటకారులను.

·         ఛలయతి = వంచించును (శిక్షించును).

'ఛ' చవర్గంలోని రెండవ అక్షరము. ఛలియ (మాయావి) అయిన శ్రీకృష్ణుని చిత్రిస్తూ కవి - మోసగాళ్ల నుండి పుణ్యాత్ములను ప్రభువు రక్షించాలని కోరుతున్నారు. వర్షకాలంలో పుట్టే కుక్కగొడుగుల వలె విస్తారమైన యాదవ కులము కలవాడు, యుద్ధ రంగంలో మెరిసేవాడు, భారతం మధ్యలో మనస్సు వికలమైన అర్జునుడనే విద్యార్థికి 'కర్మణ్యేవాధికారస్తే' అని ఉపదేశమనే ఛత్రాన్ని అందించినవాడు, మాయా నృత్య కోవిదుడు, యోగులకు ఆశ్రయుడు, నల్లని శరీరధారి, దావాగ్నిని ఆర్పేవాడు, దుష్టులను అంతం చేసేవాడు, సామవేద గాయకుడు అయిన ఆ 'ఛలియ' కృష్ణుడు, బలులు ఇచ్చే నెపంతో జంతు హింస చేసే కపట దుర్మార్గులను శిక్షిస్తూ, వేదాలను బ్రాహ్మణులను రక్షించుగాక.

శ్రీకృష్ణ స్తుతి

 

శ్రీకృష్ణ  స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

 శ్రీకృష్ణ  స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

చైతన్యశ్చంచలేశశ్చతురచటుచణశ్చంచలశ్చూర్ణచూలః,

చిత్తస్థశ్చీరచోరశ్చరిచరితచరుశ్చర్చితశ్చందనేన |

చార్వంగశ్చైద్యచోషీ చరచదిరచరశ్చంద్రికాచాకచక్యః,

చక్రీ చాణూరచూర్ణిశ్చలతు చ చటులం చేష్టితే చిత్తచైత్యే || 5 ||

అన్వయము:

చతురచటుచణః, చూర్ణచూలః, చీరచోరః, చందనేన చర్చితః, చరచదిరచరః, చరిచరితచరుః, చంద్రికాచాకచక్యః, చైద్యచోషీ, చాణూరచూర్ణిః, చైతన్యః, చిత్తస్థః, చార్వంగః, చంచలేశః, చంచలః, చక్రీ చేష్టితే చిత్తచైత్యే చటులం చలతు.

ప్రతిపదార్థము:

·         చతురచటుచణః = నిపుణమైన చాటుకారిగా (ప్రియమైన మాటలు చెప్పేవాడిగా) ప్రసిద్ధుడు.

·         చూర్ణచూలః = కురుల వంటి ముంగురులు (ముంగురులు తిరిగిన వెంట్రుకలు) కలవాడు.

·         చీరచోరః = గోపికల వస్త్రాలను అపహరించినవాడు.

·         చందనేన = గంధముతో.

·         చర్చితః = పూయబడిన దేహము కలవాడు.

·         చరచదిరచరః = కంపించుచున్న (భయపడిన) కువలయాపీడమనే ఏనుగును నాశనం చేసినవాడు.

·         చరిచరితచరుః = జీవులచే భక్షించబడే హవ్యమును స్వీకరించేవాడు (యజ్ఞ పురుషుడు).

·         చంద్రికాచాకచక్యః = వెన్నెల వంటి ప్రకాశము కలవాడు.

·         చైద్యచోషీ = శిశుపాలుడిని హరించినవాడు (చంపినవాడు).

·         చాణూరచూర్ణిః = చాణూరుడనే మల్లయోధుని నలిపివేసినవాడు.

·         చైతన్యః = పరమాత్మ స్వరూపుడు.

·         చిత్తస్థః = భక్తుల హృదయాలలో నివసించేవాడు.

·         చార్వంగః = సుందరమైన అవయవములు కలవాడు.

·         చంచలేశః = లక్ష్మీపతి (చంచల అంటే లక్ష్మి, ఆమెకు ప్రభువు).

