Thursday, February 20, 2020

ఈ పద్యానికి 30 అర్థాలున్నాయ్


ఈ పద్యానికి 30 అర్థాలున్నాయ్ 



సాహితీమిత్రులారా!
పోకూరి కాశీపత్యవధానిగారు
ఒక ఆటవెలదిని కూర్చారు
దానికి 30 అర్థాలున్నాయి
దాన్ని త్రింశదర్థపద్యంగా పేరు పెట్టారు వారు.
ఆ పద్యం-
   భూరి జఠర గురుడు నీరజాంబిక భూతి
   మహితకరుడ హీనమణికలాపు
   డలఘు సద్గణేశు డగ్రగోపుడు మహా
   మర్త్య సింహుడేలు మనల నెపుడు

   దీనిలోని 30 అర్థాలు-
   1. గణపతి, 2. శివ, 3.బ్రహ్మ, 4. విష్ణు, 5. ఇంద్ర,
   6. అగ్ని, 7. యమ, 8. నిరృతి, 9. వరుణ, 10. వాయు
   11. కుబేర, 12. అష్టదిక్పాలక, 13. నవగ్రహ, 14. సూర్య,
   15. చంద్ర, 16. సముద్ర, 17. మేఘ, 18. హిమన్నగేశ్వర,
   19. ఆదిశేష, 20. గరుడ, 21. గజేంద్ర, 22. ఆంజనేయ,
   23. నందీశ్వర, 24. వీరభద్ర, 25. కుమారస్వామి,
   26. మన్మథ, 27. నారద, 28, దత్తాత్రేయ,
   29. విశ్వకర్మ, 30. వీరబ్రహ్మ- లను గూర్చిన వర్ణన
   ఈ పద్యంలో కూర్చారు.

Tuesday, February 18, 2020

చమత్కార పద్యం


చమత్కార పద్యం




సాహితీమిత్రులారా!

భాస్కరరామాయణాన్ని రచించిన
నలుగురు కవులలో ప్రధానమైనవాడు
హుళక్కి భాస్కరుడు. భాస్కరరామాయణాన్ని
కృతిగా అందుకున్నవాడు
సాహిణిమారు(డు)న.
ఈయనను గురించి హుళక్కి భాస్కరుడు చెప్పిన
చమత్కార పద్యం చూడండి-


అప్పులిడు నతడు ఘనుడా?
అప్పు డొసగి మరల పొందు నాతడు రాజా
చెప్పగవలె సాహిణి మా
రప్పను దానమున ఘనుడు, రాజు నటంచున్


అప్పు ఇచ్చేవాడు గొప్పవాడా -
అని సామాన్యంగా అర్థమౌతుంది.
అప్పులు ఇచ్చేవాడు తీర్చేవాడు కాదు ఇక్కడ.

అప్ అంటే సంస్కృతంలో నీరు -
దాన్ని తెలుగు పదంగా మార్చటం వల్ల
అప్పుగా మారింది.
ఇక్కడ అప్పులిచ్చేవాడు
ఘనుడా అంటే మేఘము

అప్పుడొసగి మరల పొందు నాతడు రాజా -
దీనిలో
రాజు అంటే భూమిని పాలించేవాడు, చంద్రుడు

ఇక భావంలోకి వస్తే

నీటిని ఇచ్చే మేఘునికంటె,
తన కళలను ఇచ్చి తిరిగి
స్వీకరించే చంద్రునికంటె
దానంలో సాహిణి మారప్పే
గొప్పవాడు - అని భావం.

Friday, February 14, 2020

అల్లుడ నయ్యెదన్ మగడ నయ్యెదన్ మేల్ మనుమండ నయ్యెదన్


అల్లుడ నయ్యెదన్ మగడ నయ్యెదన్ మేల్ 

మనుమండ నయ్యెదన్



సాహితీమిత్రులారా!

