ఆది వరాహ స్తుతి 

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

ఆది వరాహ స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

ఘంటాఘోషో ఘృణాలుర్ఘుణితఘుటఘటో ఘస్మరో ఘాతుకానాం

ఘ్రాతిఘ్రాతాతిఘోరో ఘృణిఘృణిఘుసృణో ఘర్ఘరాఘుఘురీకృత్ |

ఘర్మాంభోధారఘాతో ఘనఘృతఘటకో ఘాతినాం ఘాతుకో ఘాత్

ఘట్టే ఘోరాభిఘాతీ ఘటితఘటఘనో ఘూర్ణతే ఘోరఘోణిః || 4 ||

అన్వయము:

ఘుణితఘుటఘటః, ఘాతుకానాం ఘస్మరః, ఘృణిఘృణిఘుసృణః, ఘ్రాతిఘ్రాతాతిఘోరః, ఘర్ఘరాఘుఘురీకృత్, ఘనఘృతఘటకః, ఘర్మాంభోధారఘాతః, ఘాత్ ఘాతినాం ఘాతుకః, ఘటితఘటఘనః, ఘట్టే ఘోరాభిఘాతీ, ఘృణాలుః, ఘంటాఘోషః, ఘోరఘోణిః ఘూర్ణతే.

వ్యాఖ్య -

·         ఘుణితఘుటఘటః = తిరుగుతున్న చీలమండల అమరిక కలవాడు.

·         ఘాతుకానామ్ = క్రూరులను/హింసకులను.

·         ఘస్మరః = భక్షించువాడు.

·         ఘృణిఘృణిఘుసృణః = ప్రకాశవంతమైన కిరణాల వంటి కేసరములు (రంగు) కలవాడు.

·         ఘ్రాతిఘ్రాతాతిఘోరః = వాసన చూసే క్రియలో మిక్కిలి భయంకరుడు.

·         ఘర్ఘరాఘుఘురీకృత్ = గజ్జెల సవ్వడి వంటి ఘుమఘుమ శబ్దము చేయువాడు.

·         ఘనఘృతఘటకః = గాఢమైన జలమున ప్రవేశించినవాడు.

·         ఘర్మాంభోధారఘాతః = చెమట బిందువుల సేచనముతో శత్రువులను నాశనం చేయువాడు.

·         ఘాత్ ఘాతినామ్ = సంహారకులను దెబ్బతీయువాడు.

·         ఘాతుకః = హంతకుడు (శత్రువులకు).

·         ఘటితఘటఘనః = కుంభక ప్రాణాయామముతో నిశ్చలముగా ఉన్నవాడు.

·         ఘట్టే = సముద్ర తీరమున.

·         ఘోరాభిఘాతీ = భయంకరమైన శత్రువులను దెబ్బతీయువాడు.

·         ఘృణాలుః = భక్తుల పట్ల దయాళువు.

·         ఘంటాఘోషః = గంటల వంటి నాదము కలవాడు.

·         ఘోరఘోణిః = భయంకరమైన నాశిక (ముక్కు) కలవాడు (వరాహ స్వామి).

·         ఘూర్ణతే = ఇటునటు సంచరించుచున్నాడు.

ఈ 'ఘ' కార పద్యం ద్వారా భగవంతుడైన విష్ణుమూర్తి యొక్క వరాహావతారాన్ని వర్ణించారు. భక్తుల పట్ల దయాళువు, గంటల వంటి గంభీర నాదము కలవాడు, క్రూరులను భక్షించేవాడు, ప్రకాశవంతమైన దేహము కలవాడు, సముద్ర గర్భమున ప్రవేశించి భూమిని ఉద్ధరించినవాడు మరియు భయంకరమైన నాశికా శక్తి కల వరాహ రూప పరమాత్మ శత్రువులను సంహరిస్తూ సముద్ర తీరమున విహరించుచున్నాడు. ఇక్కడ 'ఘంటాఘోషః' అనే పదంలో ఉపమాలంకారం ఉంది.

బృహస్పతి(గురు) స్తుతి

 

బృహస్పతి(గురు) స్తుతి

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి

 బృస్పతి(గురు) స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

గైర్వాణీగీర్గరిష్ఠా గురుగణితగుణా గమ్యగౌరీశగుహ్యాః,
గుణ్యా గంధర్వగేయా గగనగతగుణా గుప్తగోగ్రామగమ్యాః |
గీర్ణా గోవిందగీర్భిర్గరితగదగరా గోత్రభిద్గీయమానాః,
గాయత్ర్యా గీతగీతా గుణిగణగురవో గ్రంథగూఢం గృణంతు || 3 ||

అన్వయము:

గైర్వాణీగీర్గరిష్ఠాః, గమ్యగౌరీశగుహ్యాః, గురుగణితగుణాః, గంధర్వగేయాః, గుప్తగోగ్రామగమ్యాః, గోవిందగీర్భిః గీర్ణాః, గోత్రభిద్గీయమానాః, గాయత్ర్యా గీతగీతాః, గరితగదగరాః, గుణ్యాః, గగనగతగుణాః, గుణిగణగురవో గ్రంథగూఢం గృణంతు.

