Tuesday, May 22, 2018

కా కామధుక్?


కా కామధుక్? 




సాహితీమిత్రులారా!



ఈ ప్రశ్నోత్తర చిత్రాన్ని చూడండి-

కవీంద్రకర్ణాభరణంలోనిది ఈ శ్లోకం

కా కామధుక్? ప్రియా కా వా విష్ణోః? విశ్వం బిభర్తి కా?
విఘ్నానా మధిపః కశ్చ ప్రణామా త్సర్వకామదః?


దీని సమాధానం - గౌరీభూః
                                 (గౌః - ఈ - భూః)

1. కా కామధుక్ ?
   కోర్కెలును తీర్చునది ఏది?
   - గౌః - (గోవు)కామధేనువు

2. ప్రియా కా వా విష్ణోః?
    విష్ణువునకు ప్రియురాలెవరు?
    - ఈ -లక్ష్మి

3. విశ్వం బిభర్తి కా?
   ప్రపంచమును మోయునదేది?
   - భూః - భూమి

4. విఘ్నానా మధిపః కశ్చ ప్రణామా త్సర్వకామదః?
   నమస్కరించినంతనే అన్ని కోర్కెలను తీర్చు 
   విఘ్నాధిపతి ఎవరు?
   - గౌరీభూః - గౌరీదేవి కన్నకొడుకు గణపతి

Monday, May 21, 2018

ఇది తెలిసినవాడే పండితుడు


ఇది తెలిసినవాడే పండితుడు




సాహితీమిత్రులారా!


ఈ ప్రహేలిక చూడండి-
సమాధానం చెప్పగలరేమో?


గోపాలో న చ గోపాల త్రిశూలీ న చ శంకరః
చక్రపాణిః స నో విష్ణుయోం జానాతి స పండితః

అతనికి ఆవుల మంద వుంది కాని గోపాలుడు కాదు
అతనికి త్రిశూలం వుంది కాని శంకరుడు కాదు
చక్రం వుంది కాని విష్ణువుకాదు ఇదేమిటో
తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన పండితుడు
అని అర్థం.

సమాధానం - మహోక్షః  (పెద్ద ఎద్దు)

Saturday, May 19, 2018

సెల్ ఫోను దండకము


సెల్ ఫోను దండకము



సాహితీమిత్రులారా!


మనం అనేక దండకాలను విన్నాము. కాఫీ దండకము,
తిట్లదండకము ఇలాగా ఇప్పుడు పూసపాటి కృష్ణ సూర్య కుమార్
గారు రచించిన సెల్ ఫోన్ దండకం చూడండి-