"అల్లుడ నయ్యెదన్ మగడ నయ్యెదన్ మేల్ మనుమండ నయ్యెదన్"-
అనే సమస్యను అక్రమ సంబంధంకాకుండా సక్రమ సంబంధం వచ్చేవిధంగా
చెప్పమని
అవధానంలో ఒక పృచ్ఛకుడు
మిన్నెకంటి గురునాథశర్మగారిని అడిగాడట.
దానికి వారి పద్యం చూడండి.-

ఎల్ల సురల్  వినంగ హరి యిట్లనె భూ సుత సీత బొందితిన్
నీళ్ళను మున్గనట్టి ధరణీ సతిఁగౌగిట గ్రుచ్చి యెత్తితిన్
తల్లికి తల్లియౌ సతి నెదన్ ధరియించితిగాన భూమికిన్
అల్లుడ నయ్యెదన్ మగడ నయ్యెదన్ మేల్ మనుమండ నయ్యెదన్

అని పూరించాడు.

(దేవతలందరూ వినగా విష్ణువు ఇలా అన్నాడు -
భూపుత్రిక సీతను పెండ్లాడాను(రామావతారంలో)
భూమిని పెళ్ళాడాను (వరాహావతారంలో)
లక్ష్మిని పెళ్ళాడాను (సముద్ర మథనానంతరం) -
ఇక్కడ విష్ణుపాదంలో గంగ పుట్టింది.
విష్ణువు భార్య భూదేవి.కనుక గంగ భూమికి కూతురువరుస.
గంగ సముద్రుని భార్య. నదులన్నీ సముద్రుని భార్య కదా!
సముద్రంలో పుట్టింది లక్ష్మి కావున లక్ష్మి గంగ కూతురి వరుస.
భూమికి మనుమరాలి వరుస.
కూతురును తల్లీ అని పిలువడం ఉంది.
కనుక ఈ వరుసల ప్రకారం భూమికి, భూమిసుతకు, గంగాసుతలక్ష్మికి -
మూడు తరాల వారికి విష్ణవు భర్త కనుక
భూమికి అల్లుడు, మగడు, మనుమడు వరుసలు సరిపోయాయి.
ఇవన్నీ ధర్మబద్ధమైన బంధాలే.)

Wednesday, February 12, 2020

అటజని కాంచె ........... (అనుకరణ)


అటజని కాంచె ........... (అనుకరణ)





సాహితీమిత్రులారా!

అటజని కాంచె భూమిసురుడంబర------
అనే పద్యం వినగానే
మనకు అల్లసాని పెద్దన గుర్తుకురాడం సహజం
కానీ ఈ పద్యం అనుకరణా అన్నట్లు కనిపిస్తున్నదీ పద్యం
ఇది చిత్రాంగదా పరిణయము - గోపాలుని రామకవి కృతము
దీనిలో అర్జనుడు చిత్రాంగదను వివాహం చేసుకోవడం ఇతివృత్తం.
ఇది పూర్తిగా లభ్యంకాలేదని సమాచారం.

అటఁజని  కాంచె పాండుసుతుఁడభ్రతటీవరతానమాన వి
స్ఫుట కలషడ్జ గాన భవభూరి భయార్తి విలీన గూఢపా
త్పటల జుఘృక్ష కేశి కల ధర్షణ హేతు తరంగ రంగదా
ర్భటపటు నిర్ఝరీవిశద భవ్య విశాలము శీతశైలమున్
                                                                           (1918 ఆంధ్రపత్రికనుండి)
దీన్ని గమనిస్తే ఎవరు ఎవరిని అనుసరించారో వారికే తెలియాలి

Monday, February 10, 2020

చ్యుతచిత్రం - దాని రకాలు


చ్యుతచిత్రం - దాని రకాలు



సాహితీమిత్రులారా!

