శ్రీకృష్ణ స్తుతి

సాహితీమిత్రులారా!

శ్రీ మోహన్‌లాల్ శర్మ పాండే గారి నతితతి అనే గ్రంథం నుండి శ్రీకృష్ణ స్తుతి ఆదివర్ణావృత్తి చిత్రంగా కూర్చబడినది.

కాళిందీకూలకేలిః కురుకులకదనః కాననే కామ్యకుంజే

కేకాభిః కీర్త్యమానః కలితకరుణయా కుంజరం కాంతకాయమ్ |

కుర్వన్ క్రీడన్ కదంబే కనకకటకకృత్కింకిణీక్వాణకాంతః

కృష్ణః కల్యాణకారీ కలయతు కుశలం కేశవః కంసకాలః || 1 ||

అన్వయము (అన్వయః):

కాళిందీకూలకేలిః, కురుకులకదనః, కామ్యకుంజే కాననే కేకాభిః కీర్త్యమానః, కలితకరుణయా కుంజరం కాంతకాయం కుర్వన్, కనకకటకకృత్ కింకిణీక్వాణకాంతః, కదంబే క్రీడన్, కంసకాలః, కల్యాణకారీ చ కేశవః కృష్ణః కుశలం కలయతు.

వ్యాఖ్య (ప్రతిపదార్థము):

·         కాళిందీకూలకేలిః = యమునా నది తీరమున బంతి ఆట మొదలైన

                            క్రీడలయందు తత్పరుడైనవాడు.

·         కురుకులకదనః = కౌరవ వంశమును నాశనము చేసినవాడు.

·         కామ్యకుంజే = అందమైన లతలతో నిండిన పొదరిండ్లయందు.

·         కాననే = అడవిలో.

·         కేకాభిః = నెమలి కూతలతో.

·         కీర్త్యమానః = కొనియాడబడేవాడు (నెమలి పించాన్ని తలపై 

                        ధరించడం వల్ల నెమళ్లచే కీర్తించబడేవాడు).

·         కలితకరుణయా = ఉదయించిన అపారమైన కరుణతో.

·         కుంజరమ్ = మొసలిచే పీడించబడిన గజేంద్రుడిని.

·         కాంతకాయమ్ = సుందరమైన (దివ్యమైన) శరీరము కలవానిగా.

·         కుర్వన్ = చేయుచు (రక్షించుచు).

·         కనకకటకకృత్-కింకిణీ-క్వాణకాంతః = బంగారు కంకణములు, 

         గజ్జెల సవ్వడితో మనోహరమైన దర్శనమిచ్చువాడు.

·         కదంబే = కదంబ వృక్షముపై.

·         క్రీడన్ = దూకడం మొదలైన పనులతో ఆడుకునేవాడు.

·         కంసకాలః = కంసుని అంతమొందించినవాడు.

·         కల్యాణకారీ = శుభములను కలిగించువాడు.

·         కేశవః = అందమైన కేశములు (ముంగురులు) కలవాడు.

·         కృష్ణః = వసుదేవుని కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుడు.

·         కుశలమ్ = క్షేమమును (యోగక్షేమములను).

·         కలయతు = ప్రసాదించుగాక (చేయుగాక).

వ్యంజనములలో మొదటి అక్షరమైన 'క' తో కావ్యం ఆరంభమైంది. 'కః' అనే శబ్దానికి - విధాత (బ్రహ్మ), విష్ణువు, కామదేవుడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, సూర్యుడు, ఆత్మ మరియు ఆనందం అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఈ అక్షరము ఆత్మ పరబ్రహ్మ వరకు వ్యాపించి ఉంది. అంతా ఇందులోనే ఉంది. ప్రపంచంలో దీనికి మించి ఏదీ లేదు. కవి కేశవుని ఆశీర్వాదాత్మక స్తుతితో రక్షణను కోరుకున్నారు — "సర్వే భవంతు సుఖినః, సర్వే సంతు నిరామయాః". సంపూర్ణ విశ్వం మంగళకరంగా ఉండాలని అభిలషించారు.