శ్రీమన్మహాదేవి! సెల్ఫోయను దేవీ!  విశాలంబుగా విశ్వవిఖ్యాతి గైకొన్న యంత్రమ్ముగా నీవె యెచ్చోట కేవేళనైనన్ సువార్తల్ కడున్ వేగ శ్రావ్యమ్ముగా చేర్తువే యంతదూరాన మేమున్న నేతావు లోనున్న నేతీరమందున్న నేకొండపై నున్న నేబండ క్రిందున్న నేచెట్టు పైనున్న నేగట్టు పైనున్న నేపుట్టలో నున్న నేహాలులో నున్న నేచాలులో నున్న నేదిక్కు  లోనున్న నేపక్క మీదున్న నే తల్లితో నున్న నే పిల్ల తోనున్న నే గల్లిలో నున్న నే రోడ్డు మీదున్న నే దేవి తోనున్న నేభామ తోనున్న  నేబైకు మీదున్న నే కారులోనున్న నే బస్సులోనున్న నే మిస్సు తోనున్న నే రైలులో నున్న నే రైతు తోనున్న నే యాటలోనున్న నే పాట తోనున్న, నిచ్చోట నచ్చోట నెచ్చోటలోనైనన్ విభేదాలు లేకుండ స్విచ్చేసి నొక్కంగ వేగాన వేంచేసి   మాతోటి  ముచ్చట్లు గుప్పించి మాయొక్క సందేశ సంక్షిప్త  రూపాలు  పంపించి  కోపాలు తెప్పించి తాపాలు తప్పించి  వేదాలు గుప్పించి స్తోత్రాలు మాచేత  చెప్పించి  పాపాలు వీక్షించి లోపాలు చూపించి సంగీత సాహిత్య నాట్యాలు    కోరంగ  నెట్లోనన  శోధించి సాధించి యందించి  సాయమ్ము నీయంగ  నానాడు మార్టిన్ను కూపర్ ప్రపంచాన సంతోష మొప్పంగ మేధస్సు పుష్పించ  మోట్రోల రీసెర్చి భాగాన  సృష్టించి నీకెంతయో ఖ్యాతి కల్పించ విశ్వాన విఖ్యాతితో నీవు నాట్యంబు లాడంగ నేపుణ్య కాలాన నిచ్చోట చేరంగ భూమండలమ్మందు మైమర్చి మేమెల్ల సంప్రీతితో మోజు కల్గంగ హస్తాలలో భూషణంబయ్యి  మాచెంత చేరంగ నీసేవ  లెన్నింటినో  మేము పొందంగ  నేరీతిలో నిన్ను నే స్తోత్రపాఠాలతో గొల్తు మిచ్చోట నీధాత్రి  యూజర్ల కెల్లప్డు సిగ్నల్సు వీకైన  నిత్యమ్ము నాటంకము ల్లేక నందించి నెట్వర్కు  రక్షించి  క్రొంగ్రొత్త   ప్యాకేజి లిప్పించి టచ్ ఫోనుతో త్రీజి  వేగాన మాచెంత  నేతెంచి దేశాన  గోతాలతో పాత నోట్లన్ని రూపాలు లేకుండగా మోడి చేయంగ  రూపాయ లేకుండ రూపేల ఖాతాలు చూపించి వ్యాపార ప్రాంతాన దూకంగ నీపైన  నిత్యమ్ముగోకంగ తాకంగ పంపించి వంటంటి సామాగ్రి కుద్దండ పిండానివే నిన్ను నేమంచు కీర్తింతు నీగొప్ప, యన్నంబు లేకున్న మేమంత  యీడ్వంగ నేర్చాము, ప్రాణాల నాపంగ లేమంట లేకున్న నీవింట, ప్రొద్దున్నె మేల్కొల్పు మోదాన నీ రింగు టోన్లన్ని, పూజింతు  మెల్లప్డు దేవుళ్ళ స్తోత్రాలు వల్లించగా నీవు, వంటింటిలో నీవు సూచించు మార్గాన  కాఫీల నుప్మాల నిడ్లీల  పెళ్ళాలు చేయంగ విందారగించంగ సంతోష మొప్పంగ నాకీర్తి  నీదే గదా దేవి, చాటింగు లెన్నెన్నియో  నీవు సాగించి లవ్వర్సుగా చేసి మ్యారేజి  బ్యూరోవుగా నీవు పేరొంది నావంట, పెళ్ళాలకు న్నట్టి దృశ్యాలు చూపించి డైవర్సు లిప్పించి న్యాయమ్ము చేసేటి నీ బోటిమేధావులం మేము కాలేము,  మా యోట్లు  కోరంగ పార్టీల కేజెంటు వైనీవు ఎన్నెన్ని సందేశముల్ బంపి ప్రార్ధించి మెప్పించి  గుప్పించి రప్పించి గెల్పించి సాయమ్ము చేసేటి  నీప్రజ్ఞకే  రోజుతూగంగ లేమమ్మ, లైన్లందు నిల్చోక  సిన్మాల టిక్కట్లు, ఆర్టీసి టిక్కెట్లు, రైళ్ళందు టిక్కెట్లు,దేవాలయాలందు  టిక్కెట్లు ఫ్లైట్లందు టిక్కెట్లు, క్లబ్లోన టిక్కెట్లు పబ్లోన టిక్కెట్లు ఇప్పించు నీసేవ గుర్తించి దేశమ్ము పద్మా ఆవార్డిచ్చి నిన్నెప్డు కీర్తించు భాగ్యంబు కల్పించి యానంద పుయ్యాలలో నీవ యూగంగ నీగొప్ప నేరీతి కీర్తింతు, లంచాల బాబుల్ని పట్టించి  జైళ్ళందు  తోయించి దేశాన్ని సౌఖ్యాన నుంచేటి నీగొప్ప తెల్పంగ లేమమ్మ, నీకీర్తిపై మచ్చలే వచ్చు ముచ్చట్ల నిచ్చోట చూపించి దూషింతు, మార్గంబుపై బండ్లు తోలేటి డ్రైవర్ల వెన్నంటి నీవుండ  స్వర్గాన చేర్చేటి నీతప్పు చూపంగ శక్యంబు కాదమ్మ, నీపొందు విద్యార్ధులుం జేర నీలోన కాపీల నుంచంగ  వ్రాయించి ఉత్తీర్ణులయ్యేట్టు మార్గంబు ప్రాప్తించు నీబుద్ధి నేరీతి  ఖండింతు, దేశాన్ని దోచేటి య యుగ్రవాదంపు మార్గాలలో చేరి దేశాన్ని క్లేశంబులో త్రోయు  నీదుష్ట సాoగత్య మేరీతి గర్హింతు, కోరంగ వేగాన  నగ్నంపు దృశ్యాలు  శోధించి గుప్పించి చూపించి  ప్రాయంబు నిర్వీర్యమౌనట్లు చేసేటి నీ చేష్టలేనాడు గర్హిoచ లేమమ్మ, లోపాల నెంచంగ స్వల్పంబు, నీ కీర్తి యాకాశమున్ దాక  నిత్యంబు నిన్గోరి మా గుండెలో దాచి  పూజింతు మెల్లప్డు చల్లంగ నీదృష్టి మాపైన చూపించి యాహ్లాద మొప్పంగ శ్రేయస్సు నందించి మేలైన ప్రోగ్రాములం జూపి సర్వత్ర మాబోటి వారందరిన్ నీవు రక్షించి బ్రోవంగ రావమ్మ సెల్ ఫోను దేవీ నమస్తే నమస్తే నమస్తే నమః.

(శంకరాభరణం బ్లాగు సౌజన్యంతో)

Friday, May 18, 2018

దీర్ఘసమాస చిత్రం


దీర్ఘసమాస చిత్రం



సాహితీమిత్రులారా!



సమాసములు చిన్నవిగా మనం గమనించి ఉంటాం.
సమాసం ఒక పద్యంలో ఒక పాదం కాకుండా మూడుపాదాలు
సాగిన ఈ పద్యం చూడండి. ఇది గణపవరపు వేంకటకవి
ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర విజయవిలాసము (1-126)లోనిది.
ఆ పద్యం -
అఖిలాండకోటిబ్రహ్మాండనాయకుడైన శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి
ఆనందనిలయావాసుడై దివ్యదీధితులతో విరాజిల్లుతున్న
స్వర్ణసింహాసనాన్ని అధిరోహించి తనను చూడవచ్చిన
భక్తకోటికి దర్శనాన్ని అనుగ్రహించినప్పటి దృశ్యంలోనిది.