చ్యుతము అంటే తొలగించుట
అది అక్షరమైతే అక్షరచ్యుతకం
అది బిందువు అంటే సున్న అయితే బిందుచ్యుతకం
అది మాత్ర అయితే మాత్రాచ్యుతకం
అది స్థానం అయితే స్థానచ్యుతకం
వీటిలో రెంటిని ఇక్కడ చూద్దాం-

బిందువును చ్యుతము(తొలగించుట) చేస్తే
దాన్ని బిందు చ్యుతము అంటారు
దీని ఉదాహరణగా
విక్రాల శేషాచార్యులవారి
శ్రీవేంకటేశ్వర చిత్రరత్నాకరం
పూర్వభాగంలోని ఈ పద్యం గమనిద్దాం-

బహువిధాంధః కృతోల్లాసభరుఁడవీవు
సంగత శ్రీవి నీవు యో సరసిజాక్ష
అహితులకు సంజ్యర ప్రతియాతనుడవు
అన్నిటనుఁజేయు మరులకు సున్నచ్యుతుల

ఈ పద్యం మొత్తంలో గమనిస్తే మూడు పదాల్లోనే
సున్న(బిందువు)వుంది.
 ఆ పదాలు 1. అంధః 2. సంగత, 3. సంజ్వర
1. అంధః
అంధః - చక్కెర పొంగలు మొదలైన వంటకాలచేత
కృత - చేయబడిన, సంజ్వర - వేడిమిచే,
ప్రయాతనుడవు - సాటిగాగలవాడవు, అరులకు - పగవారికి, అన్నిటను
సున్న - లేమిని, చ్యుతులను - పడుటను సున్నచేయుము.
సున్నలు తీసువేసిన అర్థం-
పగవారికి పలురీతుల
అధఃకృత - నిరాకరింపబడిన, ఉల్లాసభరుడు.

2. సంగతలో బిందువు పోయిన
   సగత అవుతుంది.
సగత శ్రీ - పోకతో కూడిన, శ్రీ - సంపదలు గలవాడు

3. సంజ్వర లో బిందువు పోతే - సజ్వర
సజ్వర ప్రతియాతనుడు - జ్వరముతోను, సర్వవిధములైన
తీవ్రబాధతోను కూడిన వాడు.

పదాలు ఉండవలసిన స్థానాలలో ఉండక పోవడం
స్థానచ్యుతకము అనబడుతుంది. ఈ ఉదాహరణ
చూడండి-

చాటుధారా చమత్కారసారఃలోనిది ఈ శ్లోకం-

కాశీనః పాతు మాం పత్రం పర్యంక స్తత్కులా దభూత్
మాతా పుత్రీ సపత్నీ చ మేనా యస్య దివోభువః

కాశీనుడు నన్ను రక్షించుగాక
ఆ కులము నుండి పత్రము పర్యంకము పుట్టెను
ఈ విధంగా సరైనవికాని అర్థాలు వస్తున్నాయి
దీనిలో పదములు సరైన వరుసక్రమంలో లేవు
వాటిని సరైన విధంగా దండాన్యయంలో
తీసుకున్న వాటి అర్థం సరైనదిగా వస్తుంది.

1. యస్య పర్యంకః కాశీనః
(ఏ దేవుని యొక్కపడక ఆదిశేషుడో)
2. యస్య పత్రం తత్ - కులాత్
(ఏ దేవుని వాహనము గరుడ పక్షియో)
3. యస్య పత్నీ మా 
(ఏ దేవుని పత్ని లక్ష్మీదేవియో)
4. యః ఇవా పుత్రీ 
(ఏ దేవుడు మన్మథునితో సంతానవంతు డయ్యెనో)
5. యః భువః దివః మాతా ఆభూత్
(ఏ వేలుపు భూమికి, స్వర్గానికి ప్రమాణకర్తగా ఆయెనో)
6. సః మాం పాతు 
(అట్టి విష్ణుదేవుడు నన్ను రక్షించుగాక)

ఈ విధంగా పదాలు సరియైన విధంగా మార్చుకుంటే
సరైన అర్థం వస్తుంది అందుకే దీన్ని స్థాన చ్యుతకచిత్రం
అంటారు.

