Saturday, November 17, 2018

మహాభారతం ఏం చెప్తుంది? ఒక కొత్త కోణం


మహాభారతం ఏం చెప్తుంది? ఒక కొత్త కోణం



సాహితీమిత్రులారా!


“పుట్టలోని చెదలు పుట్టవా గిట్టవా” అన్నట్టు మనమూ పుడుతున్నాం, ఏదోలా బ్రతికేస్తున్నాం, చచ్చిపోతున్నాం. అంతకు మించి ఆలోచించలేకపోతున్నాం.

ఎప్పుడేనా తీరిక దొరికి, “ఏమిటీ జీవితం? దీని ప్రయోజనం ఏమిటి? దీని గమ్యం ఏమిటి?” అనే ప్రశ్నలు వస్తే, సమాధానాలు సిద్ధంగా ఉంచారు మన మహర్షులు.
రామాయణం, మహాభారతం అనే రెండు మహేతిహాసాలను కూడ వారు మనకు ప్రసాదించారు. వీటిలో రామాయణం వ్యక్తిని కుటుంబానికి తగిన వ్యక్తిగా తీర్చిదిద్ది, ఆదర్శవంతమైన కుటుంబజీవనానికి మార్గదర్శకమవుతోంది. మహాభారతం మానవుణ్ణి సమాజానికి తగిన వ్యక్తిగా తీర్చిదిద్ది, సాంఘికజీవనానికి
మార్గదర్శకమవుతోంది. మహాభారతం మనకు ఇస్తున్న సందేశాన్ని, ఆ వెలుగులో మనం మన జీవితాల్ని ఎలా నడుపుకోవాలి అనే అంశాల్ని ప్రస్తుత వ్యాసంలో ముచ్చటించుకొందాం.

ఏ కాలంలో ఐనా, ఏ సమాజంలో ఐనా ఎక్కువమంది మానవుల జీవిత లక్ష్యం సంపాదించుకోవడం, అనుభవించడం ( to earn and enjoy ) అనేది ఒక్కటే అనిపిస్తుంది.

సంపాదించే వాటిని సంపదలు (అర్థము) అనీ, అనుభవించేవాటిని కోరికలు (కామము) అనీ మన పెద్దలు వ్యవహరించారు.

అయితే, ఏవి సంపదలు? కోరికలు ఎలా ఉండాలి? వాటిని ఏ విధంగా తీర్చుకోవాలి? అనే విషయాలకు సంబంధించి భారతీయులకూ తక్కిన ప్రపంచానికీ ఎంతో తేడా ఉంది.

డబ్బు ( money) ఒక్కటి ఉంటే చాలు దానిని ఎలా సంపాయించినా సరే; మనస్సు ముచ్చటపడేవి తీర్చుకోగలగడం దాని ప్రయోజనం; అలా తీర్చుకోవడం వల్ల  కలిగే అనుభవమే సుఖం ఇది అభారతీయమైన భావన. దీనినే మన పెద్దలు “మ్లేఛ్ఛభావన” అన్నారు. ఇప్పటివారు దీనిని పాశ్చాత్యభావన ( western concept) అంటున్నారు. భారతీయ భావన ఎంత సనాతనమో బహుశ ఇదీ అంత పురాతనమే.

I am the master of my SELF  సర్వ జీవుల హృదయాధిపతిగా వెలుగొందుతున్న ఈశ్వరస్వరూపమే “నేను”; నాకంటూ ప్రత్యేకించి కోరికలు ఉండటం, ఉందకపోవడం అనేది లేదు; శరీరం కూడ కావాలని నా ఇష్ట ప్రకారం నేను తెచ్చుకున్నదీ కాదు, నేను వద్దనుకుంటే పోయేదీ కాదు; అది నాకు ప్రసాదింపబడింది కాబట్టి దానిని నిలుపుకోవడం, నిర్వహించుకోవడం నా కర్తవ్యాలు. అందుకోసమే శరీరధర్మాన్ని ( biological needs) మన్నిస్తాను గాని, శరీరధర్మమే నా పరమార్థం కాదు; నాకంటూ ఒక ప్రవృత్తి (స్వభావం innate nature ) ఉంది; ఆ ప్రవృత్తికి తగిన పనిని ఎంచుకుని సమాజరూపంగా ఉన్న వాసుదేవుణ్ణి (the all-pervading consciousness ) సేవించినట్లయితే, నా శరీరపోషణ వేరే ప్రయత్నం అక్కరలేకుండా దానంతటదే సాగిపోతుంది; ప్రకృతిలోని సర్వ శక్తులతో ఒక విధమైన అనుసంధానం సిద్ధిస్తుంది; అప్పుడు “నేను” ఒక  వ్యక్తిగా కాక సమష్టిగా జీవించడం మొదలౌతుంది; అందువల్ల కలిగే తృప్తి అలౌకికమైన ఒక సుఖానుభూతిని ఇస్తుంది; ఆ అలౌకికానుభూతినే “ఆనందం” అంటారు; ఈ ఆనందం డబ్బుతో దొరికేది కాదు హృదయగతమైన ఈశ్వరభావన (ఐశ్వర్యం)తో మాత్రమే అందుకోగలిగేది; ఇందుకు స్వఛ్ఛమైన ప్రేమ ఒక్కటే సాధన, సాధనమూను! ఇదీ సనాతనమైన భారతీయ భావన.

ఇంక మహాభారతం విషయానికి వస్తే, స్థూలంగా కథ ఇది

ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు నూరుగురు వారే దుర్యోధనాదులు. వారిని కౌరవులని కూడ అంటారు. పాండురాజు కుమారులు అయిదుగురు ధర్మజ భీమార్జున నకుల సహదేవులు వీరిని పాండవులు అంటారు. పాండురాజు వేటకు వెడుతూ రాజ్యభారాన్ని ధృతరాష్ట్రుడికి అప్పగించిపోయాడు. దురదృష్టవశాన తిరిగిరాలేదు. పాండవులను వెంటబెట్టుకుని కుంతీదేవి మాత్రం తిరిగివచ్చింది. ధృతరాష్ట్రుని కొడుకులు వాళ్ళని నానా హింసల పాలు చేశారు. ఎలాగైనా వాళ్ళని వదిలించుకుని రాజ్యం మొత్తం దక్కించుకొందామని చూశారు. ఆఖరియత్నంగా లక్క యిల్లు ఏర్పాటుచేసి, అందులో వాళ్ళని బూడిద చేద్దామని చూశారు. పాండవులు ఎలాగో ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. ద్రుపదుని కుమార్తెను పరిణయమాడి, ఆ వియ్యం వల్ల మరింత బలపడ్డారు. ధృతరాష్ట్రుడు పాండవులు అక్కడే ఉంటే తనకు, తన బిడ్డలకు ప్రమాదమని గుర్తించి, వాళ్ళను హస్తినకు రప్పించి, ధర్మజుని యువరాజుగా చేశాడు. అంతేకాదు, ఖాండవప్రస్థానికి రాజుగా కూడా చేశాడు. అంతటితో పాండవులు విజృంభించి, తమ బలపరాక్రమాలు ప్రదర్శించి, నాలుగు దిక్కులూ జయిమ్చి, మహావైభవంగా రాజసూయం నిర్వహించి, సార్వభౌములుగా సుప్రతిష్టితులయ్యారు. పాండవుల వైభవం దుర్యోధనుడికి సహింపరానిదయ్యింది. వాళ్ళని ఎలాగైనా సరే ప్రాభవశూన్యులుగా చేయాలని సంకల్పించాడు. శకుని సహాయంతో మాయద్యూతంలో ఓడించి, నిండుసభలో ద్రౌపదినీ, పాండవులనూ అవమానించాడు. మళ్ళీ అనుద్యూతంలో ఓడించి, వాళ్ళను పన్నెండేళ్ళూ అరణ్యవాసం, ఒక సంవత్సరం అజ్ఞాతవాసం చెయ్యండని పంపేశాడు. కిమ్మనకుండా నియమపాలన చేసి, మా రాజ్యం మాకివ్వండని పాండవులు ధృతరాష్ట్రుడికి కబురంపారు. కనీసం అయిదుగురికీ అయిదూళ్ళిచ్చినా సరిపెట్టుకొంటామన్నారు. దుర్యోధనుడు ససేమిరా ఇయ్యనన్నాడు. వాడిసూదిమొన మోపినంత మేరనయినా తనంత తానుగా ఇవ్వననీ, కావాలంటే యుద్ధం చేసి గెలుచుకోండనీ తేల్చి చెప్పాడు. మరింక గత్యంతరం లేకపోయింది. పద్ధెనిమిది అక్షౌహిణుల సేనతో పద్ధెనిమిది దినాలు మహాఘోరంగా కురుక్షేత్ర సంగ్రామం నడిచింది. రక్తం వరదలై పారింది. రాజ్యం పీనుగుపెంటలయింది. స్త్రీబాలవృద్ధులు మినహా మహాజనసంక్షయం జరిగిపోయింది. పునఃప్రతిష్ఠితుడై ధర్మరాజు మరో ముఫ్ఫై ఆరేళ్ళు పృధ్వీపాలనం చేసి, పరీక్షిత్తుకు పట్టం కట్టి, మహాప్రస్థానానికి తరలివెళ్ళిపోయాడు.

పైకి చూడటానికి మహాభారత యుద్ధం దాయాదుల మధ్య రాజ్యం కోసం జరిగిన పోరాటంగా కనబడుతుంది. సూక్ష్మదృష్టితో పరికిస్తే, వారి మధ్య అలాటి వైరం లేదని తెలుస్తుంది. నిజానికి  ఇక్కడున్నది ఏకపక్ష వైరం. పాండవులు కౌరవుల్ని ద్వేషించారనటానికి ఆధారాలు లేవు. అంతేకాదు, ఘోషయాత్ర మిషతో పాండవుల్ని అవమానించటానికి వచ్చి, ఆపదలో చిక్కుకున్నప్పుడు ధర్మరాజు వారిని రక్షింపజేశాడు. అలాగే, గోగ్రహణ సమయంలో అర్జునుడు సమ్మోహనాస్త్రం వేసి కౌరవుల్ని మూర్ఛ పొందించినప్పుడు వారందర్నీ వరుసపెట్టి నరికివేసే అవకాశం వచ్చినా, ఆ మాటే తలపెట్టక గోవుల్ని మాత్రం విడిపించుకుని వచ్చాడు. శ్రీకృష్ణుని కౌరవసభకు రాయబారిగా పంపేటప్పుడు కూడా సహదేవుడూ, ద్రౌపదీ తప్ప తక్కిన నలుగురు సోదరులూ కౌరవుల పట్ల తమకు ద్వేషం లేదనీ, ఏదో విధంగా వారితో రాజీ చేసుకుని సఖ్యంగా ఉండటానికే సిద్ధంగా ఉన్నామనీ తెలిపారు. సహదేవుడు కూడా సంధి కుదర్చవద్దనలేదు అన్యాయం చేసిన వాడు దుర్యోధనుడైతే వాడిని మనం బ్రతిమాలడం ఏమిటి? సంధి అవసరం వాడికి గాని మనకేమిటి? అన్నదే అతని ఎదిరింపు. ద్రౌపది విషయానికి వస్తే, ఆమె తనకు కురుసభలో జరిగిన పరాభవాన్ని గుర్తు చేసి, తన భర్తలు ప్రతీకారం మాట తలపెట్టకుండా, రాజ్యం గురించే రాజీ మాటలు ఆడితే ఉపయోగం ఏముంటుంది? కౌరవులు మర్యాదగా రాజ్యం ఇస్తారా బతికిపోతారు, లేదూ, తనకు చేసిన అవమానానికి తగిన శాస్తి జరుగుతుందని హెచ్చరించింది అంతే!

మరయితే, యుద్ధానికి మూలకారణం ద్రౌపదికి కురుసభలో జరిగిన పరాభవం అనుకుందామా? సంప్రదాయజ్ఞుడైన విశ్వనాథ వంటి విమర్శకునితో సహా ఎందరో పరిశోధకులు అలానే భావించారు “ద్రౌపది లేనిచో వారి వైరమింత తీవ్రరూపము దాల్చెడిది కాదు. ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణమే కౌరవపాండవ వైరభావమునకు శిఖరము వంటిది. విరోధములుండవచ్చును. ఒకరికొకరపకారములు చేసికొనవచ్చును. ఈ విరోధము స్త్రీమానభంగ హేతుక మైనప్పుడు దాని వెట్టదనము తట్టరానిదిగా నుండును. ఈ సర్వ వైర వృక్షమునకు ద్రౌపది మూలకందముగా గన్పించుచున్నది. ఆమెను బలాత్కారముగా దుశ్శాసనుడు చీరలొలుచుట, నామెను తన తొడ మీద గూర్చుండు మని దుర్యోధనుడు సన్న చేయుట చేత, భీముడు ప్రతిజ్ఞలు చేసెను. అందుచేత ద్రౌపదియే యీ మహావైర వ్యూహమునకు నడిబొడ్డుగా గన్పించుచున్నది…”          (నన్నయగారి ప్రసన్న కథా కలితార్థయుక్తి, ప్రథాన కథ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ)

కానీ, మహాభారత కథను జాగ్రత్తగా గమనిస్తే, ద్రౌపదికి కురుసభలో జరిగిన పరాభవానికి ప్రతీకారంగా భారతయుద్ధం జరగలేదు. దుర్యోధనుడు పాండవులు అడిగిన రాజ్యభాగం గానీ, కనీసం అయిదూళ్ళు గానీ ఇచ్చి ఉన్నట్లయితే యుద్ధప్రసక్తే ఉండేది కాదు. యుద్ధం వరకూ వ్యవహారాన్ని లాగిందీ, ” .. ఎవరైన సంగ్రామమునన్‌ జయంబు గొని రాజ్యము సేయుట నిశ్చయించితిన్‌…” అని ముందుగా యుద్ధం ప్రకటించిందీ దుర్యోధనుడే. యుద్ధం అనివార్యం అని తేలిన తర్వాత, పాండవుల పౌరుషాగ్నిని ప్రజ్వరిల్లజేయడానికి మాత్రమే ద్రౌపది పరాభవం పనికొచ్చింది.