నెలఱాతీనియ సంతనంపు మగఱా నీరాళపుం గొప్పటా
కుల నిద్దంపుఁ బసిండి నున్జవికెనిగ్గుల్ దొట్టు కట్టాణి పూ
సల మేల్ బొబ్బమెకంబు చెక్కడపుఁ గీల్ జాగా జగా గద్ది యన్
జెలువెచ్చం గొలువుండె నెల్లరును జేజే యంచుఁ దన్గొల్వఁ గన్.

దీనిలో   మొదటి మూడు పాదాలూ ఒక్క సమాసం.

నెలఱాతీనియ సంతనంపు మగఱా నీరాళపుం గొప్పటా
కుల నిద్దంపుఁ బసిండి నున్జవికెనిగ్గుల్ దొట్టు కట్టాణి పూ
సల మేల్ బొబ్బమెకంబు చెక్కడపుఁ గీల్ జాగా జగా గద్ది యన్
జెలువెచ్చం గొలువుండె నెల్లరును జేజే యంచుఁ దన్గొల్వఁ గన్.

దీని అర్థం-
నెలఱా తీనియ= చంద్రకాంతశిలావేదికపైని, సంతనంపు = తాపబడిన, మగఱా = వజ్రములయొక్క, నీరాళపున్ = స్వచ్ఛమైన వన్నెమీరిన, గొప్ప + టాకుల – గొప్ప = పెద్దవియైన, టాకుల = వసారాలలోని, నిద్దంపు = స్నిగ్ధమగు, పసిండి = బంగరు రంగు, నున్ = మనోహరమైన, చవికె = మండపముయొక్క, నిగ్గుల్ = కాంతులను, తొట్టు = ప్రసరించు, కట్టాణి పూసల = మిక్కిలి గుండ్రని ప్రశస్త మౌక్తికవిశేషముల, మేల్ = విలువైన, బొబ్బమెకంబు చెక్కడపు = సింహపీఠికయొక్క, కీల్ = అందముగా కీలుకొలిపిన, జాగా = విశాలమైన, జగా = గొప్ప, గద్దియన్ = ఆసనముపై, చెలువు + ఎచ్చన్ = సౌందర్యము అతిశయింపగా, ఎల్లరును = సర్వజనులును, జే! జే! అంచున్ = జయజయధ్వానములు సల్పుచు, తన్ = తనను, కొల్వఁగన్ = ఆరాధించుచుండగా, కొలువు + ఉండెన్ = సభతీర్చియుండెను అని భావార్థం.

ఇందులో సమాసదీర్ఘిమను మించిన దుర్ఘటార్థమేదీ లేదు.

(ఈ పద్యం అర్థం డా. ఏల్చూరి మురళీధరరావుగారి సౌజన్యంతో)

Thursday, May 17, 2018

ఏకాక్షర శ్లోకం


ఏకాక్షర శ్లోకం


సాహితీమిత్రులారా!


12వ శతాబ్దంలో భగవద్రామానుజుల వారి శిష్యుడు
శ్రీవత్సాంకులవారు (కూరత్తాళ్వార్) రచించిన
శ్రీకృష్ణస్తుతిపరకమైన ఒక ఏకాక్షరశ్లోకం ఇది.
అరవైనాలుగు లఘువుల అచలధృతి శ్లోకమంతా,
ద అన్న ఒక్క అక్షరంతోనే కూర్చబడింది

తనను చేరదీసి, ఆదరాభిమానాలను కురిపించి,
అంతులేని ఐశ్వర్యాన్ని అనుగ్రహించిన
శ్రీకృష్ణ పరమాత్మను నోరారా సన్నుతిస్తున్న
బాల్యమిత్రుడు సుదాముని మనోగతం ఇది.

దదదదదదదదదదదదదద దదదదదద దదద దదదదదదదదద
దదద దదదద దదద దదద దదద దదదద దదదద దదదద దదదద.
                                                                     (యమక రత్నాకరం - 12 ఆశ్వాసం.)


దదదదదదదదదదదదదద – దదత్ + అదదత్ + అద + దదత్ + అదదత్ + అద అని పదచ్ఛేదం. దదత్ = దాతలయందు, అదదత్ = దానస్వభావము లేనివారియందు, అద = భక్షకులైనవారియందు,

దదత్ = ఆత్మసమర్పణము చేసికొను భక్తులయందు, అదదత్ = భవబంధముల పట్ల ఉదాసీనులగువారియందు, అద = ఆత్మజ్ఞానకరుడవు (లేదా) అదదత్ = లోకభక్షకులైన పాపులయందు, అద = పీడాకరుడవు అయిన లోకేశ్వరా;

దదదదదద – దదత్ + అదత్ + అద అని పదచ్ఛేదం. దదత్ = ధర్మశీలురైనవారిని, అదత్ = బాధించునట్టి లోకకంటకులను, అద = సంహరించు జగద్రక్షకా; దదద – దద = త్యాగశీలురగు ధర్మమూర్తులను, ద = ప్రభవింపజేయువాడా;

దదదదదదదదద – దదత్ + అదదత్ + అదత్ + అద అని పదచ్ఛేదం. దదత్ = ధార్మికులయందు, అదదత్ = కర్మాకర్మములయందు వైరాగ్యము నూనినవారియందు, అదత్ = కర్మబంధములకు లోగినవారియందు, అద = సమచిత్తము గలిగి యుగాంతవేళ సర్వమును ఉపసంహరించు పరమపురుషా; దదద – దద = ధార్మికులను, ద = చిత్తమున ధరించి యుండువాడా;