Saturday, February 8, 2020

పోకూరి కాశీపతి గారి శబ్దచిత్రం


పోకూరి కాశీపతి గారి శబ్దచిత్రం



సాహితీమిత్రులారా!
Image result for pokuri kasipathi photo
పోకూరి కాశీపతిగారి సారంగధరీయం అనే
త్య్రర్థి కావ్యంలోని శబ్దచిత్రం ఇందులో
పద్యం అంతా ఒకే ఒక స్వరం ఉపయోగించి
కూర్చిన పద్యం ఇది. ఇది ఏ - అనే ఒక స్వరంతో కూడిన పద్యం
కావున దీన్ని ఏత్వపద్యం అని అంటారు.
ఈ  ఏత్వకందంలో  ఎ,ఏ - స్వరములు ఉన్నాయి గమనించండి-
దీన్ని  ఏకస్వరచిత్రం అనీ అంటారు

కే లేదే తే తేవే
వే లేవే మెట్లె దేబెవే యేల్చేడె
న్నే లేనే వేరే యె
గ్గే లేనే లేదే యేడ్చెదేలే మేలే
                                        (సారంగధరీయము - 3-43)

కేలు = హస్తము, ఏదే = ఎచ్చటనే, తే తేవే = తెమ్ము తెమ్ము,
వే = శీఘ్రముగా, లేవేమెట్లె = లేవవేమి ఎట్లనే,
దేబెవే = దీనురాలవా, ఏల్చేడెన్ = రక్షించువనితను,
నేలేనే = నేనుండలేదా, వే = వేరుగా,
ఎగ్గేలేనేలేదె = కీడు లేక దోషం లేనేలేదె,
ఏడ్చెదేలే = ఏడ్చెదవెందులకు,
మేమే = శుభమా?

Thursday, February 6, 2020

అనులోమప్రతిలోమ చిత్రం


అనులోమప్రతిలోమ చిత్రం




సాహితీమిత్రులారా!


ఒకశ్లోకం మొదటి అక్షరం నుండి చివరి అక్షరం వరకు చదివితే ఒక అర్థం వస్తుంది.
ఆ శ్లోకాన్నే చివర నుండి మొదటికి చదివిన మరో శ్లోకం వచ్చి మరోఅర్థం వస్తుంది.
దీన్నే అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం అంటారు.  ఇది గతిచిత్రంలో ఒక భాగం.


నసమాశనవాగారం నమేమత్వామజేయతం
తరసారమ్యనవ్యాభమరామాదయమా విభో
                                          (అలంకారశిరోభూషణే శబ్దాలంకారప్రకరణం - 34)

(ఆశలు కోరికలు లేని నిష్కాముల యొక్క యజ్ఞాలు
నిలయంగా కలవాడవు, జయింప వీలుకానివాడవు,
నిత్యనూతన తేజస్సుకలవాడవు, శీఘ్రంగా ఫలాలను
ఇచ్చేదయగలవాడవు. అయిన
లక్ష్మీ వల్లభా! రంగనాధా! నమస్కారం)

ఇదే శ్లోకాన్ని చివరినుండి మొదటికి రాయగా


భోవిమాయదమారామ భర్యా నమ్య రసారత
తం యజేమత్వామమేన రంగావాన శమాసన
                                   

(మాయా రహితులైన ఇంద్రియ మనోనిగ్రహాల
చేత క్రీడించు పుణ్యాత్ముల చేత నమస్కరింప
దగిన శ్రీరంగపుణ్యభూమి యందు
ఆసక్తి కలవాడా! ఆనందంగా ఉండేవాడా!
శ్రీరంగనిలయుడవాన నిన్ను
సన్నిధిలో సేవిస్తాను.)