·         చంచలః = స్వేచ్ఛాచారి.

·         చక్రీ = సుదర్శన చక్రమును ధరించిన భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు.

·         చేష్టితే = సంచరించే.

·         చిత్తచైత్యే = మనస్సు అనే ఆలయంలో.

·         చటులమ్ = సుందరముగా/రుచికరముగా.

·         చలతు = సంచరించుగాక (నివసించుగాక).

వ్యుత్పత్తి (వ్యాకరణ విశేషాలు):

·         చంచల: 'చంచలా తు తడిల్లక్ష్మ్యోశ్చంచలః కాముకేऽనిలే' (లక్ష్మి లేదా మెరుపు).

·         చాటు: 'అస్త్రీ చాటు చటు శ్లాఘా ప్రేమణా మిథ్యావికత్థనమ్' (ప్రియమైన మాటలు).

·         చీర: 'చీరీ ఝిల్యాం నపుంసకం, గోస్తనే వస్త్రభేదే చ' (వస్త్రము).

·         చరుః: 'చరుః స్థాల్యాం హవిఃపక్తౌ' (యజ్ఞమున వండే అన్నము).

·         చైత్యమ్: 'చైత్యమాయతనే బుద్ధబింబేऽప్యుద్దేశ్యపాదపే' (ఆలయము లేదా పవిత్ర స్థలము).

---

'చ' చవర్గంలోని మొదటి అక్షరము మరియు తాలవ్యము. 'చః' నుండి చంద్రుడు, తాబేలు, దొంగ మొదలైన అర్థాలు గ్రహించబడతాయి. కవి విష్ణువు యొక్క అనేక అవతారాలను మరియు వివిధ రూపాలను వర్ణించారు. చక్రధారి అయిన శ్రీకృష్ణుని స్వరూపాన్ని చిత్రించి, ఈ సుదర్శన చక్రము నిరంతరం తిరుగుతూ ఉండాలని, తద్వారా దుర్మార్గులైన దుష్టుల అణచివేత జరగాలని కోరుకున్నారు. 'చక్రీ' (చక్ర + ఇని) అనేది విష్ణువుకు విశేషణము.

శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత చాతుర్యము కలవాడు మరియు చాటుకారి (అనగా తియ్యని మాటలతో ఆకట్టుకునేవాడు). యమునా నది సుడుల వలె ముంగురులు తిరిగిన కేశములు కలవాడు. గోపికల వస్త్రాలను అపహరించినవాడు (నేటికీ బృందావనంలో యమునా నది తీరాన చీరఘాట్ ఉంది, అక్కడ లీలాధాముడు స్నానం చేస్తున్న గోపికల వస్త్రాలను దొంగిలించాడు). చందనము పూయబడిన గంధమయ దేహధారి, కంపాయమాన కువలయాపీడమనే ఏనుగును వినాశనం చేసినవాడు (మథురలో కంసుడు పంపిన ఏనుగు దానవుని సంహరించాడు), యజ్ఞం ద్వారా మానవులు పంపిన హవ్య ద్రవ్యాలను భుజించేవాడు, ప్రకాశించే వెన్నెల ప్రభామండలం వంటి కాంతి కలవాడు, చేది నరేశుడైన శిశుపాలుని వధించినవాడు (శ్రీకృష్ణుడు తన చక్రంతోనే శిశుపాలుని వధించాడు), చాణూరుడనే దానవుని చూర్ణం చేసినవాడు (చాణూరుడు ఒక మల్ల యుద్ధ దానవుడు), చైతన్యయుక్త పరమాత్మ స్వరూపుడు, భక్తుల హృదయంలో సదా నివసించేవాడు, మనోహరమైన అవయవాలు కలవాడు, లక్ష్మీపతి అనగా రుక్మిణీ వల్లభుడు (లక్ష్మీదేవే రుక్మిణిగా అవతరించింది), తన ఇష్టానుసారం విహరించేవాడు, సుదర్శన చక్రం ధరించే పరబ్రహ్మ శ్రీకృష్ణుడు - చంచలమైన నా మనస్సులో రుచికరమైన రూపంతో విహరించుగాక.