దదదద – దదదత్ = ధర్మమూర్తులగు ఋషులను హింసించు రాక్షసులను, అద = నశింపజేయు శ్రీ వాసుదేవా;

దదద – దదత్ = యజ్ఞములచే దేవతలకు హవ్యరూపములైన ఆహుతులను సమర్పించెడి యాజ్ఞికులకు, అద = రక్షకుడవైన పరమేశ్వరా;

దదద – దదత్ = నీ భక్తులగు ఉత్తములను, అద = శోధించెడివాడా;

దదద – దదత్ = లోకరక్షార్థమై కారుణికులగువారిని, అద = రక్షించు దయార్ద్రమూర్తీ;

దదదద – దద = ధర్మరతులైనవారిని, ద = బాధించు దుష్టులను, ద = మట్టుపెట్టువాడా;

దదదద – దదత్ = ధారకులకు, అద = ధారకులు కానివారికి, ద = కర్మఫలములను ప్రసాదించు స్వామీ;

దదదద – దదత్ = లోకకంటకులకు, ద = అండగా నిలిచి కాపాడు నీచులను, ద = హరింపజేయు పరమాత్మా;

దదదద – దదత్ = సర్వప్రదాతవగు, అదదత్ = కర్మఫలముల అంతమొందింపజేసి సద్భావమునొసగు, అ = శ్రీ వాసుదేవా!


తాత్పర్యం -
శరణాగతులకు స్వాధీనుడవై, ఉదాసీనులైనవారియందు ఉదాసీనుడవై, పాపస్వభావులకు సంహారకర్తవై, రాక్షసాంతకుడవై, సజ్జనులను ప్రభవింపజేయువాడవై, ధర్మాధర్మానుసారకులకు ఆధారభూతుడవై, సత్స్వభావులను కాపాడి ముక్తినొసగువాడవై, సత్స్వభావులను బాధించువారికి బాధకుడవై, సజ్జనరక్షకులకు రక్షకుడవై, జగత్తుయొక్క బహిరంతరాలలో వసించు వాసుదేవుడవైన పరమపురుషా! శరణు! శరణు!

(శ్లోకార్థం డా. ఏల్చూరి మురళీధరరావుగారి సహకారంతో)

Wednesday, May 16, 2018

ఆంధ్రవాఙ్మయంలో అత్యంతప్రౌఢమైన పద్యం!


ఆంధ్రవాఙ్మయంలో అత్యంతప్రౌఢమైన పద్యం!




సాహితీమిత్రులారా!

ఆంధ్రవాఙ్మయంలో అత్యంతప్రౌఢమైన పద్యం!
అనే పేరున ఒక వ్యాసం డా. ఏల్చూరి మురళీధరరావుగారు
ఆ మాట అంతర్జాల మాసపత్రికలో వ్రాసియున్నారు
అందుండి ఈ పద్యాన్ని ఇక్కడ వారి వివరణను
యథాతథంగా ఉంచుతున్నాను ఆస్వాదించండి-

వేయేండ్లుగా వెలసి విలసిల్లుతున్న ఆంధ్రవాఙ్మయంలో అత్యంతప్రౌఢమైన పద్యం ఏది? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పటం సులభమేమీ కాదు. వేలకొద్దీ వెలసిన కావ్యాలలో అప్రతీతపదప్రయోగం వల్ల, అన్వయక్లేశం మూలాన, భావప్రౌఢి కారణవశాన అర్థనిర్ణయం దుష్కరమైన పద్యాలెన్నో ఉన్నాయి. ఇప్పుడా అలవాటు లేదు కాని, ఒకప్పుడైతే విద్యాగోష్ఠులలో —

కమలాకరకమలాకర
కమలాకర కమల కమల కమలాకరమై
కమలాకర కమలాకర
కమలాకరమైన కొలను గని రా సుదతుల్.

— వంటి పద్యాలనిచ్చి అర్థతాత్పర్యాలు చెప్పమనటం పరీక్షకులకూ, పరీక్ష్యులకూ ఒక కేళీవినోదంకరణగా ఉండేదట. మాడుగుల సంస్థానానికి వెళ్ళినపుడు అల్లమరాజు సుబ్రహ్మణ్యకవిగారిని ఈ పద్యానికి అర్థం చెప్పమని అడిగారట. తెనాలి రామకృష్ణకవి కందర్పకేతువిలాసములోని శబ్దచిత్రం ఇది.

ఆ సుదతుల్ – అందమైన పలువరుసతో అలరారుతున్న ఆ సుందరాంగులు; కమలా = లక్ష్మీదేవియొక్క, కరకమల = పద్మము వంటి చేయి, ఆకర = ఉనికిపట్టుగా కలిగిన, కమల = తామరపూవునకు, ఆకర = జన్మస్థానమై, కమల కమల కమలాకరమై – కమల = బెగ్గురు పక్షులకు, కమల = పరిశుద్ధజలములకు, కమల + అ = పద్మములయొక్క సమూహమునకు, ఆకరమై = నివేశనమైనది; కమలాకర – క = మన్మథునియొక్క, మ = సమ్మోహనకరమగు, లా = వశీకరణశక్తిని, కర = కూర్చునదై, కమలాకర – కమలా = పద్మినీజాతి స్త్రీలకు, క = శరీరములందు, ర = కామాగ్నిని ఉద్దీపింపజేయునదై, కమలాకరము + ఐన = సర్వసంపత్ప్రదమైన, కొలనున్ = సరోవరమును, కనిరి = నేత్రపర్వముగా వీక్షించిరి – అని అన్వయించుకోవాలి. సుబ్రహ్మణ్యకవిగారు ప్రవచించిన సంప్రదాయార్థం లభింపనందువల్ల నేను ఉన్నంతలో పద్యాన్ని మేనమామ పోలికగా అన్వయించాను.