ఆర్యవర్తపు పవిత్ర నది కాళింది (యమున) తీరాన కేళి (రాసలీలాది క్రీడలు) చేసే యశోదానందనుడు, ఆయుధం పట్టకుండానే కౌరవ కులాన్ని వినాశనం చేసినవాడు, అడవిలోని పొదరిండ్లలో నెమళ్ల ధ్వనుల ద్వారా కీర్తించబడేవాడు, కరుణతో గజేంద్రుడికి దివ్య స్వరూపాన్ని ప్రసాదించినవాడు, కదంబ వృక్షాల నీడన అనేక క్రీడలు ఆడేవాడు, బంగారు కంకణాలలోని చిరుగంటల సవ్వడితో మనోహరంగా కనిపించేవాడు, కంస సంహారి అయిన శ్రీకృష్ణుడు (కేశవుడు) — ఆ పరబ్రహ్మ మీ అందరి యోగక్షేమాలను చూడుగాక.

మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 18

 

మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 18

సాహితీమిత్రులారా!

మాతృకావిలాములోని ఏకాక్షర నిఘంటువు చివరి భాగం ..

క్షక్షాక్షీక్షీక్షుక్షూక్షేక్షైక్షోక్షౌక్షంక్షః ॥ 34 ॥

అథ క్షాదేః । క్షః క్షాంతః క్షా మహీ సీతా క్షిజ్యోతిః క్షీర్హుతాశనః ॥

క్షుః క్షుద్రో వాసవో వార్కః క్షూః పాపిష్ఠః ప్రణాశనః ॥ 103 ॥

క్షేః కర్షుకోऽథ క్షైర్మూర్ఖో జారః క్షోః క్షురకో వ్రణః ॥

క్షౌః ఖంజో ధరణీధర్తా క్షం క్షేత్రం క్షం పయో మధు ॥ 104 ॥

క్షః ప్రాగుక్తోऽపి క్షత్రేశః క్షమీ క్షయహరో హరిః ॥ 105 ॥

·         క్ష: ఓర్పు కలవాడు (క్షాంతః).

·         క్షా: భూమి (మహీ), సీతాదేవి.

·         క్షి: కాంతి (జ్యోతిః).

·         క్షీ: అగ్ని (హుతాశనః).

·         క్షు: నీచుడు, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు.

·         క్షూ: పాపాత్ముడు, నాశనం చేసేవాడు.

·         క్షే: బాణము వేయువాడు.

·         క్షై: మూర్ఖుడు, విటుడు (జారుడు).

·         క్షో: మంగలి (క్షురకః), పుండు (వ్రణము).

·         క్షౌ: కుంటివాడు (ఖంజః), పర్వతము (ధరణీధర్తా).

·         క్షం: పొలము (క్షేత్రము), పాలు లేదా నీరు, తేనె (మధు).

·         క్షః: రాజు, క్షమ కలవాడు, విష్ణువు.

---

మాలేయం మాతృకావర్ణైః కృతా సౌభరిణా పురా ॥

విస్తృతాంగిరసా భూమౌ విద్వచ్చేతః ప్రసాదనీ ॥

అనేకార్థప్రదా పుంసాం కావ్యోత్సాహవతాం సదా ॥ 108 ॥

ఈ మాతృకా వర్ణమాల (ఏకాక్షర కోశము) పూర్వము సౌభరి మహర్షి చేత రచించబడింది. దీనిని అంగిరస మహర్షి భూమిపై విస్తరింపజేశాడు. ఇది పండితుల మనస్సులకు సంతోషాన్ని కలిగిస్తుంది. కవిత్వము చెప్పాలనే ఉత్సాహం కలవారికి ఇది ఎల్లప్పుడూ అనేక అర్థాలను ప్రసాదిస్తుంది.

మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 1

 మాతృకావిలాసంలోని ఏకాక్షరనిఘంటువు - 1

సాహితీమిత్రులారా!

        చాల రోజుల తరువాత ఈ రోజు బ్లాగ్ను  వ్రాస్తున్నాను. ఇప్పటి నుండి   ప్రతి రోజు పోస్ట్ పెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాను.  గతంలో ఏకాక్షర నిఘంటువును పోస్ట్ చేశాను. ఇది మాతృకా విలాసం అనే గ్రంథంలోనిది. తప్పక అందరూ దీన్ని ఉపయోగించుకోగలరని ఆశిస్తాను. 

                                                                                                   ధన్యవాదాలు.