మరయితే, మహాభారత యుద్ధానికి అసలు కారణం ఏమిటి?

నా దృష్టిలో, మంచీ చెడూ, పెద్దంతరం చిన్నంతరం ఎరుగరానీయనంతటి దుర్యోధనాదుల మిడిసిపాటు!
ఆ మిడిసిపాటుకు మూలం వారి భౌతికసంపత్తీ (అర్థం), సుఖభోగేఛ్ఛా (కామం)!

భౌతికసంపదలు సంపాదించిన కొద్దీ సంపాదించాలనిపిస్తాయి. ఎంతగా సంపాదించినా తృప్తినియ్యవు. పైగా తమకు మాత్రమే అవి సొంతం కావాలనీ, ఇతరులకు ఎవ్వరికీ అంతటి సంపదలు ఉండరాదనీ అనిపిస్తుంది కూడా. వీటి గురించే, “.. ఆశాపాశము తా కడున్‌ నిడుపు, లేదంతంబు రాజేంద్ర..” అని భాగవతంలో వామనుడు బలిచక్రవర్తితో చెప్పాడు. దుర్యోధనుడు కూడా “ధర్మజుని సంపదలు, వైభవం చూసి నీవు అసూయ పడకు, నీకు వాని కంటె అయిదురెట్లు ధనసంపద ఉంది. అతడు చేసిన యజ్ఞం కంటె పెద్ద యజ్ఞం చెయ్యి” అని చెప్పిన తండ్రితో

“పరమ సుఖోపాయంబున
పర సంపద సేకొనంగ బడునేని నరే
శ్వర! యంతకంటె మిక్కిలి
పురుషార్థం బెద్దియుండు భూనాథులకున్‌ ” (ఆం.మ.భా. సభా2142)

“.. కాన పాండవశ్రీ యుపేక్ష్యంబు కాదు… దాని నెవ్విధంబున నైన నపహరింప వలయు నట్లు గాని నాడు నా హృదయతాపంబున కుపశమంబు గా” దన్నాడు.

అంటే, దుర్యోధనుడి ఏడుపు తనకు సంపద లేదని కాదు, ధర్మజునికి ఉందని మాత్రమే అని స్పష్టపడుతోంది. అంతే కాదు, దాన్ని ఏ విధంగానైనా సరే సొంతం చేసుకోవడమే పురుషార్థం అని కూడా సిద్ధాంతీకరించాడు.

ధర్మార్థ కామ మోక్షాలు పురుషార్థాలు. అర్థకామాలు ధర్మబద్ధమైనట్లయితే మోక్షానికి అర్హత వస్తుందని పెద్దలు చెబుతారు.

కానీ, దుర్యోధనుడు భారతీయమైన అలాంటి భావనకి భిన్నంగా ఎలాగైనా సరే పరధనాపహరణం చెయ్యడమే తన జీవితాశయంగా భావించాడు. అదీ అతని పతనానికి కారణం. జూదమూ, యుద్ధమూ ఒక్క లాంటివే దుర్యోధనుడు జూదంలో జయమే ముఖ్యం గాని ఎలా జయించామన్నది కాదని పలికించాడు శకుని చేత. కానీ కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో తాను ఓడిపోతున్నప్పుడు మాత్రం న్యాయాన్యాయాలు గుర్తుకు వచ్చాయి అతనికి. తనకొక నీతీ, ఎదుటివాడికొక నీతీ అంటే ఎలా కుదురుతుంది? తాను ధర్మమనీ, న్యాయమనీ నమ్మినదానికి తానైనా కట్టుబడి ఉండాలి కదా! ధర్మజుని పంతం అదే “నీ నియమానుసారం ఎలా ఆడమంటే అలా ఆడాను జూదం; నీవు గెల్చానన్నావు, నేను ఓడానన్నావు, ఒప్పుకున్నాను పన్నెండేళ్ళు అరణ్యవాసం, ఒక యేడాది పాటు అజ్ఞాతవాసం చెయ్యాలన్నావు సరేనన్నాను సక్రమంగా నిర్వర్తించాను; మరి నీ మాట ప్రకారమే ఆ తర్వాత నా రాజ్యం నాకు ఇవ్వాలి గదా! ఎందుకివ్వవు? మాటకోసమైనా నీ చేతుల మీదుగా నువ్వు ఎంతో కొంత కనీసం అయిదూళ్ళయినా మా అయిదుగురికీ యియ్యి సరిపెట్టుకుంటాం నీ జోలికి రాము” అన్నాడు. ధర్మం అన్న పదానికి విస్తృతమైన మహార్థాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. ధర్మరాజు వాటి ప్రసక్తి లేకుండా “నువ్వు ధర్మం అనుకున్న దాన్నే నేను అంగీకరిస్తాను, కనీసం దాన్నైనా నువ్వు పాటించు, నీ మాట నిలబెట్టుకో!” అని అడిగాడు దుర్యోధనుణ్ణి. సంపదల్ని పూజించే దుర్యోధనుడు యుద్ధానికి సిద్ధపడ్డాడు గాని మాట నిలుపుకోవాలనుకోలేదు. అదీ అతను చేసిన ధర్మభంగం.

పరమ వైరాగ్య సంపన్నుడైన ధర్మరాజుకు రాజ్యం దేనికసలు? క్షాత్రధర్మం ప్రకారం కావాలనుకున్నాడే అనుకుందాం, మహా పరాక్రమవంతులైన నలుగురు సోదరులు గల అతను దుర్యోధనుణ్ణి ప్రాధేయపడవలసిన అవసరం ఏముంది? అతను ఎక్కడ ఉంటే అక్కడే మహావైభవం కదా! సామ్రాజ్యమూ, సంపదలకు అతను ఎలా అంటుకోలేదో (అంటుకుంటే జూదానికే రాడు; వచ్చినా పోగొట్టుకోడు కదా!) అవమానాలకూ, లేమికీ కూడా అలాగే అంటుకోలేదు. అన్నిటా, అందర్లోనూ అతను చూసింది తనలో ఉన్న దైవాన్నే! కనుకనే, దుర్యోధనుడి పట్ల ప్రేమా, జాలీ తప్ప ద్వేషం లేదు ధర్మరాజుకి. సంధికోసం ప్రాకులాడాడంటే, యుద్ధం చెయ్యటం చేతకాకనా? జయించలేమనే భయం వల్లనా? స్వజన హననానికి మనస్సు రాక! అంతే!

మంచితనాన్ని చేతకాని తనంగా భావించి, కయ్యానికి కాలుదువ్వితే సిద్ధపడక తప్పదు గదా క్షత్రియప్రవృత్తి గలవాడికి? ఆనాడు జూదానికి రమ్మన్నప్పుడు కిమ్మనకుండా ఎలా వచ్చాడో ఈనాడూ అలానే  యుద్ధానికి వచ్చాడు ధర్మరాజు.

హతశేషులైన ధృతరాష్ట్రుడు గానీ, గాంధారి గానీ ఏమనగలరు? ఎవరిని నిందించగలరు? ఆనాడు విదురుడు చెబితే విన్నాడా? భీష్మాదులు చెబితే చెవికెక్కిందా? ఆకరుగా పరమదయాళుడైన పరమేశ్వరుడు రాయబారిగా వచ్చి చెబితే తలకెక్కిందా? తన లోభం, తన మోహం తనను కట్టికుడిపాయని సరిపెట్టుకోవలసి వచ్చింది ఆ గుడ్డిరాజుకి. పాపచింతనా, అధర్మభీతీ గల గాంధారి మాత్రం కృష్ణుడి మీద నెపం వేసి ఏడ్చుకోగలిగింది.

కాబట్టి, “అర్థకామాలు కాదు జీవిత పరమార్థం; ధర్మం అని ఒకటుంది దాన్ని సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తే అర్థకామాలు వాటంతటవే సిద్ధిస్తాయి; నా మాట వినండి; భౌతికమైన అర్థకామాల కేసి పరుగులు తీస్తే కౌరవులకు పట్టిన గతే పడుతుంది ఎవరికైనా” అని ఘోషిస్తూ వ్యాసభగవానుడు మహాభారతేతిహాసాన్ని లోకానికి ప్రసాదించాడు. ఆయన మాటలివి

“ఊర్వ్ధ బాహోర్విరౌమ్యేష న కశ్చిదపి శృణోతిమే
ధర్మాదర్థశ్చ కామశ్చ స కిమర్థం న సేవ్యతే (సంస్కృత భారతం స్వర్గా 575)

(ధర్మం వల్లనే అర్థకామాలు సిద్ధిస్తున్నాయే, ఆ ధర్మాన్ని సేవించండని చేతులెత్తి ఆక్రోశిస్తున్నా నా మాట ఎవరూ పట్టించుకోరేం?)

జనమేజయ మహారాజుకు భారతగాథను వినిపించిన వైశంపాయన మహర్షి కూడా ఆ కథను కేవలం ఒక చరిత్రగా కాక పురుషార్థసర్వస్వంగా పేర్కొన్నాడు.

“ధర్మేచార్థేచ కామేచ భరతర్షభ!
యది హాస్తి తదన్యత్ర యన్నేహాస్తి నతత్‌ క్వచిత్‌ ” (ఆది 6253)

(ధర్మార్థ కామ మోక్షాల విషయంలో ఇందులో ఉన్నదే ఎక్కడైనా ఉంది. ఇక్కడ లేనిది మరెక్కడా లేదు అని నిష్కర్ష.)
-----------------------------------------------------------
రచన: వాడవల్లి చక్రపాణిరావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Friday, November 16, 2018

(సినీ)కళాద్రష్ట బి.ఎన్‌. రెడ్డి


(సినీ)కళాద్రష్ట బి.ఎన్‌. రెడ్డి



సాహితీమిత్రులారా!

తెలుగు సినిమా దర్శకుల్లో గొప్పవాళ్ళు ఎవరనే ప్రశ్న వస్తే మనం ముందుగా వినే పేరు “బి.ఎన్‌. రెడ్డి”. నిజానికి 30 ఏళ్ళ సినీ జీవితంలో ఆయన తీసింది పదకొండు సినిమాలే. కాని ప్రతి ఒక్కటీ పేరు గడించిందే!


లోకానికంతటికీ “బి.ఎన్‌” గా పరిచితుడైన ఆయన అసలు పేరు బొమ్మిరెడ్డి నరసింహారెడ్డి. 16.11.1908 న కడపజిల్లాలోని ఎద్దులయ్యగారి కొత్తపల్లి అనే కుగ్రామంలో ఒక సంపన్న కుటుంబంలో జన్మించిన బి.ఎన్‌ ప్రాథమిక విద్యాభ్యాసం పొట్టిపాడులో జరిగింది. ఆయన తండ్రి Rallis, Louis Dreyfuss లాంటి కంపెనీ లకు వేరుసెనగలు సరఫరా చేసేవారు. వ్యాపారం నెమ్మదిగా విదేశాలకు ఉల్లిపాయలు, మిర్చి, ధాన్యం వగైరా ఎగుమతి చేసే వరకు పెరగడంతో కుటుంబం మద్రాసుకు మకాం మార్చింది.

ఈ శతాబ్దపు తొలి దశకాల్లో బెంగాలీ రాజకీయ విప్లవకారులు, సంఘసంస్కర్తలు, సాహిత్యవేత్తలు ఇతర రాష్ట్రాల వాళ్ళకు మార్గదర్శకులు, ఆదర్శప్రాయులు అయ్యారన్నది తెలిసినదే. బెంగాల్‌లో ఏవుద్యమం ప్రారంభమైనా ఆ గాలి ముందుగా మన తెలుగువాళ్ళకే సోకేది అన్న విషయం చరిత్ర నెరిగిన వాళ్ళెవరూ కాదనరు. అక్కడ పి.సి.బారువా, దేవకీ బోస్‌లు సినీ రంగంలో ముందుకొచ్చి మంచి సాంఘికచిత్రాలు తీశారు. బి.ఎన్‌ కూడా బెంగాలీ ప్రభావానికి లోనయ్యారంటే ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు [1] . అలా ఆయనకు హైస్కూలు చదువు పూర్తయిన తర్వాత “శాంతి నికేతన్‌”లో చదువుకోవాలన్న కోరిక బలంగా వుండేది. కాని, కొడుకు “బారిస్టర్‌” కావాలని తల్లిదండ్రుల ఆకాంక్ష. దానితో వాళ్ళు బి.ఎన్‌ శాంతి నికేతన్‌కు వెళ్ళడానికి ఇష్టపడ లేదు. తరువాత మద్రాసు పచ్చయప్ప కాలేజిలో చేరినా చదువు మధ్యలోనే ఆపివేయడం జరిగింది. కాలేజి విరమించిన తరువాత కలకత్తా, బొంబాయి,రంగూన్‌లలో గడిపిన కాలంలో బెంగాలీ, మరాఠీ, చైనీస్‌ నాటక,నృత్యాలు ఆయనను బలంగా ఆకర్షించాయి. రంగూన్‌లో వున్న కాలంలోనే గాంధీ “విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ” పిలుపు నందుకొని గాంధేయవాదిగా మారి, ఖాదీ ధారణ ప్రారంభించారు.

మద్రాసుకు తిరిగి వచ్చిన అనంతరం “Government Diploma in Auditing”(G.D.A , ఈనాటి C.A కు సమానం.) కోర్సులో చేరి “శాస్త్రి అండ్‌ షా కంపెనీ “లో అప్రెంటిస్‌గా పని ప్రారంభించారు. అప్రెంటిస్‌ కాలంలో రోజూ “ఆగ్ఫా” కంపెనీ ఆఫీసుకి రావలసి వచ్చేది. దానికి దగ్గర్లోనే వున్న “ప్రజామిత్ర” పత్రిక కార్యాలయం, గూడవల్లి రామబ్రహ్మం సారధ్యంలో, సాహితీవేత్తలతోనూ, సినీ ప్రముఖులతోనూ సందడిగా వుండేది. కవులు, రచయితలు, రాజకీయవేత్తలు,కళాకారులు ఎవరొచ్చినా అక్కడే ఆతిధ్యం! బి.ఎన్‌ విరామ సమయమంతా అక్కడేగడిపేవారని చెప్ప నక్కరలేదు. గూడవల్లి ద్వారా ఆయనకు దువ్వూరి,దేవులపల్లి, సముద్రాల, కాటూరి, అడవి, తల్లావఝల, తాపీ, నార్లవంటి ప్రముఖులతో తొలి పరిచయాలు అక్కడే ఏర్పడ్డాయి. ఆకార్యాలయంలోజరిగే వాదోపవాదాలు, విమర్శలు బాగా ప్రభావితుణ్ణి చేశాయి.