·         గైర్వాణీగీర్గరిష్ఠాః = అమరభాష (సంస్కృతం) యందు శ్రేష్ఠులైనవారు.

·         గమ్యగౌరీశగుహ్యాః = పార్వతీ పరమేశ్వరుల రహస్యాలను తెలిసినవారు.

·         గురుగణితగుణాః = బృహస్పతి చేత లెక్కించబడిన దయాదాక్షిణ్యాది గుణములు కలవారు.

·         గంధర్వగేయాః = గంధర్వుల చేత గానం చేయదగినవారు.

·         గుప్తగోగ్రామగమ్యాః = గూఢమైన వాణీ సమూహము చేత తెలియబడేవారు.

·         గోవిందగీర్భిః = శ్రీకృష్ణుని వాక్కుల చేత.

·         గీర్ణాః = స్తుతించబడినవారు.

·         గోత్రభిద్గీయమానాః = ఇంద్రుని చేత కీర్తించబడేవారు.

·         గాయత్ర్యా = గాయత్రీ దేవి చేత.

·         గీతగీతాః = గానం చేయబడిన గుణములు కలవారు.

·         గరితగదగరాః = శిష్యుల రోగములను, విషములను హరించువారు.

·         గుణ్యాః = పుణ్యవంతులు/స్తుతించదగినవారు.

·         గగనగతగుణాః = ఆకాశము వరకు వ్యాపించిన గుణములు కలవారు.

·         గుణిగణగురవః = గుణవంతుల సమూహములో శ్రేష్ఠులైన గురువులు.

·         గ్రంథగూఢమ్ = శాస్త్ర రహస్యమును.

·         గృణంతు = ఉపదేశించుగాక.

ప్రతి పదము యొక్క మొదటి అక్షరము 'గ' తో ప్రారంభమైంది. ఇక్కడ బృహస్పతి లేదా జ్ఞాననిధి అయిన గురువు యొక్క గౌరవము వర్ణించబడింది. దేవతలు వ్యవహరించే అమర భారతి (సంస్కృత భాష) యందు శ్రేష్ఠులైనవారు, శివుని రహస్యాలను ఎరిగినవారు, బృహస్పతి వంటి వారిచే గుణములు గణింపబడినవారు, గంధర్వులచే కీర్తించదగినవారు, శ్రీకృష్ణుడు మరియు ఇంద్రుడి చేత స్తుతించబడినవారు, శిష్యుల అజ్ఞానమనే రోగ విషాన్ని హరించువారు, ఆకాశమంతటి దయా గుణము కలవారు మరియు గుణవంతులలో సర్వోపరి అయిన గురువులు మాకు శాస్త్ర రహస్యాలను ఉపదేశించుగాక.

వామన స్తుతి

వామన స్తుతి 

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి వామన స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

 

ఖర్వః ఖచ్నాతు ఖంజం ఖగఖగఖజితం ఖట్టికైః ఖండ్యమానం

ఖర్జూఖర్జూరఖర్వం ఖలతికఖలితం ఖండినీఖాటఖేలమ్ |

ఖోట్యాః ఖేలాతిఖిన్నం ఖరఖలఖిదిరం ఖాద్యఖానీః ఖనిత్రం

ఖఖ్యాతఖ్యాతిం ఖఖేదం ఖిలఖలఖనకః ఖల్లఖడ్గః ఖగేశః || 2 ||

అన్వయము:

ఖల్లఖడ్గః ఖగేశః ఖర్వః ఖగఖగఖజితం ఖోట్యాః ఖేలాతిఖిన్నం ఖట్టికైః ఖండ్యమానం ఖలతికఖలితం ఖర్జూఖర్జూరఖర్వం ఖండినీఖాటఖేలం ఖరఖలఖిదిరం ఖాద్యఖానీః ఖనిత్రం ఖిలఖలఖనకం ఖఖ్యాతఖ్యాతిం ఖఖేదం ఖంజం ఖచ్నాతు.

ప్రతిపదార్థము-

·         ఖల్లఖడ్గః = ఔషధాలను నూరే ఖరల్ (ఖల్వము) ఆయుధముగా కలవాడు, అనగా సాక్షాత్తు ధన్వంతరి స్వరూపుడు.