                                                                                                            మీ 

                                                                                                 ఏ.వి.రమణ రాజు

కకాకికీకుకూకేకైకోకౌకంకః ॥ 1 ॥

కో బ్రహ్మ కా మహాదుర్గా, కిః సుగ్రీవో రమాపతిః ।

ఆఖండలోऽథ సూర్యోऽగ్నిర్వ్యాధిః కేక ఇత్యథాపి ॥ 1 ॥

కీర్గజస్తురగో వ్యాలో జారో జీవః పిపిలికా ।

ధరా రమా చ ద్విడ్బుద్ధః పురుషః పాటల గౌః ॥ 2 ॥

కుః పృథ్వీ కుః కుచః కూలం కూః కృత్యా భూరి ప్రహిః ॥

కేః ప్రాణోऽస్రం మదః సారః క్లీవః కైః ప్రణతః శుచిః ॥ 3 ॥

కోః కుక్కురో జనః శ్యావః పానశోకౌ చ కౌర్వృషః ॥

కం శిరః కం సుఖం తోయం పయో దుఃఖం విషం భయమ్ ॥ 4 ॥

ఈ శ్లోకంలో 'క' అనే అక్షరం వివిధ అచ్చులతో కలిసినప్పుడు (క, కా, కి, కీ, కు, కూ, కే, కై, కో, కౌ, కం, కః) వచ్చే అర్థాలను నిఘంటువు ఆధారంగా వివరించారు.

1. అక్షరాల వారీగా అర్థాలు:

·                  క: బ్రహ్మ, సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, ఆత్మ, శిరస్సు (తల), సుఖం.

·         కా: దుర్గాదేవి, లక్ష్మి (రమ), భూమి, సరస్వతి.

·         కి: సుగ్రీవుడు, విష్ణువు (రమాపతి), ఇంద్రుడు (ఆఖండలుడు), వ్యాధి.

·         కీ: ఏనుగు, గుర్రం, పాము (వ్యాళము), విటుడు (జారుడు), ప్రాణి, చీమ.

·         కు: భూమి, స్తనము, తీరము (కూలము).

·         కూ: చేతబడి (కృత్య), పెద్ద బావి.

·         కే: ప్రాణము, రక్తం, మదం, సారము, నపుంసకుడు.

·         కై: నమస్కరించినవాడు, పవిత్రుడు (శుచి).

·         కో: కుక్క, జనం, నలుపు (శ్యావ వర్ణం), పానము, శోకము.

·         కౌ: వృషభము (ఎద్దు), భూమి.

·         కం: శిరస్సు, సుఖం, నీరు, పాలు, దుఃఖం, విషం, భయం.

---

2. పద్యాంతరార్థం (భావానువాదం):

మొదటి పాదమైన "కకాకికీకుకూకేకైకోకౌకంకః" అనేది ఒక మంత్రం వలె పనిచేస్తుంది. దీనికి వ్యాఖ్యాతలు రెండు రకాలుగా అర్థం చెప్పారు:

మొదటి వివరణ:

"బ్రహ్మ (కో) యొక్క పుట్టుక స్థానమైన పద్మము (కా) ను, మంచు (కి) ఏ విధంగా నాశనం చేస్తుందో, ఆ మంచును నాశనం చేసే అగ్ని (కీ), ఆ అగ్నికి పుట్టుక స్థానమైన వాయువు (కు), ఆ వాయువు నుండి ఉద్భవించిన భీమసేనుడు లేదా హనుమంతుడు (కూ), వారి యొక్క బలము (కే) చేత వణికిపోయే శత్రువు (కై), ఆ శత్రువు యొక్క శోకాన్ని (కో) కలిగించేవాడు, వర్షాన్ని కురిపించే వీరుడు (కౌ), సుఖాన్ని (కం) ఇచ్చే జయము (కః) కలిగినవాడు ఎవరైతే ఉన్నారో ఆ విష్ణుమూర్తి మనల్ని రక్షించుగాక."

రెండవ వివరణ:

"బ్రహ్మ, దుర్గ, అగ్ని, బృహస్పతి, భూమి, శేషుడు, సూర్యుడు, పవిత్రుడైన విప్రుడు, ధర్మము, గంగాజలము - వీటన్నింటి స్వరూపమైన ఆ పరమాత్మ (విష్ణువు లేదా శివుడు) మనల్ని రక్షించుగాక."