“ప్రజామిత్ర” ముద్రించేవారితో పేచీలు రావడంతో, రామబ్రహ్మం బి.ఎన్‌తో “మీరేదైనా ప్రెస్‌ పెడితే మా పత్రిక అచ్చు వేయడమే గాక, నేనే నడిపిస్తాను”అని హామీ ఇవ్వడంతో బి.ఎన్‌.కె. ప్రెస్‌తో వ్యాపార రంగంలోకి కాలు పెట్టారు. ఇంతలో రామబ్రహ్మం తన దృష్టి సినీ రంగంవైపు మరల్చడంతో బి.ఎన్‌కి కూడా ప్రెస్‌పైన ఆసక్తి తగ్గింది. దాన్ని నడిపే బాధ్యత సోదరుడు నాగిరెడ్డికి అప్పగించి తను కూడా సినిమాలపై మరింత ఆసక్తి చూప సాగారు. దీనికి ముందే ఆయనకు సినీ, నాటక రంగాలతో వున్న పరిచయం గురించి కొంచెం చెప్పుకోవలసి ఉంది.

విద్యార్థిగా ఉన్న రోజుల్లోనే “చెన్నపురి ఆంధ్ర మహాసభ”లో సభ్యుడిగా అక్కడి కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొంటూ “చంద్రగుప్త”,”బొబ్బిలియుద్ధం” నాటకాల్లో చిన్న వేషాలు కూడ వేశారు. అప్పటి నుండే బళ్ళారి రాఘవ, బెల్లంకొండ సుబ్బారావు, పారుపల్లి సుబ్బారావు,స్థానం, యడవల్లి సూర్యనారాయణ, నాగయ్య వంటి నాటకరంగ ప్రముఖులతో పరిచయాలు ఉండేవి. “బాగా ఆంగ్ల చిత్రాలను చూడడం, అమెరికన్‌ కాన్సలేట్‌ లైబ్రరీలో సినిమా కళపై పుస్తకాలు చదివేవాడిన”ని కూడా ఆయనొకసారి పేర్కొన్నారు.

ఆయనపైన బెంగాలీ సంస్కృతి ప్రభావం గురించి పైన చెప్పుకున్నాం.ప్రముఖ బెంగాలీ దర్శకుడు దేవకీ బోస్‌ బి.ఎన్‌కు ఏకలవ్య గురువు.ఆయన చేసిన “సీత” (1934) అన్న చిత్రాన్ని మద్రాసులో ఒకే రోజు మూడు సార్లు చూసిన బి.ఎన్‌, మరల పదహారోసారి చూడడానికి బెంగుళూరు వెళ్ళివచ్చారంటే, ఆ అభిమానం ఎలాంటిదో అర్థమవుతుంది. “ఆ సినిమా ప్రభావంతోనే సినీ కారీర్‌ను ఎన్‌నుకున్నట్లు” చెప్పేవారు.

1936 ప్రాంతాల్లో రామబ్రహ్మం “కనకతార” (1937) చిత్రానికి ప్రొడక్షన్‌ సూపర్‌వైజర్‌గా పనిచేస్తున్నప్పుడు తరచుగా సెట్ల మీదకు వెళ్తుండే బి.ఎన్‌కు ఆ చిత్ర నిర్మాణ బాధ్యతలు చూస్తున్న ఒక గొప్ప వ్యక్తితో పరిచయం అయ్యింది. ఆ వ్యక్తి ఎవరో కాదు. “తెలుగు టాకీ పితామహుడు”గా పేరొందిన హనుమప్ప మునియప్ప రెడ్డి. హెచ్‌.ఎమ్‌. రెడ్డి ప్రోత్సాహంతో అదే సంవత్సరంలో 65 వేల రూపాయిల మూల ధనంతో “రోహిణీ” సంస్థ స్థాపించబడింది. బి.ఎన్‌తో పాటు ముఖ్య పెట్టుబడిదారుడైన కుటుంబమిత్రుడు మూలా నారాయణస్వామి తాడిపత్రి నుంచి వస్తూ తనతో పాటు పట్టభద్రుడైన ఒక నిరుద్యోగ మిత్రుణ్ణి వెంట పెట్టుకొని వచ్చి క్యాషియర్‌గా చేర్చారు. అతని పేరు కదిరి వెంకటరెడ్డి. అతనే కె.వి.రెడ్డిగా మనందరికీ పరిచితుడు!

“కనకతార”లో హీరోగా వేసిన దొమ్మేటి సత్యనారాయణ అప్పటికి “రంగూన్‌ రౌడీ” అన్న జనాదరణ పొందిన నాటకంలో ముఖ్య పాత్ర ధరించేవారు. “మద్య నిషేధ ఉద్యమం” దీనిలోని ప్రధాన ఇతివృత్తం.ఆ నాటకాన్ని సినిమాకి అనువుగా బి.ఎన్‌ మలచారు. ఈ చిత్రం ద్వారానే గేయరచయిత సముద్రాల రాఘవాచార్య, అనాధాశ్రమం నడిపే ఒక గాంధేయవాదిగా చిత్తూరు నాగయ్య సినిమాల్లోకి అడుగు పెట్టారు. దొమ్మేటి అకాల మరణంతో “కన్యాశుల్కం” నాటకంలో పేరు సంపాదించిన ముక్తేవి రామానుజాచారిని ప్రధాన పాత్రధారిగా ఎన్ను కొన్నారు.(చాలా ఆశించినా, ఆయన చిత్ర రంగంలో నిలవలేకపోయారు.) కన్నాంబ,కాంచనమాల రెండు ముఖ్య పాత్రలను పోషించారు. “గృహలక్ష్మి”లో నాగయ్య పాడిన “లెండు భారత వీరులారా! కల్లు మానండోయ్‌” అన్న పాట (సం. ప్రభల సత్యనారాయణ, హిందీలో కె.సి.డే పాడిన “మన్‌కీ ఆంఖెన్‌ ఖోల్‌ దే బాబా!” అన్న పాటకు మక్కికి మక్కి అనుకరణ.) తెలుగు దేశం నాలుగు మూలలా మార్మోగింది. టెక్నికల్‌గా కూడా, 1937 లోనే, రద్దీగా వుండే వీధులపైన “ఔట్‌డోర్‌ షూటింగ్‌” జరుపుకొని సంచలనం సృష్టించింది.

“గృహలక్ష్మి” 25 వారాలపైన ప్రదర్శింపబడి మంచి పేరు తెచ్చుకొన్నా,చిత్ర నిర్మాణ కాలంలో హెచ్‌.ఎమ్‌.తో తేడాలు రావడంతో బి.ఎన్‌ బయటకు వచ్చి మిత్రులైన బ్రిజ్‌మోహన్‌ దాస్‌, మూలా, నాగయ్య, సోదరుడు నాగిరెడ్డిల ప్రోత్సాహంతో “వాహినీ” సంస్థను నెలకొల్పారు. అప్పటికి మద్రాసులో పెద్దగా స్టూడియోలు లేవు. గ్రీన్‌వేస్‌ రోడ్డులో “కార్తికేయ ఫిల్మ్స్‌” అన్న పేరిట ఒక చిన్న స్టూడియో వుండేది. అక్కడ తడికలతో షెడ్డు లాంటిది కట్టి అందులో “గృహలక్ష్మి” చిత్రాన్ని తీశారు. ఆ స్టూడియో అధినేతలైన ఎ.కె.శేఖర్‌, కె. రామ్‌నాథ్‌ల (మూడవ వ్యక్తి” మురుగదాసన్‌”) నిజాయితీ,బహుముఖప్రజ్ఞ బి.ఎన్‌ని బాగా ఆకర్షించాయి. అదే సమయంలో “కార్తికేయ” ఆర్ధికసమస్యల వల్ల మూత పడడంతో, వారిద్దరినీ “వాహినీ”లో చేరమని ఆహ్వానించారు. తరువాత కాలంలో “వాహినీ” విజయాలకు వీరిరువురూ చాలా దోహద పడ్డారు. రామ్‌నాథ్‌ స్క్రీన్‌ప్లే, ఛాయాగ్రహణం,ఎడిటింగ్‌,దర్శకత్వ విభాగాల్లో అందెవేసిన చేయి కాగా, శేఖర్‌ కళాదర్శకుడిగాను, శబ్ద గ్రాహకుడిగాను మంచి పేరు సంపాదించారు.

“వాహిని” మొదటి చిత్రం “వందేమాతరం” (1939) ఆనాడు ప్రబలంగా ఉన్ననిరుద్యోగ సమస్య ప్రధాన అంశంగా తీసుకొని నిర్మించబడింది. ఆ సినిమా కథకు బి.ఎన్‌ గతంలో రచించిన “మంగళసూత్రం” అన్న నవల మూలాధారం. నాగయ్య, కాంచనమాల ముఖ్య తారాగణంగా నిర్మించబడ్డ ఈ చిత్రం పొరుగు రాష్ట్రాల్లో కూడా విజయవంతంగా ప్రదర్శించబడింది.

సామాజిక స్పృహ ఉన్న వ్యక్తి కనుక “సినిమా అనేది ప్రయోజనాత్మకంగా,సందేశపూర్వకంగా ఉండాలి” అనేది ఆయన దృఢ నమ్మకం. అది ఒక బలీయమైన ఆయుధమని, ఆ ఆయుధాన్ని సామాజిక ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించి సమాజంలో కొన్ని ఆలోచనా విధానాల్ని మలిచేటటువంటి శక్తి దానికుందని నమ్మినవారిలో ఆయనొకరు.

ఆయన తదుపరి చిత్రం “సుమంగళి” (1940) కందుకూరి వీరేశలింగం నడిపిన సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమాల ప్రేరణతో బాల వితంతువుల సమస్యను తెరపైకి ఎక్కించినది [2] . వీరేశలింగాన్ని ప్రతిబింబించే “పంతులు” పాత్రలో నాగయ్య నటనకు ఎనలేని ఖ్యాతి లభించింది. ఈ చిత్రంలోని సాంకేతిక విలువలు ఈనాటికీ మనల్ని ఆశ్చర్య చకితుల్ని చేస్తాయి. కాని, నాటి సంఘం ఆ కథావృత్తాన్ని జీర్ణించుకోలేక పోయింది. అభిరుచి విషయంలో రాజీ పడని మనిషి కావడంతో, చిత్ర నిర్మాణ కాలం, వ్యయం ఊహించని రీతిలో పెరిగిపోయాయి. ఆర్ధికంగా కూడా బాగా నష్టం కలిగింది. దానికి పోటీగా అదే కథా వస్తువుతో వై.వి.రావు తన “మళ్ళీపెళ్ళి”ని (1939) 2 నెలల కాలంలో, సగం ఖర్చుతో పూర్తి చేసి ఘనవిజయం సాధించాడు. ఇక్కడ మనం ఆయన అభిరుచుల గురించి కొంచెం చెప్పుకోవాలి.

మొదటి నుండీ ఆయన పరిచయాలన్నీ కవులు, రచయితలు, పండితులు,కళాకారులతోనే వుండేవి. వారే ఆయనకు స్నేహితులు, ఆప్తులు,ఆత్మీయులు! అలాగే ప్రతిదీ కళాత్మకంగా వుండాలి. దారిన పోయే మనిషి, మురికితో నిండిన కాలవ, చివరకు చేతికర్ర కూడా! ఏదయినా సరే అన్నింటిలోను కళ కనిపించాలి. “సినిమాలు కేవలం వ్యాపారదృష్టితో తీయకూడదు.సినిమా తీయడం ఖరీదయిన వ్యవహారమే, ప్రతి నిర్మాత తన పెట్టుబడయినా తిరిగి రావాలని కోరుకుంటాడు. కాని డబ్బు ఒక్కటే ముఖ్యం కాదు” అన్నది ఆయన సిద్ధాంతం. అలా అని పూర్తిగా పగటి కలలు కన్న వ్యక్తి కూడా కాదు.

“సుమంగళి” అపజయం పాలైనా లెక్క చేయకుండా తర్వాత చిత్రం “దేవత”(1941) ప్లాన్‌ చేయడం మొదలు పెట్టారు. “దేవత” కథ క్లుప్తంగా “ఉన్నత విద్యావంతుడైన కథానాయకుడు (నాగయ్య) కాలుజారి ఒక పెళ్ళికాని అమ్మాయిని (కుమారి) అనుభవించడం, తనవారిని (మాలతి,సూర్యకుమారి)కూడా మోసగించడం, మరల జ్ఞానోదయమై తిరిగి ఇల్లు చేరడం”. చాలామంది ఆ కథ విని కన్నెర్ర చేశారు. చివరకు అత్యంత సన్నిహితుడైన రామ్‌నాథ్‌ కూడా వద్దని హెచ్చరించినా బి.ఎన్‌.లెక్కచేయలేదు. 11.09.1941 న విడుదలైన “దేవత” అనూహ్యంగా జయభేరి మోగించింది! కేరళ రాష్ట్రంలో కూడా చాలా కాలం ఆడడం గమనించదగ్గ విషయం. ముఖ్యంగా ఖాళీ అయిన “వాహినీ” ఖజానా మరల నిండింది.