అల్లంరాజు సుబ్రహ్మణ్యంగారి వివరణకంటే ఇందే బాగుందని
నా అభిప్రాయం ఎందుకంటే అది నేను ఒకసారి చూసి
ఉన్నాను. అందుకే ఇది ఇక్కడ ఉంచడం జరిగింది.

Sunday, May 13, 2018

తెలుగులో అనేకార్థ కావ్యాలు


తెలుగులో అనేకార్థ కావ్యాలు




సాహితీమిత్రులారా!



ఈ వ్యాసం "నండూరి విశ్వేశ్వర రావు"గారు కూర్చగా
ఈమాట(అంతర్జాల మాసపత్రిక)లో మార్చి 2002న అచ్చైనది
మన చిత్రకవితా ప్రపంచం పాఠకులు ఆస్వాదించటానికి
ఇక్కడ....................

తెలుగుసాహిత్యాన్ని ద్విపద, ప్రబంధము, శతకము, యక్షగానము మొదలైన ప్రక్రియల్లాగే అనేకార్థ కావ్యాలు కూడ అలరింపజేసాయి. రెండర్థాలు వచ్చే కావ్యాలు ద్వ్యర్థి కావ్యాలు. మూడర్థాలు వచ్చేవి త్య్రర్థి కావ్యాలు. నాలుగర్థాలు వచ్చేవి చతురర్థి కావ్యాలు. వీటిలో ద్వ్యర్థి కావ్యాలే తెలుగులో ఎక్కువగా వచ్చాయి.

శ్లేష, ద్వ్యర్థికి కొన్ని గుణాలు సమానంగా వున్నా వాటిలో భేదముంది. శ్లేషకావ్యంలో ఏ పద్యానికి ఆ పద్యమే. ద్వ్యర్థికావ్యంలో రెండర్థాలు సమాంతరంగా కావ్యమంతటా ఉంటాయి. వసుచరిత్ర, విజయవిలాసం ప్రఖ్యాత శ్లేష కావ్యాలైతే రాఘవపాండవీయం, హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానం ప్రసిద్ధమైన ద్వ్యర్థికావ్యాలు.

పఠనపద్ధతి

"పింగళి సూరన" రాఘవపాండవీయంలో అనేకార్థ కావ్యాలను చదివే పద్దతి ప్రత్యేకంగా వివరించాడు.

ఒక కథ వినియెడు తరి వే
రొక కథపై దృష్టి యిడిన నొక యర్థము తో
పక పోవు గాన నేకా
ర్థ కావ్య మెట్లట్ల వినగదగు నొకటొకటిన్‌

ఒక కథను చదివేటప్పుడు వేరొకకథపై దృష్టి వుంచితే ఏ ఒక్క అర్థమూ స్పష్టం కాదు. అందుకని ఏకార్థకావ్యం లాగా చదవాలి. అంటే ముందు ఒక కథను దృష్టిలో ఉంచుకుని పద్యం మొత్తం అన్వయించుకోవాలి. తర్వాత రెండో కథను దృష్టిలో ఉంచుకుని దానికి తగ్గట్టు అన్వయించుకోవాలి.

అనేకార్థసాధన

అనేకార్థ కావ్యరచనలో కథాసంయోజనకు సూరన కావ్యాదిని కొన్ని నియమాల్ని ప్రకటించాడు.

ఆంధ్రభాషా సంస్కృతాభిభాషా శ్లేష
యొక్కొకచోట, నొక్కొక్కచోట
నుచిత శబ్దశ్లేష, యొక్కొక్కచోటన
ర్థశ్లేష, యొక్కొక్కతరిని ముఖ్య
గౌణవృత్తిని శ్లేషఘటన, యొక్కొకతరి
నర్థాన్వయము వేరె యగుచు నునికి
శబ్దాన్వయ విభేద సంగతి యొక్కొక
తరి నివి యొక్కొక్క తరిని రెండు
మూడు గూడుట యన సముజ్వ్జలముగాగ
నాకు తోచిన గతి పెక్కుపోకలమర
రామభారత కథలు పర్యాయదృష్టి
జూచు సుమతుల కేర్పడ నాచరింతు

రామభారత కథలు పర్యాయదృష్టితో చూసే సుమతులకు స్పష్టమయ్యే విధంగా ప్రధానంగా ఆరు మార్గాలను ప్రదర్శించాడు. అవి
1.  ఒక అర్థంలో ఆంధ్రభాషా పదాలుగా మరో అర్థంలో సంస్కృతభాషా పదాలుగా సమన్వయం. దీన్ని ఉభయభాషాశ్లేష అంటారు.
2. శబ్దాలు శ్లేషించి కథాద్వయ సంయోజన. ఇది ఆంధ్ర శబ్దశ్లేష కావొచ్చు, సంస్కృత శబ్దశ్లేష కావొచ్చు. దీన్ని సభంగ శ్లేష అని కూడా అంటారు.
3. నానార్థాలున్న శబ్దప్రయోగంతో శ్లేష. అభంగశ్లేష అంటారు దీన్ని.
4. ఒక పదానికున్న ముఖ్యార్థం, గౌణార్థం అనే వాటితో సమన్వయం.
5. పదము యొక్క ఒకే అర్థాన్ని వేరువేరుగా అన్వయించటం.
6. శబ్దాల అన్వయం విభేదించటం.