లక్ష్మిసహస్రకావ్యంలోని ఈ
పద్యం చూడండి.
ఇది విద్యున్మాలికా వృత్తంలో
కూర్చబడింది.

అనులోమ పద్యం -
సామాధామాసారాభీమా
కామారామాకామాభూమా
రామాధామారారాభామా
భామాకామాభామాభూమా

భావం -
సామవేదానికి పూర్ణ నివాసులగు పండితులకు నివాసమైనదానా
శ్రేష్ఠురాలా భయముగొలుపనిదానా కేవలము ఇహలోకమునందలి
కోరికలుగల వారియందు అనురాగం లేనిదానా భూదేవిరూపం
నొందిన లక్ష్మీ స్త్రీల యొక్క తేజస్సునకు స్థానమైనదానా
సత్యభామ అనే పేరుగలదానా రమ్ము రమ్ము స్త్రీలయొక్క
కోర్కెలయందు ఉండుదానా కాంతి సంపదయొక్క ఆధిక్యమునకు
స్థానమైనదానా రమ్ము రమ్ము


ప్రతిలోమ పద్యం -
పై పద్యాన్ని క్రిందినుండి పైకి వ్రాసిన వచ్చు పద్యం

మాభూమాభామాకామాభా
మాభారారామాధామారా
మాభూమాకామారామాకా
మాభీరాసామాధామాసా

భావం -
భూమియొక్కయు, పార్వతిఅను స్త్రీ యొక్కయు, కోర్కెలయొక్క
విశేష ప్రకాశముగలదానా, (భూదేవి, పార్వతి లక్ష్మివలన సకల
సంపదలు పొందుతారని తెలుపుట), మాకు కష్టములైన
పనులందు ధైర్యము నిచ్చుదానా, రమ్ము మాతేజస్వరూపమైన
దానా రమ్ము, మాసంపదకు స్థానమైనదానా, మన్మథునియందు
పూరణమైన సంతోషంకలదానా విష్ణుపత్నీ, భయముగలవారికి
సుహృద్బలమైనదానా లక్ష్మీ ప్రదముకాని చోట తేజస్సు
ఉండనిదానా  రమ్ము రమ్ము

అనులోమ శ్లోకం-
రామ రామ మహాబాహో మాయా తే సుదురాసదా
వాదసాదద కబ లోకే పాదావేవ తవాసజేత్
                                                                        (యమక భారతం - 71)
భావం -
ఓ రామా! నీవు ఆజానుబాహునివి. ఈ జగత్తులో కేవలం
బ్రహ్మపాదమే సరిపోలుతుంది నీ పాదంతో. నీ మాయను
అనుసరించటం చాల కష్టం. నీవు జ్ఞానప్రదాతవు.

ప్రతిలోమ శ్లోకం -
జేత్సవాతవ వేదాపాకేలోకోదద సాదవా
దాసరాదుసుతేయామాహేబాహా మమ రామ రా(రాః)
                                                                                       (యమక భారతం - 72)

(ముందు చెప్పబడిన  అనులోమ శ్లోకాన్ని క్రిందినుండి
చదివిన ఈ ప్రతిలోమ శ్లోకం వస్తుంది గమనించండి.)

భావం -
ఓరామ! నీవు గాలితో సహా ఈ విశ్వానికి బోధకుడవు.
నీవు జ్ఞానప్రదాతవు మరియు ప్రపంచానికి క్రియవు.
నీవు నీ భక్తులలో భయాన్ని పోగొట్టి సంతోషాన్ని
చ్చేవాడివి. నీవు ఈశ్వరుని, స్కందుని, గణపతిని,
లక్ష్మిని నీ అధీనములో ఉంచుకొన్నవాడివి. నీవు
నరసింహ స్వామిగా రుద్రుని ఉవాహన చేసినవాడివి.
నీవే నా సంపద.

చూశారుకదా !
అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం
ఎంత గమ్మత్తుగా ఉందో