అప్పటివరకు సాంఘిక చిత్రాలు నిర్మిస్తున్న “వాహిని” ఆంధ్ర భాగవత కర్త “పోతన” జీవిత చరిత్రను కథావస్తువుగా ఎన్నుకుంది. మూలా ప్రోద్బలంతో, అప్పటి వరకు నిర్మాణ బాధ్యతలు చూసుకుంటున్న కె.వి దర్శకుడయ్యారు. కె.వి బాధ్యతలు బి.ఎన్‌ స్వీకరించారు. “భక్తపోతన” (1942) నిర్మాణ కాలంలోనే మూలధనం చాలకపోవడంతో వాహినీపిక్చర్స్‌ను పంపిణీ సంస్థగా మార్చి వాహినీ ప్రొడక్షన్స్‌ అన్న కొత్త సంస్థ నెలకొల్పబడింది. అప్పటి నుండి వాహినీ సంస్థకు బి.యెన్‌, కె.వి. ఒకరి తర్వాత ఒకరు సినిమాలు డైరెక్ట్‌ చేయడం ఆనవాయితీ అయ్యింది. “పోతన” పూర్తవుతున్న కాలంలోనే “వాహినీ” విజయాలలో కీలక పాత్ర వహించిన రామనాథ్‌, శేఖర్‌లు “జెమినీ” సంస్థలో చేరిపోయారు.వారిద్దరి తోడు లేని బి.ఎన్‌ సినీ చరిత్ర అంతటితో ముగిసిందని చాలామంది అనుకున్నారు. కానీ ఆయన వాళ్ళందరి ఊహలని తన తరువాత చిత్రంతో తల్లకిందులు చేశారు.

అప్పుడే రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసింది. ముడి ఫిల్మ్‌ కొరత వల్ల,ప్రభుత్వం ఏ సినిమా కూడా 11 వేల అడుగుల నిడివి దాటరాదనే నియమం ఒకటి ప్రవేశపెట్టింది. ఎస్‌.ఎస్‌. (జెమినీ) వాసన్‌, టి.ఆర్‌. సుందరం లాంటి పెద్ద నిర్మాతలు “ఆ నిడివితో భారతీయ ప్రేక్షకుల అభిరుచికి తగ్గట్లుగా తీయడం అసాధ్యం” అని సినిమా నిర్మాణం ఆపి వేశారు [3] .వారి అంచనాలన్నీ తారుమారు చేస్తూ, 10, 600 అడుగుల నిడివిలోనే,బి.ఎన్‌.సృష్టించిన, “స్వర్గసీమ” (1945) సాధించిన విజయం చిత్రరంగాన్ని యావత్తూ కుదిపివేసింది. ఈ చిత్రానికి బెర్నార్డ్‌ షా రాసిన “పిగ్మాలియాన్‌” నాటకం ఆధారం. దానికి స్క్రీన్‌ప్లే, సంభాషణలు “చక్రపాణి”గా ప్రసిద్ధి పొందిన ఆలూరు వెంకటసుబ్బారావు రాసారు. ఇదే చిత్రం ద్వారా ఆంధ్రుల అమర గాయకుడు “ఘంటసాల” సినీ నేపథ్యగాయకుడిగా తొలిసారి పరిచయమయ్యారు.

“స్వర్గసీమ”లో భానుమతి పాడిన “ఓహో పావురమా” అన్న పాట ఎంత పాపులర్‌ అయ్యిందో వర్ణించడం కష్టం. దక్షిణ భారతమంతా మార్మోగిన ఈ పాటతో ఆవిడ “పావురమా భానుమతి”గా పిలవబడింది. ఈ పాటకు ప్రేరణ రీటా హేవర్త్‌ “బ్లడ్‌ అండ్‌ శాన్డ్‌” (1941) చిత్రంలో పాడిన ఒక పాట [4] .ఈ అపూర్వ సృష్టితో పాటు బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావుగారు (“రజని”) ఈ సినిమాలో ఒక పాట కూడా పాడటం గొప్ప విశేషం.

“స్వర్గసీమ” విజయంతో, ఎందరో నిర్మాతలు ఆయన దర్శకత్వం వహిస్తే లక్షల రూపాయలు ముట్ట చెప్తామని వచ్చారు. “నిర్మాత, దర్శకుడూ ఒక్కడే అయినప్పుడే ఫలితం బావుంటుంది. లేదా ఇద్దరూ ఒకర్నొకరు అర్థం చేసుకోగలిగే సమర్థులైనా ఫర్వాలేదు. లేకపోతే పొత్తు కుదరదు. దర్శకుడు చేసినవి నిర్మాతలకు, నిర్మాతలు చేసేవి దర్శకుడికి నచ్చక, అనుకున్న సినిమా అనుకున్నట్టుగా రాదు” అని నమ్మిన ఆయన, బయటి వారికి చేసిన చిత్రాలు రెండే : ఒకటి “భాగ్యరేఖ” (1957), రెండవది “పూజాఫలం” (1964, ప్రముఖ కథకుడు మునిపల్లె రాజుగారి “పూజారి” కథ ఆధారంగా). ఆ రెండూ కూడా కుటుంబ మిత్రులైన పొన్నలూరి సోదరులు నిర్మించినవి.

“స్వర్గసీమ” చిత్ర నిర్మాణ కాలంలో ఇతర స్టూడియోల వాళ్ళతో ఇబ్బందులు పడలేక “వాహినీ సంస్థ సొంతంగా ఒక స్టూడియో కట్టుకుంటే బాగుంటుందన్న ఆలోచన” బి.ఎన్‌కి ఉండేది. మూలా నారాయణ స్వామి పెట్టుబడితో 1947ప్రాంతాల్లో ఆ నిర్మాణ కార్యక్రమం మొదలయింది. తదుపరి మూడు సంవత్సరాలు ఆయన తన సమయం, శక్తియుక్తులన్నింటినీ ఆ స్టూడియో నిర్మాణంపైనే కేంద్రీకరించారు. అందువల్లనే, “యోగి వేమన” (1947) తరువాతి చిత్రం ఆయన తీయ వలసి వున్నా కె.వి. రెడ్డికే (“గుణసుందరి కథ”, 1949) అప్పగించారు.

స్టూడియో నిర్మాణం పూర్తయిన తర్వాత మరల కొత్త కథ కోసం అన్వేషణ మొదలయింది. “వందేమాతరం” నిర్మాణ కాలంనుండే కృష్ణదేవరాయలుపై ఒక సినిమా తీయాలనే కోరిక ప్రబలంగా వుండేది. “స్క్రిప్టే సర్వస్వం” అని నమ్మిన వ్యక్తి కావడంతో (చివరకు టెక్నీషియన్స్‌తో సహా అందరికీ చదివి వినిపించేవారు.) ఆ అన్వేషణ 12 ఏళ్ళకు పైగా కొనసాగింది. ఈ సందర్భంలో తరచు హిచ్‌కాక్‌ మాటలు: “I have finished the script. I have just got to shoot it, thats’s all!” కోట్‌ చేసేవారు.

మల్లీశ్వరి స్కెచ్
మల్లీశ్వరి కోసం వేసిన స్కెచ్
“మల్లీశ్వరి” కథకు మూలం ఎక్కడిదన్న విషయంపై చాలా చర్చ జరిగింది. ప్రముఖ రచయిత బుచ్చిబాబు గారు తమ “రాయలవారి కరుణకృత్యము” అన్న నాటికకు రాసిన పరిచయంలో “ఈ నాటికలో యితివృత్తానికి, ‘ మల్లీశ్వరి ‘ యితివృత్తానికి కొన్ని పోలికలు కనపడవచ్చు. ఈ నాటిక ‘ భారతి ‘ లో ప్రచురింపబడిన ఏడెనిమిది సంవత్సరాలకా చిత్రం విడుదలైందని పాఠకులు గుర్తుంచుకుంటే చాలు” అని రాసారు. “మల్లీశ్వరి”కి రచన, పాటలు సమకూరుస్తూ సినీ రంగ ప్రవేశం చేసిన దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి సినీ పత్రిక “విజయచిత్ర”లో రాస్తూ (డిసెంబర్‌, 1977), “బుచ్చిబాబుగారు ‘ భారతి’ లో ప్రచురించిన కథ, ‘ ఇల్లస్ట్రేటెడ్‌ వీక్లీ ఆఫ్‌ ఇండియా ‘ లో వచ్చిన వేరొక కథల ప్రభావంతో ‘ మల్లీశ్వరి ‘ కథ రూపొందింది” అన్నారు.కాని, “అందమైన అమ్మాయిలను తమ ఆటవస్తువులుగా తెప్పించుకొని జనానాలలో జాగ్రత్త చేయడం ఆనాటి రాజులు ఎందరో చేసినదే అని,కృష్ణదేవరాయల గురించి అలా చూపడం బాగుండదని కొన్ని మార్పులు చేసినట్లు” బి.ఎన్‌. ఒక ఇంటర్వ్యూలో చెప్పారు. “మల్లీశ్వరి” చిత్రం గొప్పదనం గురించి వేరు చెప్పనవసరం లేదు. దానిని మించిన చిత్రం తెలుగులో రాలేదు అంటే పెద్ద అతిశయోక్తి కాదు!

ఇంతలో మూలా అబ్కారీ వ్యాపారం పూర్తిగా దెబ్బతిని పోయి,ఆర్ధికంగా గొప్ప చిక్కుల్లో పడటంతో వాహినీ స్టూడియో మూతబడే పరిస్థితి ఏర్పడింది.ఆ సమయంలో ఆర్ధిక సహాయం చేసిన బి. నాగిరెడ్డికి వాహినీని లీజుకు ఇచ్చారు. తన కలలకు ప్రతిరూపంగా నిర్మించు కున్నానని అనుకున్న స్టూడియో అనూహ్యంగా బి. నాగిరెడ్డి ఆధీనంలోకి జారిపోవడం, దానికి తోడు సినీ నిర్మాణంలో పెరుగుతున్న వేగం, పడిపోతున్న విలువలు, లాభార్జనే ప్రధాన ధ్యేయం కావడం మొదలైన కారణాలతో అయనలో నెమ్మదిగా నైరాశ్యత చోటు చేసుకుంది.

“మల్లీశ్వరి” అనంతరం, కె.వి. రెడ్డి దర్శకత్వంలో “పెద్ద మనుషులు”(1954) చిత్ర నిర్మాణం సాగుతున్నప్పుడు, తర్వాతి చిత్రానికి కథ కోసం వెదకడం మొదలయింది. ఆ సమయంలో జార్జి ఇలియట్‌ రాసిన “సైలాస్‌ మార్నర్‌” అన్న ఆంగ్ల నవల ఆయనని ఆకర్షించింది. దానిని తెలుగు వాతావరణానికి అనుగుణంగా మలచడానికి భీమవరం నుంచి పాలగుమ్మి పద్మరాజుగారిని పిలిపించారు. [5]

“బంగారు పాప” (1955) ఆర్ధికంగా విజయం సాధించక పోయినా మంచి చిత్రంగా పేరు తెచ్చుకుంది. ఈ చిత్రంలో ఎస్‌.వి. రంగారావు నటనను,లండన్‌లో చూసిన చార్లీ చాప్లిన్‌, ఇలియట్‌ “బ్రతికి వుంటే చాలా సంతోషించి ఉండేవాడని” అన్నారు. బి. ఎన్‌కు గురువైన దేవకీ బోస్‌ బెంగాలీలో తీయ పూనుకొన్నారంటే ఆ చిత్రం మేధావులను ఎంతగా ఆకర్షించిందో తెలుస్తుంది. బి.ఎన్‌. చివరి రోజుల్లో ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో “నేను బెస్టు అనేది ఇంతవరకు తీయలేదు. […] ప్రజలు “మల్లీశ్వరి” అంటారు. కాని నాకు “బంగారు పాప” ఇష్టం” అని చెప్పుకున్నారు. 1955లో రాష్ట్రపతి స్వర్ణ పతకం కొద్దిలో తప్పిపోయి రజత పతకం పొందగలిగింది. [6]

“బంగారు పాప” విడుదలైన రోజుల్లో ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లోని ఒక జిల్లా ముఖ్యపట్టణంలోని న్యాయవాదుల సంఘం వారు ఆయనకు సన్మానం జరిపారు. ఆ సభలో ప్రసంగించిన ప్రతి వక్త ఆ సినిమాని ఆకాశానికి ఎత్తివేస్తుంటే, “చూసిన వారెవ్వరో నిజాయితీగా చేతులెత్తండని” బి.ఎన్‌.అడిగితే, లేచిన చేతులు పది, పన్నెండు మాత్రమే. “చివరకు, కనీసం,ఒక్క సారైనా ఆ లాయర్లు నిజాయితీగా జవాబు చెప్పార”ని ఆయన చాలా వ్యంగ్యంగాను, ఆవేదనతోను చెప్పుకునేవారు. బిజీ కాల్షీట్లతో స్టూడియోలో ఒక ఫ్లోర్‌ నుండి మరొక ఫ్లోర్‌కి పరుగులెత్తే “అగ్ర”నటీనటులు, పెరుగుతున్న “స్టార్‌ వ్యాల్యూ సిస్టం” ఆయన్ను బాగా బాధించేవి. అందువల్లనే ఎప్పుడూ కొత్తవారిని తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించేవారు. ఉదాహరణలుగా గిరి, మాలతి, కుమారి, జగ్గయ్య, చ. నారాయణరావు, చంద్రమోహన్‌,రామమోహన్‌, విజయ నిర్మల పేర్లు చెప్పుకోవచ్చు.

ఆయనకు సంగీతాభిరుచి ఎక్కువ. ఒక్కో పాటకు ఐదారు వరసలు కట్టించుకొని నచ్చినది ఎన్నుకునేవారు. వాహినీ చిత్రాల్లో సంగీత విలువలగురించి ఒకటి రెండు వాక్యాల్లో చెప్ప ప్రయత్నించడం దుస్సాహసం. నాగయ్య, “రజని”, అద్దేపల్లి రామారావు, సాలూరి, పెండ్యాల,మాస్టర్‌ వేణు బి.ఎన్‌కు అందించిన బాణీలతో పాటు,నాగయ్య, టంగుటూరి సూర్యకుమారి, బెజవాడ రాజరత్నం, ఎ.ఎస్‌. గిరి,మాలతి, ఘంటసాల, భానుమతి, సుశీల, జానకిల గళాలనుండి జాలువారిన ఆ మధుర గీతాల గురించి మరో సారి ముచ్చటించుకుందాం.