ద్వ్యర్థి కావ్యాలు.

రాఘవపాండవీయం ఇలాటి కావ్యాన్ని మొదటగా వేములవాడ భీమకవి చెప్పాడని విన్నట్లు పింగళి సూరన అన్నాడు.

భీమన తొల్లి చెప్పెనను పెద్దల మాటయె కాని యందు నొం
డేమియు నేయెడన్నిలుచు టెవ్వరు గాన; రటుండనిమ్ము; నా
నామహిత ప్రబంధ రచనా ఘనవిశ్రుతి నీకు గల్గుటన్‌
నామది తద్వ్దయార్థకృతి నైపునియుం గలదంచు నెంచెదన్‌

లభిస్తున్న ద్వ్యర్థి కావ్యాల్లో పింగళి సూరన రాఘవపాండవీయమే ప్రథమం. అతను 1550వ ప్రాంతంలో  దీన్ని రచించాడు. ఇది ఆకువీటి పెదవేంకటాద్రి ప్రోత్సాహంతో విరూపాక్షునికి అంకితం ఇవ్వబడింది. అనేకార్థ కావ్యరచన చాల కష్టంతో కూడిన పని అని ఇలా ప్రకటించాడు

రెండర్థంబుల పద్యమొక్కటియు నిర్మింపంగ సక్యంబు గా
కుండుం తద్గతి కావ్యమెల్ల నగునే నోహో యనం జేయదే
పాండిత్యంబున నందునుం దెనుగు కబ్బం బద్భుతం బండ్రు ద
క్షుండెవ్వాడిల రామభారత కథల్‌ జోడింప భాషాకృతిన్‌

సూరన నాటికే కవిరాజు సంస్కృతంలో రాఘవపాండవీయం రచించాడు. సూరన ఆ సంస్కృతకావ్యాన్ని ప్రస్తావించలేదు. సూరన నేరుగా వాల్మీకి రామాయణం, వ్యాసభారతాల నుంచి కథల్ని తీసుకుని సమన్వయం చేసాడు. ఇతని ప్రతిభకు రెండు ఉదాహరణలు

ఏనుంగని కరమరయక
పూనితి గాకిట్టిపనికి పొసగునె యేయన్‌
కానమె కాలనియమగతి
తో నావేట మునియుగము ద్రుంగించె తుదన్‌

రామాయణార్థం దశరథుడు మునిబాలుని మరణానంతరం చింతిస్తున్నాడు. ఏనుంగు, అని, కరము, అరయక ఏనుగని వేరే ఆలోచన లేకుండా, పూనితిగాక, ఇట్టిపనికి, యేయన్‌, పొసగునె, కాలనియమ గతితో, కానమె, తుదన్‌, నావేట, మునియుగము ముని యొక్క ఆయువు, ద్రుంగించె.
భారతార్థం పాండురాజు అడవిమృగాలనుకుని మునిదంపతులను చంపి బాధపడుతున్నాడు. ఏనున్‌, కనికరము, అరయక, కాన, మెకాలు, అని, యమగతితో, పూనితిగాక, ఇట్టిపనికి, యేయన్‌, పొసగునె, నా వేట, తుదన్‌, మునియుగము మునిదంపతులను, ద్రుంగించె.
ఇక్కడ “ఏనుంగని కరమరయక” అనే చోట రెండర్థాల్లోను తెలుగు శబ్దాల్తో సభంగశ్లేష సాధిస్తే, “కానమె కాలనియమగతి” అనేచోట కాల అనే సంస్కృతశబ్దం రామాయణార్థంలోనూ, కానమెకాలు అనే తెలుగు శబ్దం భారతార్థంలోనూ వాడి ఉభయభాషాశ్లేష సాధించాడు.

తానన్నమాట ఇంద్రున
కైన నలంఘ్యమయి పేర్చునట్లుగ నెంతే
బూనిక చెల్లింపుచు జగ
తీనుత విక్రముడొనర్చె దిగ్విజయంబున్‌

ఈపద్యంలో ఒక్క పదమే రెండర్థాలు ఇచ్చింది. మిగిలిన పద్యమంతా రెంటికీ సామాన్యమే. ఆ పదం “అన్నమాట” అనేది. రామాయణార్థంలో అది అనినమాట అని, భారతార్థంలో అన్నయొక్క మాట అని అన్వయించుకుంటే సరిపోతుంది.

"హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానం" దీన్ని మూర్తి, భట్టుమూర్తి, రామరాజభూషణుడు అని పిలవబడే కవి 1580 ప్రాంతంలో రచించాడు. ఇది శ్రీరామ చంద్రునికి అంకితం ఇవ్వబడింది. భారతరామాయణాల్లో దిగ్విజయం, వేట, మునిశాపం, సంతతికై యత్నం, వివాహం, వనవాసం, యుద్ధం మొదలైనవి సామాన్యంగా ఉంటే హరిశ్చంద్ర, నల కథల్లో ఇలాటి సామ్యాలు చాలా తక్కువ.