·         ఖగేశః = గ్రహ నక్షత్రాలకు ప్రభువు (ఆకాశంలో సంచరించేవాటిని నియంత్రించేవాడు).

·         ఖర్వః = వామనావతారము ధరించిన విష్ణువు.

·         ఖగఖగఖజితమ్ = ఆకాశంలోని గ్రహ నక్షత్రాల గమనం చేత ప్రభావితమైనవాడు.

·         ఖోట్యాః ఖేలాతిఖిన్నమ్ = వారాంగన (వేశ్య) యొక్క కపట రతి క్రీడల వల్ల విసిగిపోయినవాడు.

·         ఖట్టికైః ఖండ్యమానమ్ = కటికవాళ్ళు లేదా జల్లాదుల చేత హింసించబడేవాడు.

·         ఖలతికఖలితమ్ = పర్వతం నుండి పడినవాడు.

·         ఖర్జూఖర్జూరఖర్వమ్ = దురద లేదా విష కీటకాల కాటుతో బాధపడేవాడు.

·         ఖండినీఖాటఖేలమ్ = భూమిపై ఉన్న శవాలను ఆశ్రయించి ఆడుకునేవాడు.

·         ఖరఖలఖిదిరమ్ = తీక్షణమైన దుష్ట జనుల వల్ల ధనం కోల్పోయినవాడు.

·         ఖాద్యఖానీః ఖనిత్రమ్ = ఆహార పదార్థాల గనిని తవ్వే పరికరము (గడ్డపార) వంటివాడు.

·         ఖిలఖలఖనకమ్ = సమస్త దుష్ట జనులను వేళ్లతో సహా ఉఖాతము చేసేవాడు.

·         ఖఖ్యాతఖ్యాతిమ్ = ప్రసిద్ధమైన పేరు కలవాడు.

·         ఖఖేదమ్ = ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే అలసట (ఖేదము) కలవాడు.

·         ఖంజమ్ = కుంటివాడు లేదా వికలాంగుడు.

·         ఖచ్నాతు = పవిత్రము చేయుగాక (శుద్ధి చేయుగాక).

వ్యుత్పత్తి -

·         ఖర్వః: 'ఖర్వో హ్రస్వశ్చ వామనః' (వామనుడు లేదా పొట్టివాడు).

·         ఖంజః: 'ఖోడే ఖంజః' (కుంటివాడు).

·         ఖగః: 'ఖగః సూర్యే గ్రహే దేవే మార్గణే చ విహంగమే' (సూర్యుడు, గ్రహము, పక్షి మొదలైనవి).

·         ఖర్జూః: 'కండూః ఖర్జూశ్చ కండూయా' (దురద).

·         ఖనిత్రమ్: 'ఖనిత్రమవదారణమ్' (తవ్వే పరికరము).

·         ఖ: 'ఖమింద్రియే పురే క్షేత్రే శూన్యే బిందౌ విహాయసి' (ఇంద్రియము, ఆకాశము, శూన్యము).

---

కవర్గంలోని రెండవ అక్షరమైన 'ఖ' తో ఈ శ్లోకం ఆరంభమైంది. ప్రతి శబ్దము 'ఖ' తోనే మొదలవుతుంది. 'ఖ' అంటే సంపూర్ణ ఆకాశానికి ప్రతీక. ఆకాశ కక్షలకు అధిపతి విష్ణుస్వరూపమైన వామనావతారము. కవి వామనరూప విష్ణువును ఈ లోకాల రక్షణ కోసం ఇలా ప్రార్థిస్తున్నారు: ఔషధాల తయారీకి వాడే 'ఖరల్' (నూరుడు గిన్నె) ఆయుధముగా కల ధన్వంతరి స్వరూపుడు, అంతరిక్షంలోని గ్రహ నక్షత్రాలకు ప్రభువు (వామనుడు మూడు అడుగులతో బ్రహ్మాండాన్ని కొలిచినవాడు), గ్రహ గతుల వల్ల ఇబ్బంది పడేవాడు, వేశ్యల కపట క్రీడల వల్ల ఖిన్నుడైనవాడు, జల్లాదుల హింసకు గురైనవాడు, కొండ మీద నుండి పడిపోయినవాడు, దురద లేదా కీటకాల కాటుతో బాధపడేవాడు, శవాలతో ఆడుకునేవాడు, దుష్టుల వల్ల సంపద కోల్పోయినవాడు, ఆహారపు గనులను తవ్వేవాడు, దుష్టత్వాన్ని అంతం చేసేవాడు, ప్రసిద్ధి చెందినవాడు మరియు ఇంద్రియాల వల్ల ఖేదాన్ని పొందేవాడు — ఇటువంటి వికలాంగుడైన (కుంటివాడైన) పురుషుడిని కూడా పవిత్రం చేయుగాక.