సినిమా అన్నది అనేక విభాగాల సమిష్టి కృషి అన్న విషయం మనకందరికీ తెలిసినదే. సాంకేతిక విభాగాలలో కూడా, బి.ఎన్‌కు రామనాథ్‌, శేఖర్‌లతో పాటు, సోదరుడు కొండారెడ్డి, మార్కుస్‌బ్త్లారే, యు. రాజగోపాల్‌ (ఛాయాగ్రహణం), వల్లభజోస్యుల శివరామ్‌,కోటీశ్వరరావు (శబ్దగ్రహణం) వంటి వ్యక్తులు దొరకడం ఒక అదృష్టమనే చెప్పాలి. అడయార్‌, పూనా ఇన్స్టిట్యూట్‌లు తెరవక ముందే, టెక్నీషియన్స్‌ విలువ తెలిసిన వ్యక్తి కావడంతో యువకుల్ని అప్రెంటిస్‌లుగా తీసుకొని తర్ఫీదు ఇచ్చేవారు. తెలుగు సినిమాల్లో మొదటిగా “ప్లేబ్యాక్‌” పద్ధతిని సమర్ధంగా వాడుకుంది “వాహిని” చిత్రాలలోనే. “వందేమాతరం”లో “పూలో పూలు “అన్న పాట మాస్టర్‌ విశ్వంపై చిత్రీకరించబడినా, రికార్డుపైన పాడింది సాబు. ప్రఖ్యాత గాయకుడు : ఎమ్‌.ఎస్‌.రామారావు కూడా వాహిని (“దేవత”)చిత్రం ద్వారానే మనకు పరిచయమయ్యారు. ఎమ్‌.ఎస్‌. రామారావు మొదటి మేల్‌ ప్లేబ్యాక్‌ గాయకుడైతే, బెజవాడ రాజరత్నం తొలి ప్లేబ్యాక్‌ గాయని (“భక్త పోతన” చిత్రం ద్వారా) [7]

“బంగారు పాప” తర్వాత ఐదు సినిమాలకు : భాగ్యరేఖ” (1957),”రాజమకుటం” (1960), “పూజాఫలం” (1964), “రంగుల రాట్నం” (1966),”బంగారుపంజరం” (1968), దర్శకత్వం వహించినా అవి ఆయనకు పూర్తి సంతృప్తిని కలిగించలేదు. కొంత సంతృప్తిని కలిగించిన “పూజా ఫలం” బాక్స్‌ఆఫీస్‌వద్ద ఘోర పరాజయం పొందింది. ప్రేక్షకుల్ని తన కథలో,పాత్రల్లో లీనం కావాలని ఆశించే ఆయన తానే ముందుగా నటీనటుల నటనలో లీనమయిపోయి కంట తడిపెట్టుకొని “కట్‌” చెప్పడం మర్చిపోయిన సందర్భాలు పలువురిచేత ఉటంకించబడ్డాయి. ఆయన ఊహించుకొన్న చేతికర్ర దొరకలేదని ఒక రోజు షూటింగ్‌ రద్దు చేయడం, ఒక ప్రఖ్యాత నటీమణి నిద్రమొహంతో షూటింగుకొస్తే “నీ ‘ ముఖం ‘ మీద ఆధారపడి తీస్తున్నాను. అలా ‘ డల్‌ ‘ గా వుంటే నా సీన్‌ పండదు. కనుక ఈరోజు షూటింగు కాన్సిల్‌ చేస్తున్నాను” అనడం ఆయనకే చెల్లింది. ఇది మారుతున్న కాలంలో చాలామందికి “చాదస్తం” అనిపించేది. కాని ఆయన “అది నా పెర్ఫెక్షన్‌” అనేవారు. నచ్చని విషయాలు ముఖం మీదే అనేసే వ్యక్తి కావడంతో చాలా అపోహలు ఏర్పడ్డాయి.

కర్ణ, దుర్యోధన, రామానుజాచార్య, విప్ర నారాయణ, ఆది శంకరాచార్య వంటి వ్యక్తుల జీవిత చరిత్రలను, బీనాదేవి (“మా పుణ్యభూమి), బుచ్చిబాబు (“చివరకు మిగిలేది”) మొదలైన ప్రముఖుల రచనలను వెండితెరపై మలచాలని ఎన్ని కోరికలున్నా మిగిలిన జీవితకాలంలో మరల కెమెరా వద్దకు కదలలేదు.

దక్షిణ భారతదేశం నుండి ప్రతిష్ఠాత్మకమైన “ఫాల్కే అవార్డ్‌”ను అందుకొన్న మొదటి వ్యక్తి బి.ఎన్‌. అంతకు ముందే భారత ప్రభుత్వం నుండి “పద్మశ్రీ” బిరుదు లభించింది. ఇంకా ఆయనకు జరిగిన సన్మానాలు, లభించిన అవార్డులు, అందుకున్న గౌరవ పురస్కారాలు లెక్కించడం కష్టం.కాని, అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, అప్పటివరకు ఎవరూ గుర్తించని తెలుగు సినిమాకు గౌరవాన్ని సంపాదించి పెట్టి, ప్రపంచ పటంపై నిల్పింది ఆయనే. సినిమా వాళ్ళకు మేధావి వర్గంలో ఒక స్థానం కల్పించింది,సినిమా వాళ్ళను సాంస్కృతిక, విద్యా సంస్థలు పిలిచి గౌరవించడం కూడా ఆయనతోనే మొదలయినదని మనం గుర్తుంచుకోవాలి.

శ్రీశ్రీ ఒక రేడియో ప్రసంగంలో “తెలుగు వాళ్ళ సినిమాల్లో కేవలం తెలుగుభాష మాట్లాడడంవల్ల తెలుగు చిత్రాలనుకుంటున్నాం తప్ప తెలుగు వాస్తవికతని, జీవితాన్ని, తెలుగుతనాన్ని ప్రతిబింబించేవి చాలా తక్కువగా వచ్చాయి” అంటూ, “బి. ఎన్‌. చిత్రాల్లో ఆ తెలుగు తనం కనపడుతుందన్నారు.” ఆ మాట ఎంతైనా నిజం! తెలుగు సినిమాకి ఇంత విశిష్ఠ స్థాయి కల్పించిన బి.ఎన్‌. నవంబర్‌ 8, 1977న కన్ను మూశారు. భౌతికంగా ఆయన లేకపోయినా, ఆయన మనకందించిన చిత్రాలు చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాయి.

బి.ఎన్‌ను ఏ విషయంలోనైనా సరే ఒప్పించాలంటే, ఆ కథో,వస్తువో,ఐడియానో “బెంగాలీది” అని చెప్తే చాలు, అని ఆయనతో బాగా పరిచయం వున్నవాళ్ళ ఛలోక్తి.
తర్వాత ఫిల్మ్స్‌ డివిజన్‌వాళ్ళు వీరేశలింగం పై ఒక Documentary తీసివ్వమని అడిగారు. నిర్మాణ వ్యయం లాంటి విషయాల్లో రాజీ పడని వ్యక్తి కావడంతో అది సఫలీకృతం కాలేదు. తరువాత ఎల్‌.వి. ప్రసాద్‌ ఆ Documentary ని తీశారని వినికిడి. కాని అది ఎక్కడ పడి వుందో కూడా ఎవరికీ తెలియదు. అలాగే “వీణ ” అచ్యుతరామయ్య, ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడలపిౖెన తీసిన రీళ్ళు కూడా ఈనాడు మనకు దక్కకుండా పోయాయి.
ఆ సంవత్సరంలో విడుదలైనది కేవలం 5 చిత్రాలు మాత్రమే
కచ్చితంగా చెప్పాలంటే ఆ పాటకు ముందు ఆవిడ చేసే హుమ్మింగ్‌. కొంత అరబ్‌ సంగీత పోకడలు కూడా కనిపిస్తాయి.
ముందుగా డి.వి. నరసరాజుగారిని తీసుకుందామనుకున్నారు.ఆయన “దొంగరాముడు” (1955)చిత్రానికి పని చేయ వలసి రావడంతో,పరిచయస్తుడైన పా.ప.గారికి ఆహ్వానం అందింది.
ఆ ఏడాది సత్యజిత్‌ రే దర్శకత్వం వహించిన ” పథేర్‌ పాంచాలి”కి ప్రథమ బహుమతి లభించింది.
ఈ ముగ్గురు గాయకుల పేర్లు రికార్డులపైన కూడా పేర్కొన బడ్డాయి. కాని, రికార్డులపైన వేయకపోయినా, అంతకుముందే ఈ పద్ధతి వాడబడి వుండవచ్చు! ఉదా : “చల్‌ మోహనరంగా” (1936) అన్న (హ్రస్వ)చిత్రంలో చల్‌మోహన రంగా అన్న పాట చిత్రీకరింపబడింది పుష్పవల్లి పైన. కానీ, పాడింది టేకు అనసూయ.
-----------------------------------------------------------
రచన: పరుచూరి శ్రీనివాస్, 
ఈమాట సౌజన్యంతో 

Thursday, November 15, 2018

శ్లోకము - 3


శ్లోకము - 3




సాహితీమిత్రులారా!

శ్లోకం గురించిన వ్యాసంలో 3వ భాగం ఆస్వాదించండి.........

శ్లోకముల లయతో వృత్తములు, అర్ధసమవృత్తములు
అనుష్టుప్పు ఛందములో పేర్కొనబడిన కొన్ని వృత్తములతో శ్లోక లక్షణములతో అర్ధసమ వృత్తములను కల్పించ వీలగును. జయదామన్ సంకలనములో క్రింది వృత్తములకు అట్టి లక్షణములు గలవు.

సరి పాదములకు సరిపోయే వృత్తములు-

క్షమా – మ/ర/లగ UUUU IUIU
నాగరక – భ/ర/లగ UIIU IUIU
నారాచ – త/ర/లగ UUIU IUIU
ప్రమాణికా – జ/ర/లగ IUIU IUIU
హేమరూప – ర/ర/లగ UIUU IUIU (వాగ్వల్లభ)

బేసి పాదములకు సరిపోయే వృత్తములు-

సుచంద్రప్రభా – జ/ర/గల IUIU IUUI
విభా – త/ర/గగ UUIU IUUU
శ్యామా – త/స/గగ UUII IUUU
పద్మమాలా – ర/ర/గగ UIUU IUUU
గాథ – ర/స/గగ UIUI IUUU

మొదటి పట్టికలోని ఏ వృత్తమునైనా శ్లోకపు సరి పాదముగా, రెండవ పట్టికలో ఏ వృత్తమునైనా శ్లోకపు బేసి పాదముగా వాడుకొని అర్ధసమ వృత్తము కాని, విషమ వృత్తమును గాని శ్లోక రూపములో వ్రాయ వీలగును. తెలుగులో ప్రాస నియతము అన్న సంగతి మఱువరాదు. శ్రీకృష్ణపరముగా ఇట్లు కల్పించిన శ్లోకములతో ఒక దశకమును క్రింద చదువవచ్చును.

గాథ/ నాగరక – UIUI IUUU // UIIU IUIU

ముద్దు మోము గనన్ లేవే
హద్దులు మోదమొందఁగా
సద్దు సేయక రావా నా
వద్దకుఁ గృష్ణమోహనా – 1

నీవె నాకు నిధుల్ దేవా
జీవము నీవు మన్కిలో
నావ నాదు భవాంభోధిన్
నీవని నమ్మియుంటిరా – 2

శ్యామా/ నారాచ – UUII IUUU // UUIU IUIU

కన్నయ్యను గనంగా నా
కిన్నాళ్లకు మనమ్ములో
పన్నీరు జలపాతమ్మే
సన్నాయి మ్రోఁతలే సదా – 3

నవ్వించు నను నీనవ్వో
పువ్వై విరియుఁ దావితో
మువ్వల్ సడుల మ్రోఁగంగా
దివ్వెల్ వెలుఁగు దివ్యమై – 4

సుచంద్రప్రభా/ ప్రమాణికా – IUIU IUUI // IUIU IUIU

అలోల మా విలాసమ్ము
కళామయమ్ము లాసముల్
కలాపపిచ్ఛ శీర్షమ్ము
చలించఁగా ముదమ్ములే – 5

స్మరించెదన్ సదా నిన్ను
స్మరున్ గన్న పితా హరీ
భరించలేను బాధాగ్నిన్
హరించరా జనార్దనా – 6

పద్మమాలా/ క్షమా – UIUU IUUU // UUUU IUIU

జాలి లేదా జగజ్జాలా
బాలా రావేల యింటికిన్
నీలవర్ణా నిశిన్ రావా
జాలమ్మేలా జయోన్ముఖా – 7

కల్లలింకేల కంజాక్షా
నల్లయ్యా నన్ను జూడరా
ఉల్లమందుండు మో దేవా
మల్లారీ యిందిరాపతీ – 8

విభా/ నారాచ – UUIU IUUU // UUIU IUIU

గోపాల గోపికానందా
మాపాలి దైవమా ప్రభూ
కాపాడ రమ్ము గోవిందా
శ్రీపాదధూళి సద్గతుల్ – 9

నీవేగదా సదా నాయీ
భావాల రూపవైఖరుల్
దేవాధిదేవ శ్రీకృష్ణా
జీవమ్ము నీవె నామదిన్ – 10

హేమమాలినీ–పద్మమాల/ హేమరూప – UIUU IUUU // UIUU IUIU

సార విజ్ఞాన దీపాళీ
శారదా హేమమాలినీ
కోరెదన్ విద్య లీయంగాఁ
గోరెదన్ బుద్ధి నీయఁగా

అనుష్టుప్పు చపలా లక్షణములతో కల్పించిన లీలాశుక అర్ధసమ వృత్తము:

లీలాశుకము – IIU UII IU / IIU UIU IU

విను లీలాశుకము దా
నిను బిల్చెన్ బ్రియంవదా
మనమందా ప్రియుఁడు నిన్
దను దల్చున్ గదా సదా
అష్టి ఛందములో శ్లోకముల మూసలు
శ్లోకమునందలి రెండు పాదములను చేర్చినప్పుడు మనకు లభించే అక్షరసంఖ్య 16. పాదమునకు16 అక్షరాలు ఉండే ఛందము అష్టి ఛందము. ప్రతి పాదములో రెండు శ్లోక పాదములు వచ్చునట్లు వృత్తములను కల్పించి వ్రాయ వచ్చును. అట్లు నేను కల్పించిన కొన్ని వృత్తములను క్రింద ఇస్తున్నాను.