క్షితిభర్తకుమారుడు లో
హితుడన విలసిల్లె జేర్చి హృదయంబున సం
తతముదమునను జనాదర
మతి సాంద్రముగా బహుశ్రుతానందితుడై

హరిశ్చంద్రకథాపరం క్షితిభర్త, కుమారుడు, లోహితుడన, హృదయంబున, చేర్చి, సంతత, ముదమునను, జనాదరమతి, బహుశ్రుత, ఆనందితుడై, సాంద్రముగా, విలసిల్లె.
నలకథాపరం  క్షితిభర్తకు, మారుడు, లో, హితుడన, విలసిల్లె, బహుశ్రుత, ఆనందితుడై,  సంతతము, దము ననుజను, హృదయంబున, చేర్చి, ఆదరము, అతి సాంద్రముగాన్‌

మనుజపతియును నాగాశ్వమణి సువర్ణ
పూర్ణ సామ్రాజ్య దాన విస్ఫురణ ననుప
మామ రమణీ జయశ్రీ సమన్వితుడయి
యాత్మపురి జెంది సుఖలీల నలరె నంత

హరిశ్చంద్ర కథలో ఇది విశ్వామిత్రునికి రాజ్యదానం చేసే సందర్భం. నల కథలో దమయంతితో నలుడు తన రాజ్యానికి వెళ్ళటం. ఐతే, ఒక పదమే రెంటికీ తేడా. అది “అనుపమామరమణీ” అనేది. హరిశ్చంద్రుడి అర్థంలో దీన్ని అనుపమ, అమర, మణీ అని విడదీస్తే, నల కథలో అనుప, మామ, రమణీ అని విడదియ్యాలి. అలా హరిశ్చంద్రుడి కథలో సంస్కృత పదాలుగా, నలుడి కథలో తెలుగు పదాలుగా వాడబడింది.

"నైషధపారిజాతీయం" దీన్ని కృష్ణాధ్వరి రచించాడు. రఘునాథరాయలకి అంకితం. 1620 ప్రాంతంలో రచింపబడింది. దీన్లో పారిజాతకథతో వివాహపర్యంతం నలకథ జోడించబడింది.

బలభద్రస్థితి వైరివర్గము నడంపన్‌ సత్యభామాదులు
జ్వ్జల సామ్రాజ్య భరార్హతం దెలుపగా శౌర్యాఖ్యచే మాగధా
దులు దీర్ణానత వర్ణతం జెలగ సంతోషశ్రిత శ్రీకుడౌ
నల భూమీపతి గారవించె మహిని న్నాయంబునన్‌ రుక్మిణిన్‌

దీన్లో బలభద్రస్థితి, సత్యభామాదులు, శౌర్యాఖ్య, నల భూమీపతి, రుక్మిణిన్‌ అనే పదాల్లో శ్లేష ప్రయోగించబడింది.

ధరాత్మజాపరిణయం ఈ కావ్యాన్ని క్రొత్తలంక మృత్యుంజయకవి 18వ శతాబ్ది తొలిభాగంలో రచించాడు. కావ్యం పేరులోనే శ్లేష వాడటం ఇక్కడ ఒక విశేషం. ధర, ఆత్మజ సీత ఐతే, ధరా, ఆత్మజ పార్వతి. ఆ యిద్దరి వివాహగాధలు కలిసిన నాలుగాశ్వాసాల కావ్యం ఇది.

వెలయు నిలయందు భూ భృ
త్కుల వర్యుడు సుగుణరత్నఖని జనకుం
డలఘు సమున్నతిచే ను
జ్వ్జలిత యశోభార మహిమవంతుండనగన్‌

దీన్లో జనకుడు జనకుడనే పేరుగా, తండ్రి అనే అర్థంలో వాడితే, యశోభారమహిమవంతుడు అనే పదాన్ని యశోభారమహిమ, వంతుడు గానూ, యశో,భా,రమ, హిమవంతుడు గాను విడగొట్టాలి.

అచలాత్మజాపరిణయం దీన్ని తిరుమల బుక్కపట్టణం వెంకటాచార్యులు రచించాడు. ఈతను 1730 ప్రాంతం వాడు. దీన్లో కూడ సీతాపరిణయం, గిరిజాకళ్యాణం వర్ణితాలు. ధర శబ్దానికి వ్యతిరేకంగా, అచల శబ్దం హ్రస్వాంతమైతే పర్వతమనీ, దీర్ఘాంతమైతే భూమి అని అర్థాలు.

అనుగత సదర్థపర మహి
మనగరి సకల భువనాగ్ర మహిత గజౌఘం
బున దనరు సదాగతి కృత
ఘన సంగతి మిథిల యనగ గరిమాస్పదమై

లంకావిజయం దీన్ని పిండిప్రోలు లక్ష్మణకవి 1797లో రచించాడు. దక్షారామ సమీపాన ఉన్న కుయ్యేరు గ్రామంలోని గోపాలస్వామికి అంకితం చేసాడు. ఇది రెండశ్వాసాల కావ్యం. కవి తండ్రి ఆనతితో తమ లంకమాన్యాన్ని లాక్కున్న దమ్మన్నను రావణునితో పోల్చి రాసిన కావ్యం ఇది. రావణదమ్మీయం అని కూడ పేరున్నది దీనికి. కవి మాత్రం లంకావిజయమనే పిలిచాడు.

అమరు సకలలోక సమితి కుయ్యేరీతి
రహితముగను సిరి కిరవును విబుధ
విలసితంబు నగుచు విపులంబయోధ్య య
ను నగరము సురపురి ననుకరించి

కృష్ణార్జున చరిత్రం దీన్ని మంత్రిప్రెగడ సూర్యప్రకాశకవి 1850 ప్రాంతంలో రచించాడు. దీన్లో పారిజాతాపహరణం, విజయవిలాసం కలిసి ఉన్నాయి. ఇదీ రెండాశ్వాసాల కావ్యం.