1) కాల – ర/ర/మ/య/జ/గ UIUU IUUU – UIUU IUIU 16 అష్టి 21011

ఆలయమ్మందు నున్నావా
యాలకించంగ లేవుగా
మూలలో దాఁగియున్నావా
పూలతోఁ జూడ రావుగా

జాలమే లేద నన్నావా
జాలితో మాట లాడవే
కాలమే కాచు నన్నావా
కాలమైపోయెఁ గూడవే

2) నవనీతము – స/స/భ/జ/జ/గ IIUII UUI – IIUII UIU 16 అష్టి 23452

నవనీతము డెందమ్ము
నవనీతపు ప్రేమలో
ద్రవమైతిని నేనిందు
ధవళాంశ తుషారమై

భువనమ్మొక చిత్రమ్ము
పువులెల్లెడఁ బూయఁగా
నవజీవన మీనాకు
నవమై యెపుడో హరీ

3) రత్నదీప – త/ర/ర/య/జ/గ UUI UIU UI – UIU UI UIU 16 అష్టి 21141

రావేలకో ప్రియా రమ్య
రావమై రత్నదీపమై
జీవమ్ముతో సదా నాకుఁ
జేవయై నవ్య తేజమై

దేవీ మనస్సులోఁ బూల
తీవెగాఁ బాలపుంతగా
నావైపు చూడవా తేలు
నావగాఁ బిల్చు త్రోవగా

4) వసుప్రద – జ/ర/త/ర/జ/గ IU IU IU UU – IU IU IU IU 16 అష్టి 21782
(పంచచామర వృత్తములో ఒక చిన్న మార్పు)

వసంతవేళలో రావా
వసంతలక్ష్మి రీతిగా
హసించుచున్ బ్రశాంతమ్మై
హసన్ముఖీ రసార్ద్రమై

వసించఁగా మనమ్మందున్
వసుప్రదా వరాంగిణీ
వసంతమేగదా యింకన్
ప్రసూనశోభ రాజిలన్

5) పద్మచరణ – స/స/భ/జ/జ/గ IIU IIU UI – IIU IIU IU 16 అష్టి 23452

చరణమ్ముల నీపద్మ
చరణమ్ములఁ గొల్తురా
హరియంచిల నేనెప్డు
హరుసమ్మున దల్తురా

సరసమ్ముగ నీవాడు
సరసీరుహ నేత్రుఁడా
వరమీయఁగ రారమ్ము
వరదా పరమాత్ముఁడా

6) మధువృష్టి – ర/స/ర/జ/జ/గ UIUI IUUI – UIUI IU IU 16 అష్టి 23195

వేణు నాదములీ నాదు
వీనులన్ మధువృష్టియే
గానకోకిలలన్ నేను
కానఁగా మధుమాసమే

వానలో శిఖి నాట్యమ్ము
వైనమౌ రస ధారలే
ప్రాణ మియ్యది నీదైన
ప్రాణమే హరి యెప్పుడున్

7) భావన – భ/ర/ర/స/జ/గ UIIU IUUI – UIIU IUIU 16 అష్టి 22167

పావన మైన దీ ప్రేమ
భావన లన్నియున్ గదా
జీవనరాగమే నీవు
జీవన గీతమే కదా

నా వల పొక్క సంద్రమ్ము
నావయు నీవె దాటగా
ప్రోవుల బూచె నందాల
బూవులు తోట నిండుగా

8) సానంద – మ/ర/మ/య/జ/గ UUUU IUUU – UIUU IUIU 16 అష్టి 21009
మందాక్రాంతపు గతిలో (అదనముగా ఒక లఘువుతో)

సానందమ్మై సదా నిన్నే
సారసాక్షీ తలంతు నేన్
వీణానాద ప్రియా నిన్నే
వేయి పేర్ల జపింతు నేన్

ప్రాణాధారా రసాంబోధీ
రాగతాళ ప్రమోదినీ
జ్ఞానానందా జగన్మాతా
జ్ఞాన మిమ్ము జయప్రదా

9) సునాదినీ – భ/ర/మ/స/జ/గ UIIU IUUU – UIIU IUIU 16 అష్టి 22039
న-గణము తప్పించితే ఉత్పలమాల నడకతోడి పద్యము

చందనగంధినీ రావా
చల్లని స్పర్శ నీయఁగా
సుందరరూపిణీ రావా
చూడ్కుల యమ్ము లేయఁగా

మంద సునాదినీ రావా
మారుని పాట బాడఁగా
నందనవాసినీ రావా
నాట్యము లాడ వేడ్కగా

మాత్రాబద్ధమైన శ్లోకములు
1) ఆఱు మాత్రల నడకతో-

నా నయనములో తారా
నా నవతా కిరణ్మయీ
వేణురవపు గీతోర్మీ
వీనుల కో హిరణ్మయీ

ప్రాణనదిగ వేవేగన్
రా నగుచున్ స్వరాకృతీ
మానసమున నీవేగా
మానవతీ నవద్యుతీ

2) రెండు త్రిమాత్రలు, ఒక పంచమాత్ర (III UI UUI) (III UI UIU)

గళము విప్పి పాడంగ
కలరవమ్ము నిండగా
లలితమైన రాగాల
లలన పాడె చక్కఁగా

వలపు తేనె పారంగ
పలుకు లాయె సోనలై
చలితమాయె చిత్తమ్ము
జ్వలితమైన జ్వాలయై

3) రెండు పంచమాత్రలు, ఒక త్రిమాత్ర (UIU UIU UI) (UIU UIU IU)

మీటవే వీణ వేవేగ
మీటి పల్కించు రాగిణీ
పాట పాడించు మందాల
బాట వెల్గించు కోమలీ

నోట చిందించు గీతాల
నూటి ముత్యాల నో చెలీ
మూట రత్నాల చల్లు మీ
పూట యానందమై సఖీ

4) రెండు పంచ మాత్రలు, ఒక త్రిమాత్ర (UUI UIU UI) (UUI UIU IU)

రావేల గోకులానంద
రావేల గోపికాపతీ
రావేల శ్యామలాకార
రావేల సోమసుందరా

రావేల వేణుగీతార్థ
రావేల విశ్వమోహనా
రావేల నన్ను గావంగ
రావేల చెన్నుగా హరీ

ఉత్పలమాల, విక్రీడితములలో శ్లోకపు ఛాయలు
మన తెలుగు కవులు శ్లోకమును ఇష్టపడకపోయినా, వారు తఱచుగా వాడే వృత్తములలో శ్లోకపు మూసలు ఉన్నాయి. క్రింద ఉత్పలమాల, మత్తేభవిక్రీడితములలో శ్లోకమును పొందుపఱచి వ్రాసినాను.

మాతృక: ఉత్పలమాల, తనయ: శ్లోకపు ప్రత్యేకత సైతవము

ఉత్పలమాల – UIIUIUII – IUII – UIIUIUIU

మానసమందు జూచితిని – మాధవ యాననమున్ బ్రమోదమై
వేణువు నాదమున్ వినఁగ – వేచితి నేనిట సొక్కి సోలితిన్
నీనగవుల్ ముదమ్మిడును – నిండుగఁ బ్రాణము పొంగు గంగయై
మీనము మేషమేలకొ ర-మించఁగఁ దేనెల ముద్దునీయ రా

ఇందులోని సైతవము – అన్ని పాదములలో 5,6,7 అక్షరములు జ-గణము

మానసమందు జూచితి
నాననమున్ బ్రమోదమై
వేణువు నాదమున్ విన
నేనిట సొక్కి సోలితిన్

నీనగవుల్ ముదమ్మిడు
బ్రాణము పొంగు గంగయై
మీనము మేషమేలకొ
తేనెల ముద్దునీయ రా

మాతృక: మత్తేభవిక్రీడితము, తనయ: శ్లోకము

మత్తేభవిక్రీడితము – I [IUUI IUIU] I I [IUUU IUUI] U

కుసుమమ్ముల్ విరిసెన్ గదా పలు ద్రుమాం-గోద్దీపమై జూడ నం-
దు సమీరమ్ము ప్రియమ్ముగా నతి ప్రమోదో-ల్లాస మెందెందు నిం-
డె సుమాళమ్ము చెలంగెఁగా నెఱ తమిన్ – డెందమ్ము పొంగారె నీ-
వు సమీపమ్మున రాచెలీ యిట భ్రమల్ – వొందన్ గనుల్ నావియున్

ఇందులోని శ్లోకము-

భ్రమల్ వొందన్ గనుల్ నావి
సుమమ్ముల్ విరిసెన్ గదా
ద్రుమాంగోద్దీపమై జూడ
సమీరమ్ము ప్రియమ్ముగా

ప్రమోదోల్లాస మెందెందు
సుమాళమ్ము చెలంగెఁగా
తమిన్ డెందమ్ము పొంగారె
సమీపమ్మున రాచెలీ

మత్తకోకిల – సైతవము
మత్తకోకిల వృత్తములో శ్లోకములోని ఒక ప్రత్యేకతయైన సైతవము దాగి యున్నది. సైతవములో అన్ని పాదములలో 5,6,7 అక్షరములు జ-గణము.

మత్తకోకిల –

ప్రేమ వేణువు నూఁదు వేగము – వీణ మీటెదఁ జక్కఁగా
స్వామి గానమునందు రావము – ప్రాణమందున మ్రోఁగెఁగా
శ్యామ సుందర మూర్తిఁ జూడఁగ – నంద మెల్లెడ నిండుఁగా
ప్రేమ మందిరమందు నీకొక – విందు నిచ్చెదఁ వేడిగా

ఇందులోని సైతవము –

వేణువు నూఁదు వేగము
వీణ మీటెదఁ జక్కఁగా
గానమునందు రావము
ప్రాణమందున మ్రోఁగుఁగా

సుందర మూర్తిఁ జూడఁగ
నంద మెల్లెడ నిండుఁగా
మందిరమందు నీకొక
విందు నిచ్చెదఁ వేడిగా

ముగింపు
సంస్కృతములో శ్లోక ఛందస్సు మూలము, కాలక్రమేణ జరిగిన మార్పులు, అందులోని విభిన్న రీతులు మున్నగువానిని సోదాహరణముగా వివరించినాను. శ్లోకపు నడకతో క్రొత్త విధములైన అర్ధసమ వృత్తముల సృజననుగుఱించి కూడ తెలియబఱచినాను. అంతే కాక 16 అక్షరముల అష్టి ఛందములోని ప్రతి పాదములో రెండు శ్లోక పాదములను ఏ విధముగా ఉంచి వ్రాయవచ్చునో అనే సంగతిని కూడ మీముందు పెట్టినాను. శ్లోకముతో ఎన్నో కవితలను తెలుగులో వ్రాయ వీలగును, ముఖ్యముగా భావకవిత్వమును. ఈ వ్యాసము అందఱికి ఉపయోగకారిగా ఉంటుంది అనుకొంటాను. నేను ఇక్కద చెప్పినది ఒక సంగ్రహమే. మూడు వేల సంవత్సరాలుగా సంస్కృత సాహిత్యములో అనుష్టుప్పు ఒక ముఖ్య పరికరముగా వాడబడినది. అదే లేకపోతే మనకు వేదములలో కొన్ని భాగములు, భారత రామాయణాలు, కావ్యాలు ఉండేవి కావు. అందువలన ఇది ఛందశ్శాస్త్రములో ధ్రువతారవంటిది. క్రింద శ్లోకమును గుర్తు పెట్టుకొనుటకై రెండు శ్లోకపు అనుకరణలతో (మొదటిది ఎవరో తెలియదు, బహుశా గిడుగు సీతాపతి, రెండవది ఝరుక్ శాస్త్రి) ఈ వ్యాసమును ముగిస్తాను.

ఒక్క కాని ఒకే కాని
రెండు కానులు అర్ధణా
మూడు కానులు ముక్కాని
నాల్గు కానులు ఒక్కణా!

అనుష్టుప్పు అనుష్టుప్పే
ఎవ్వరేమని అన్ననూ
కనిష్టీపు కనిష్టీపే
హెడ్డు కానంత దాకనూ
-----------------------------------------------------------
రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Wednesday, November 14, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 15


విశ్వవిజ్ఞానం - 15



సాహితీమిత్రులారా!

రేమెళ్ళ అవధానులుగారు

మనకు అందించిన

విశ్వవిజ్ఞానంలోని 15 వ భాగం

వీక్షించండి

Tuesday, November 13, 2018

శ్లోకము - 2


శ్లోకము - 2




సాహితీమిత్రులారా!

శ్లోకం గురించిన వ్యాసంలో 2వ భాగం ఆస్వాదించండి.........

అనుష్టుప్పు లోని భేదములు
వక్త్రా

అనుష్టుప్పు భేదములు – కుండలీకరణములలో నుండు 5,6,7 అక్షరములకు గణములు వరుసగా బేసి, సరి పాదములకు వర్తిస్తాయి
అనుష్టుప్పు ఛందములలోని భేదములను వివరించుటకు నేను కల్పించిన చిత్రము ఉపయోగపడుతుంది. ఇందులో మొట్టమొదటిది వక్త్రా. వక్త్రా సూత్రములు: పాదస్యానుష్టుప్వక్త్రమ్; న ప్రథమాత్స్నౌ; ద్వితీయచతుష్టయో రశ్చ; వాన్యత్; య చతుర్థాత్. వీటి అర్థము: అనుష్టుప్పు వక్త్రా ఛందములో పాదమునకు ఎనిమిది అక్షరములు, అన్ని పాదములలో ఆది గణముగా న-గణము, స-గణము ఉండరాదు. సరి పాదములలో ర-గణము కూడ వర్జనీయమే. ఇది ఉపదేశము మాత్రమే. 5, 6, 7 అక్షరములు య-గణముగా నుండాలి. ప్రతి వక్త్రా పాదమును 24 విధములుగా వ్రాయ వీలగును (6 గణములు X 2 నాలుగవ అక్షరము X2 ఎనిమిదవ అక్షరము). అనగా ఈ అనుష్టుప్పు వక్త్రను 331776 (24 X 24 X 24 X 24) విధములుగా వ్రాయ వీలగును. క్రింద ఒక ఉదాహరణము-

నీదు వక్త్రమ్ములో కెంపుల్
నీదు నేత్రమ్ములో వంపుల్
నీదు గాత్రమ్ములో నింపుల్
నీదు డెందమ్ములో సొంపుల్

పథ్యా
పథ్యా యుజో జ్ అనేది పింగళసూత్రము. అంటే సరి పాదములలో 5, 6, 7 అక్షరములు జ-గణముగ నుండాలి. మిగిలిన లక్షణములు వక్త్రా వలెనే. ఒక ఉదాహరణము-

గోవిందా చూపు పథ్యమ్మౌ
త్రోవను నీవు వేగమే
భావమ్ములకు సత్యార్థ
జీవమ్మొసఁగు చిన్మయా

అనుష్టుప్పు పథ్యా లక్షణములను పరిశీలిస్తే దీనికి శ్లోక లక్షణములకు పాదముల ద్వితీయార్ధములో ఎట్టి భేదము లేదు. కావున అనుష్టుప్పు పథ్యా శ్లోకమునకు ప్రతీక. కాని, శ్లోకములో పాదాదిలో న-గణము తప్ప మిగిలిన ఏడు గణములు (వక్త్రా, పథ్యా వీటిలో అనుమతించని స-గణముతో సహా) కవులచేత ఉపయోగించబడినవి. సరి పాదములలో చివరి అక్షరము ఎల్లప్పుడు గురువే లేక గురుతుల్యమే. బేసి పాదములలో లఘువును వాడినారు. దీనిని అనుసరించి బేసి పాదములను 7X2X2 = 28 విధములుగా, సరి పాదములను 14 విధములుగా వ్రాయ వీలగును. అనగా మొత్తము శ్లోకమును 153664 విభిన్న రీతులలో వ్రాయవచ్చును.

విపరీతా
సూత్రము విపరీతైకీయమ్. బేసి పాదములలో 5, 6, 7 అక్షరములు జ-గణముగా, సరి పాదములలో ఆ అక్షరములు య-గణముగా (పథ్యాకు తారుమారుగా) ఉంటే దానిని అనుష్టుప్పు విపరీతా అంటారు. మిగిలిన నియమములు పథ్యావలెనే. క్రింద ఒక ఉదాహరణము-

అపారకరుణామయీ
జపింతు నీదు నామమ్మున్
విపరీతమె కోరికల్
ప్రపన్ను వడి గావన్ రా

చపలా
చపలాయుజో న్ అనునది సూత్రము. బేసి పాదములలో 5, 6, 7 అక్షరములు న-గణముగా ఉంటుంది ఇందులో. మిగిలిన లక్షణములు పథ్యా వలెనే. క్రింద ఒక ఉదాహరణము-

అపారమ్ము చెలువము
లుపమానమ్ము లేదుగా
చపలా చంద్రవదనా
విపులనేత్ర వేగ రా

సైతవ
సూత్రము సర్వే సైతవస్య. అనగా అన్ని పాదములలో 5, 6, 7 అక్షరములు జ-గణముగా ఉంటుంది. క్రింద ఒక ఉదాహరణము-

ఈ మనముల మధ్యలోఁ
బ్రేమయు సైతవమ్ముగా
శ్యామసుందర మెప్పుడున్
బ్రేమమందిరమే గదా
విపులా
సూత్రము విపులా యుగ్ల సప్తమః, అనగా ఇందులో సరి పాదములలో ఏడవ అక్షరము లఘువు. బేసి పాదములలో య-గణములో మార్పు లేదు. ఈ లక్షణములను పరిశీలిస్తే పథ్యా, విపులా వీటికి భేదము లేదు. రెండు ఒక్కటే. మఱి ఈ అనుష్టుప్పు విపులా ఎందుకు చెప్పబడినది? బేసి పాదములలోని య-గణమును వేఱు గణములతో మార్చినప్పుడు మనకు విపులా భేదములు లభిస్తాయి. ఈ భేదములే నేను ప్రారంభములో శ్లోకములోని ప్రత్యేకతలుగా ఉదాహరించినాను. పింగళసూత్రము – భ్రౌ న్తౌ చ. అనగా పింగళుని ప్రకారము బేసి పాదములలో య-గణమునకు బదులు భ, ర, న, త గణములను ఉంచి వ్రాసినప్పుడు మనకు భ-విపులా, ర-విపులా, న-విపులా, త-విపులా లభిస్తాయి. ఇందులో కూడ రెండు ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి. రెండు బేసి పాదములలో ఇట్టి గణములను ఉంచినప్పుడు మనకు జాతిపక్షవిపులా లభిస్తుంది, మొదటి లేక మూడవ పాదములో ఒకదానిలో మాత్రమే ఉంచినప్పుడు మనకు వ్యక్తిపక్ష విపులా లభిస్తుంది. మ-గణముతో కూడ విపుల ఉదాహరణములలో ఇవ్వబడినవి. హేమచంద్రుని ఛందోనుశాసనములో స-గణముతో విపుల కూడ చెప్పబడినది. దుఃఖభంజనకవి వాగ్వల్లభలో జ-గణ విపులా, య-గణ విపులా అని కూడ ఉన్నది. య-గణ విపులా పథ్యా, జ-గణ విపులా (జాతి పక్షములో) విపారీతా అవుతుంది. అదే విధముగా న-గణ విపులా (జాతి పక్షములో) చపలా అవుతుంది. ఇట్టి విపులా భేదములను హేమచంద్రుడు తద్విపులా అని పిలిచినాడు. క్రింద ఆఱు విధములైన విపులా భేదములకు నా ఉదాహరణములు-

న-విపులా

నన్ను జూడుమ సకియా
విన్నవింతును నామొఱల్
కన్నుదోయి కలియఁగా
మిన్ను దిగున్ ధరాస్థలిన్ (జాతి)

తిక్కనార్యుఁడు గవితల్
చక్కగా నాటకమ్మనన్
మక్కువన్ దాఁ దెలుంగందు
నక్కజమ్ముగ వ్రాసెఁగా (వ్యక్తి)

త-విపులా

ఆకాశములోఁ దారక
లేకాంతముగ నుండెనా
రాకాశశియో రమ్యము
చీఁకాకులు ధరాస్థలిన్ (జాతి)

కాలిదాసు కావ్యమ్ము లా
కళారూపపు జ్యోతులే
మాలదాల్చిన స్త్రీమూర్తుల్
శిలారూపపు చింతనల్ (వ్యక్తి)

భ-విపులా

మల్లికా సుమమ్ములతో
వెల్లివిరిసె రమ్యమై
చల్లఁగాను రాత్రియు రం-
జిల్లగా నిల నుల్లముల్ (జాతి)

శ్రీనాథకవీ కవితా
శ్రీనాథసూన శారదా
శ్రీనికేతన శృంగార
శ్రీనికేతన చిన్మయా (వ్యక్తి)

ర-విపులా

ఆనందపు సంద్రమందు
నేనుంటిని బ్రియున్ గనన్
వానిన్ గన మేన నాకుఁ
దేనెలు ప్రవహించెనే (జాతి)

శ్రీకృష్ణరాయా నరేశా
ప్రాకట కవినాయకా
లోకోపకార సంకల్పా
రాకాచంద్రనిభాననా (వ్యక్తి)

మ-విపులా

పద్మినీ పద్మాక్షీ దేవీ
పద్మముఖీ నిరంజనా
పద్మాసనీ పాలించన్ రా
పద్మనాభప్రియా రమా (జాతి)

కవివిష్ణూ కవిబ్రహ్మా
కవిశంకర వాఙ్నిధీ
కవిసార్వభౌమశ్రేష్ఠా
కవి పెద్దన దీనిధీ (వ్యక్తి)

స-విపులా

మనసున మనసైన
వనితా నిన్ను గోరితిన్
తనువునఁ దనువై రా
కనులముందు ప్రేమతో (జాతి)

సత్యనారాయణా నీవు
సత్యముగా కవీంద్రుఁడే
నిత్యము నిన్ను దలంతుఁ
జిత్తమ్ములోన నొజ్జగా (వ్యక్తి)

దేశి వాఙ్మయములో శ్లోకము
నాగవర్మ ఛందోంబుధిలో శ్లోక లక్షణములు ఈ విధముగా చెప్పబడినవి-

అయ్దాఱెంబెడెయొళ
మెయ్దుగె లఘుగురు, కరాబ్ధిపద సప్తకదొళ్
మెయ్దోఱుగె లఘు లక్షణ
మెయ్దుగె పెఱతష్టవర్ణపూర్ణం శ్లోకం – (నాగవర్మ ఛందోంబుధి, 3.12)

ఆరేళనెయ తాణది లఘు
తోఱెదొడం శ్లోకలక్షణం కెడదౌవం
బేఱె పురాతన మునివర్
తోఱిదరంతెరడఱొళగెయం గురువుచితం – (నాగవర్మ ఛందోంబుధి, 3.13)

మొదటి పద్యములో అన్ని పాదములలో ఐదవ, ఆఱవ అక్షరములు లఘువు-గురువుగా ఉండాలి. ఏడవ అక్షరము రెండవ (కర), నాలుగవ (అబ్ధి) పాదములలో లఘువుగ ఉండాలి, బేసి పాదములలో గురువు, మొత్తము ఎనిమిది అక్షరములు ఉంటాయి పాదములో. రెండవ పద్యములో బేసి పాదములో ఏడవ స్థానములో గురువుకు బదులుగా లఘువును ఉంచవచ్చును. అట్టి సమయములో ఆఱవ అక్షరము కూడ లఘువుగా ఉండాలి. 6,7 అక్షరములు రెండు లఘువులుగానో లేక రెండు గురువులుగానో బేసి పాదములలో ఉండవచ్చును అని నాగవర్మ చెప్పుతాడు. వీటికి పురాతనమునుల ఉదాహరణములు ఉన్నాయి అంటాడు. అనగా 5, 6, 7 అక్షరములు న-గణమైనప్పుడు అది అనుష్టుప్పు చపలా అవుతుంది.

అంతేకాక ఒక ఉదాహరణమును కూడ శ్లోకరూపములో ఇచ్చినాడు:

యోగి యోగ జితస్తోమం
స్వాగమ జ్ఞానమాదికం
రాగదింబినితంగీగె
నాగవర్మ బరంగళం

(ఈ శ్లోకము తన్ను పోషించిన రాజునుగుఱించి రచించినట్లున్నది.)

తెలుగులో పొత్తపి వేంకటరమణకవి లక్షణశిరోమణిలో శ్లోకపు లక్షణములను క్రింది సీస పద్యములో చెప్పినాడు.

సీ.
శ్లోకలక్షణ మను-ష్టుపు ఛందమున సర్వ
వృత్తంబు లిన్నూట – యేఁబదాఱు
వెలయునీ స్వస్థాన – విషమ వృత్తంబులే
శ్లోక పాదంబు సు-శ్లోకమయ్యె
తల్లక్షణంబు పా-దాంతమ్ములను గురు
వైదవ వర్ణంబులవి లఘువులు
ప్రథమ తృతీయ చ-రణము నేళింట వి-
దితమౌ గురు(వు మఱి) – ద్విక చతుర్థ
తే.
పదయుగంబున లఘువు స-ప్తమమునందుఁ
దనరు నిట్లు (సు)బోధాభి-దాన కాళి
దాసకృత లక్ష్యలక్షణో-దాహరణముల
నమరసింహాది సకల కా-వ్యములఁ గృష్ణ
పాదాంతములో గురువు, ఐదవ అక్షరము లఘువు, బేసి పాదములలో ఏడవ అక్షరము గురువు, సరి పాదములలో ఏడవ అక్షరము లఘువు, ఈ విధముగా కాలిదాసు శ్రుతబోధలో చెప్పబడినది అంటాడు. అంతే కాక శ్లోకము అనుష్టుప్పు ఛందములో జన్మించిన 256 వృత్తములలోని కొన్ని వృత్తములతో వ్రాసిన విషమ వృత్తములు అని కూడ అంటాడు.

కన్నడము, తెలుగులో శ్లోకముల వాడుక అరుదు. కన్నడములోని మొదటి లక్షణగ్రంథమైన కవిరాజమార్గములో కొన్ని శ్లోకములు వాడబడినవి. రెండవ పరిచ్ఛేదములో చిత్రకవిత్వపు రీతులను వివరించేటప్పుడు కవి శ్లోకపు ఛందస్సును వాడినాడు. గోమూత్రికా బంధమునకు ఉదాహరణముగా ఒక శ్లోకము:

జలదాగమదిం చిత్త
స్ఖలితం కేకినర్తనం
జలదాగమదిం చిత్త
స్ఖలితం కేళనల్లనం – (శ్రీవిజయుని (నృపతుంగని) కవిరాజమార్గం, 2.128)

(మేఘముల రాకవలన చిత్తచాంచల్యమును పొందిన నెమలి నాట్యమాడుచున్నది. మేఘముల రాకవలన చిత్తచాంచల్యమును పొందిన నేను నల్లని అడగాలి.)