అవనిలోన మిగుల నలరారు ద్వారక
వాట రమ్య హేమకూట కనక
విద్రుమాది వస్తువితతి యింద్రప్రస్థ
పురములీల విబుధపూజ్యమగుచు

రామకృష్ణోపాఖ్యానం దీన్ని శ్రీపాద వెంకటాచలకవి రచించి, పూసపాటి విజయరామ గజపతికి అంకితమిచ్చాడు. ఇది మూడాశ్వాసాల కావ్యం. భాగవతంలోని దశమస్కంధంనుంచి కృష్ణకథ, భాస్కర రామాయణం నుంచి రామకథ తీసుకుని రాసిన కావ్యం ఇది. అముద్రితం.

శివరామాభ్యుదయం దీన్ని పోడూరి పెదరామామాత్యుడు 18వ శతాబ్దంలో రచించాడు.

ఇవికాక చెన్న కృష్ణకవి యాదవభారతీయం, కొత్తపల్లి సింగరాచార్యుని రాఘవవాసుదేవీయం, విక్రాల శ్రీనివాసాచార్యకవి సౌగంధికాపారిజాతీయం మొదలైన ద్వ్యర్థికావ్యాలున్నాయి. ఇంకా కొత్తపల్లి సుందరరామయ్య వసుస్వారోచిష మనుసంభవం, గౌరీభట్ల రామకృష్ణశాస్త్రి ఏకవీరకుమారీయం, రావూరి దొరస్వామి ఆంధ్ర రాఘవపాండవీయం, గాడేపల్లి కుక్కుటేశ్వరరావు ఏసుకృష్ణేయం ఆధునిక ద్వ్యర్థి కావ్యాలు.

త్య్రర్థి కావ్యాలు

రాఘవయాదవపాండవీయం దీన్ని బాలసరస్వతి రచించాడు. ఇతను 17వ శతాబ్దికి చెందిన వాడు. ఇది నాలుగాశ్వాసాల కావ్యం. వేంకటేశ్వరునికి అంకితమివ్వబడింది.

యాదవరాఘవపాండవీయం దీన్ని నెల్లూరి వీరరాఘవకవి 1717 ప్రాంతంలో రాసాడు. ఇది నాలుగాశ్వాసాల గ్రంధం.

శ్రీలకిరవు బహుళ సిత భానుకులులకు
నాటపట్టు సజ్జనాస్పదంబు
మహినయోధ్య కాంతి మధురసాలోజ్వ్జల
నాగపురి దనర్చు నవ్యలీల

ఈపద్యంలో అయోధ్య, మధుర, హస్తినాపురం మూడు పట్టణాలు వచ్చాయి.

రాఘవపాండవయాదవీయం దీన్ని అయ్యగారి వీరభద్రకవి మూడాశ్వాసాల కావ్యంగా రాసాడు.

వర సంపద్గుణ కరిపురి
తరళమణీనాథ రాజిత రుచి మధురనా
గరమాతులిత స్వర్గజ
యరయు మహోద్భట యయోధ్య యనదగు ధరణిన్‌

రామకృష్ణార్జున రూపనారాయణీయం దీన్ని ఓరుగంటి సోమశేఖరకవి 1877లో పూసపాటి నారాయణరాజుకు అంకితం ఇచ్చాడు.

సారంగధరీయం దీన్ని పోకూరి కాశీపతి కవి 1930లో రచించి గద్వాల రాణి ఆదిలక్ష్మిదేవమ్మగారి భర్తకు అంకితమిచ్చాడు. సారంగం అంటే లేడి. దాన్ని ధరించినవాడు శివుడు. లేడి గుర్తుగా ఉన్నవాడు చంద్రుడు. అలా శివుడు, చంద్రుడు, సారంగధరుడు ఈ ముగ్గురి కథల్ని కలిపింది ఈ నాలుగాశ్వాసాల కావ్యం.

చతురర్థ కావ్యాలు

నలయాదవరాఘవపాండవీయం దీన్ని మరింగంటి సింగరాచార్యులు రచించాడు.

ఇదే పేరున్న కావ్యాన్ని గునుగుటూరి వెంకటకృష్ణకవి 1650లో రాసినట్లు  తెలుస్తోంది.

ఇవన్నీ కాక శతకాల్లో కూడ రెండర్థాలు వచ్చేవి కొన్ని ఉన్నాయి.

ముగింపు
అనేకార్థ కావ్యాలలో భీమన రాఘవపాండవీయం నామమాత్రావశిష్టం. భీమన తర్వాత ఐదు శతాబ్దాల పాటు ఇలాటి కావ్యాలు తెలుగులో రాలేదు. అలా, సూరన్నే ఈ ప్రక్రియకు పునఃశ్రీకారం చుట్టాడు. సూరనని అనుసరించి రామరాజభూషణుడు, కృష్ణాధ్వరి మొదలైన వారు తర్వాత ఎన్నో కావ్యాలు రాసారు. దక్షిణాంధ్రయుగంలోని కవులు ఈప్రక్రియలో మూడుపూలు ఆరుకాయలు కాయించారు. ఆధునికకాలంలో కూడ కొన్ని కావ్యాలు వచ్చాయి. వీటన్నిటి బట్టి ఆంధ్రులకు అనేకార్థకావ్యాలంటే ప్రత్యేకాభిమానం ఉన్నట్లు తోస్తోంది.