మదనతిలకం, కావ్యావలోకనం మొదలగు గ్రంథములలో కూడ శ్లోక ప్రయోగములు ఉన్నాయి. తెలుగులో ఇంతకు ముందే చెప్పినట్లు కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులుగారు అమృతవాహిని అని శ్లోక ఛందస్సును ప్రవేశ పెట్టినారు. బిల్వేశ్వరీయమునుండి ఒక ఉదాహరణము:

నుతింతున్ తనుమధ్యాంబన్
నుతింతున్ బిల్వనాథునిన్
మతిన్ గౌరీపురీ చిత్ర
హిత చారిత్ర మెంచెదన్ – (కొక్కొండ వేంకటరత్నము పంతులు బిల్వేశ్వరీయము, 2.318)
-----------------------------------------------------------
రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Monday, November 12, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 14


విశ్వవిజ్ఞానం - 14


సాహితీమిత్రులారా!
రేమెళ్ళ అవధానులుగారు
మనకు అందించిన
విశ్వవిజ్ఞానంలోని 14 వ భాగం
వీక్షించండి

Sunday, November 11, 2018

శ్లోకము - 1


శ్లోకము - 1




సాహితీమిత్రులారా!

శ్లోకం గురించిన వ్యాసంలో మొదటి భాగం ఆస్వాదించండి.........

పరిచయము
భవభూతి వ్రాసిన ఉత్తరరామచరిత నాటకములో రెండవ అంకపు ప్రారంభ విష్కంభములో ఆత్రేయి అను ఒక తాపసి దండకారణ్యమును ప్రవేశించగా, వనదేవత ఆమెకు అతిథి సత్కారములను చేసి ఆమె రాకకు కారణ మడుగగా, ఆమె తాను వాల్మీకి ఆశ్రమమునుండి వస్తున్నానని, అగస్త్యాది మునుల దర్శనము చేసికొని వారివద్దనుండి వేదవిద్య నేర్చుకోవాలని తలబోస్తున్నాని చెప్పుతుంది. అప్పుడు ఆ వనదేవత ‘అన్నియు తెలిసిన వాల్మీకి ఉండగా, ఆ మహర్షి వద్ద నేర్చుకోక ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?’ అని అడుగుతుంది. అక్కడ వాల్మీకికి కాలమంతా కుశలవులు అనే ఇద్దరు పిల్లలను పెంచి, పోషించి, వాళ్లకు విద్య నేర్పడములోనే గడచిపోతున్నదని, అంతేకాక ఆ ఇరువురితో సమానముగా తాను నేర్చుకోలేననియు, అది మాత్రమే కాక వాల్మీకి కాలము రామాయణ రచనలో సాగిపోయినదని కూడ చెబుతుంది.

సంభోగలోనున్న క్రౌంచ మిథునమును ఒక బోయవాడు తన బాణముతో పడగొట్టడము చూచి వాల్మీకి మహర్షి ఆశువుగా ఒక శ్లోకమును చెప్పినాడని, ఆ శ్లోకమును విన్న బ్రహ్మదేవుడు ‘వాగ్బ్రహ్మమునందు ఎఱుకగలవాఁడ వైతివి. కావున రామచరితమును వర్ణింపుము. నీ ప్రతిభాచక్షుస్సు ఆర్షమును, అవ్యాపహతజ్యోతియును. మొదలి కవివైతివి,’ అని వచించెనని, అనంతరము భగవంతుఁడు ప్రాచేతస మహర్షి మనుష్యులయందు మొదటిదైన యట్టి యా శబ్దబ్రహ్మపరిణామమున రామాయణమును రచించెనని మన కావ్యములు చెబుతున్నవి.

ఆ శ్లోకమే సంస్కృతములో-

మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వం
అగమః శాశ్వతీః సమః
యత్క్రౌంచమిథునాదేకం
అవధీః కామమోహితమ్ – (భవభూతి ఉత్తరరామచరితము, 2.05)

దీనిని శ్లోకరూపములోనే వేదము వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు తెలుగులో క్రింది విధముగా అనువదించినారు:

ఓ నిషాద, ప్రతిష్ఠన్నీ
వొందుదో శాశ్వతాబ్దముల్
కామమోహిత మేకంబున్
గ్రౌంచయుగ్మానఁ జంపుటన్

వనదేవత దీనిని ‘నూతనఛందసామవతారః’ అని చెప్పినది. ఇదియే మనము సామాన్యముగా వ్యవహరించే అనుష్టుప్పు శ్లోకము. ఇది ఒక కొత్త ఛందస్సు అవతారముగా పేర్కొనబడినది.

శ్లోక లక్షణములు
మహాకవి కాలిదాసు వ్రాసినదని చెప్పబడే శ్రుతబోధలో శ్లోక లక్షణములు ఈ విధముగా నివ్వబడినవి –

పంచమం లఘు సర్వత్ర
సప్తమం ద్విచతుర్థయోః
షష్ఠం గురు విజానీయాత్
ఏతత్పద్యస్య లక్షణమ్ – (శ్రుతబోధ, 9)

శ్లోకే షష్ఠం గురు జ్ఞేయం
సర్వత్ర లఘు పంచమమ్
ద్విచతుష్పదయోర్హ్రస్వం
సప్తమం దీర్ఘమన్యయోః – (శ్రుతబోధ, 10)

శ్లోకములోని అన్ని పాదములను రెండు భాగములుగా విభజించవచ్చును. రెండవ భాగములోని గురు లఘువుల అమరికను గుఱించిన లక్షణములు పైన ఇవ్వబడినవి. అన్ని పాదాలలో ఐదవ అక్షరము లఘువు, ఆఱవ అక్షరము గురువు. కాని బేసి పాదములలో ఏడవ అక్షరము గురువు, అదే ఏడవ అక్షరము సరి పాదములలో లఘువు. నేను వీటినే మఱొక విధముగా విశదీకరిస్తాను. సరి పాదములలో (2, 4 పాదములు) 5, 6, 7 అక్షరములు జ-గణము, బేసి పాదములలో (1, 3 పాదములు) 5, 6, 7 అక్షరములు య-గణము. వీటిని రెంటిని చేర్చి శ్లోకమును నేను ‘జయ’ అని పిలుస్తాను. ఈ జయనామము జ్ఞాపకము పెట్టుకొనుటకు కూడ ఉపయోగ పడుతుంది. ఈ లక్షణములలో శ్లోక పాదములయందలి మొదటి నాలుగు అక్షరముల ప్రసక్తి లేదు. దానిని గుఱించి తఱువాత చెప్పుతాను.

సరి పాదములు:
శ్లోకములోని సరి పాదములలోని చివరి నాలుగు అక్షరముల అమరిక వేదకాలమునుండి మారకుండా ఉన్నది. చివరి నాలుగు అక్షరాలు IUIU, అనగా రెండు లగములు. ఇది వేదములలో వాడిన గాయత్రీ ఛందస్సులోనిది. గాయత్రిలో మూడు పాదములు, ప్రతి పాదములో 8 అక్షరములు. గాయత్రి అనగా పాడదగిన (గాయః) మూడు (త్రి) పాదములు అని అర్థము. క్రింద ఋగ్వేదమునుండి ఉదాహరణములు. నా అనువాదములు కచ్చితములు కావు.

అగ్నిర్హోతాం కవిక్రతుః
సత్యాశ్చిత్రాశ్రవస్తమః
దేవో దేవేభిరాగమత్ – (ఋగ్వేదము, 1-1-5)

(జ్ఞానబుద్ధిప్రదాతా స-
త్యానుశీలన భాస్వరా
దేవులతోడ దేవ రా)

ఉపత్వాగ్నే దివేదివే
దోషావస్తర్ధియా వయమ్
నమో భరంత ఏమసి – (ఋగ్వేదము, 1-1-7)

(తిమిరాంతక నిత్యమున్
నమనమ్ముల నిత్తు మో
హిమరాతీ స్తుతించుచున్)

పాదమునకు ఎనిమిది అక్షరములతో, చివర IUIUలతో ఉండే అమరిక గ్రీకు ఛందస్సులో కూడ ఉన్నది. దీనిని వారు గ్లైకానిక్ (glyconic) అంటారు.

ఋగ్వేదములో అనుష్టుప్పు చతుష్పదులు: పాదమునకు ఎనిమిది అక్షరములు ఉండే అనుష్టుప్పు ఛందస్సుకు చెందిన చతుష్పదులు కూడ ఋగ్వేదములో నున్నవి. 5, 6, 7 అక్షరముల గణస్వరూపము య-గణము కాక వేఱైనప్పుడు దానిని కుండలీకరణములలో తెలిపినాను. ఉదాహరణమునకు పురుషసూక్తమునుండి మొదటి చతుష్పది-

సహస్రశీర్షా పురుషః
సహస్రాక్షః సహస్రపాత్
సభూమిం విశ్వతో వృత్వా
(అ)త్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్ – (ఋగ్వేదము, 10-90-1) (మొదటి పాదములో 5,6,7 అక్షరములు – భ-గణము)

(వేయి తలలుండుఁ గదా
వేయి కన్నుల్ పదమ్ములున్
ఆయతమ్మగు విశ్వమ్మున్
జేయి కప్పి మిగుల్చుఁగా)

సముద్రాదర్ణవాదధి
సంవత్సరో అజాయత
అహోరాత్రాణివిదధత్
విశ్వస్య మిషతో వశీ – (ఋగ్వేదము, 10-190-2) (మొదటి పాదము – జ-గణము, మూడవ పాదము – న-గణము)

(ఆయుదాకరమందున
హాయనమ్ము జనించఁగా
నాయహోరాత్రముల ని-
ర్ణాయకుండు సృజించెఁగా)

ఇందులో సరి పాదముల చివర త్రిపద గాయత్రిలోవలె రెండు లగములు ఉన్నాయి. కాని బేసి పాదములలో ఆ అమరిక మొదటి దానిలో, మొదటి పాదములో UIIU. శ్లోకమునందలి IUUI లేక IUUU మొదటి పాదములో లేదు. రెండవదానిలో మొదటి పాదములోలో IUII, మూడవ పాదములో IIIU. శ్లోకమునందలి IUUI లేక IUUU ఈ అమరికలలో అన్ని చోటులలో లేవు.

క్రింది అనుష్టుప్పును గమనిస్తే, దీనికి శ్లోకమునకు అమరికలో భేదము లేదు (బేసి పాదముల చివర IUUU, IUUI, సరి పాదముల చివర IUIU).

వాయురస్మా ఉపామంథత్
పినష్టిస్మా కృనన్నమా
కేశీవిషస్య పాత్రేణ
యద్రుద్రేణ పిబత్సహ – (ఋగ్వేదము, 10-136-7)

(వాయువు వంగని వాటిని కూడ విఱిచి మథించగా, కేశవుడు, రుద్రునితో పాత్రనుండి తాగినారు.)

దీనిని బట్టి శ్లోకపు మూస వేదములలో క్రమక్రమముగా మార్చబడినది, కూర్చబడినది.

ఇతిహాసము, కావ్యములలో అనుష్టుప్పు ప్రత్యేకతలు: మహాభారత రామాయణములలో కూడ శ్లోకపు మూసకు బదులు అక్కడక్కడ బేసి పాదములలోని 5, 6, 7 అక్షరములకు య-గణమునకు బదులుగా మిగిలిన గణములతో నున్నవి. క్రింద కొన్ని ఉదాహరణములు:

అహింసా సత్యవచనం
క్షమాచేతి వినిశ్చితమ్
బ్రాహ్మణస్య పరో ధర్మో
వేదానాం ధరణాదపి – (వ్యాసభారతము, 1-11-14) (మొదటి పాదము – న-గణము)

(బ్రాహ్మణుడు సాధు ప్రవర్తనతో, సత్యవంతుడై, క్షమార్హత కలిగినవాడై, వేదములను విధి తప్పక అభ్యసించు వాడై ఉండాలి.)

గరుడోఽపి యథాకాలం
జజ్ఞే పన్నగసూదనః
స జాతమాత్రో వినతాం
పరిత్యజ్య స్వమావిశాత్ – (వ్యాసభారతము, 1-14-22) (మూడవ పాదము – భ-గణము)

(గరుత్మంతుడు గుడ్డునుండి సరియైన సమయాన బయటికి వచ్చి పాములను చంపుటకై పుట్టినాడు. పుట్టగానే తల్లిని విడిచి, వెలుగును వెతుకుచు, వెళ్లినాడు.)

ధృష్టకేతుశ్చేకితానః
కాశిరాజశ్చ వీర్యవాన్
పురుజిత్కున్తిభోజశ్చ
శైవ్యశ్చ నరపుంగవః – (భగవద్గీత, 1.05) (మొదటి పాదము – ర-గణము)

(వాళ్లు గొప్ప వీరులు–ధృష్టకేతువు, చేకితానుడు, కాశిరాజు. అదే విధముగా పురుజిత్తు, కుంతిభోజుడు, శైవ్యుడు నరోత్తములు.)

యావానర్థ ఉదపానే
సర్వతః సంప్లుతోదకే
తావాన్సర్వేషు వేదేషు
బ్రాహ్మణస్య విజానతః – (భగవద్గీత, 2.46) (మొదటి పాదము – స-గణము)

(చిఱుకోనేటి విధమ్మై
సరోవరపు వారియున్
వరవేదమ్ములట్లే యా
పరబ్రహ్మము తెల్పుఁగా)

అయమ్ స కాలః సంప్రాప్తః
సమయోఽద్య జలాగమః
సంపశ్య త్వం నభో మేఘైః
సంవృతం గిరి సంనిభైః – (వాల్మీకి రామాయణము, 4.28.2) (మొదటి పాదము – మ-గణము)

(లక్ష్మణా, దీనిని గుఱించి ఇంతకుముందే మనము ఆలోచించినాము. ఆ వర్షర్తువు ఆసన్నమైనది. ఆకాశమును చూస్తే, అక్కడ కొండలవలె మేఘాలు గుమిగూడి ఉన్నాయి.)

మేఘ కృష్ణాజిన ధరా
ధారా యజ్ఞోపవీతినః
మారుతాఽపూరిత గుహాః
ప్రాధీతా ఇవ పర్వతాః – (వాల్మీకి రామాయణము, 4.28.10) (బేసి పాదములు – న-గణము)

(మేఘములు కృష్ణాజినములువలె, వర్షధారలు యజ్ఞోపవీతములవలె, వీచే గాలితో నిండిన కొండగుహలు కంఠస్వరాలవలె, ఆ కొండలు వేదములను నేర్చుకొనే విద్యార్థులవలె కనబడుతున్నాయి.)

కావ్యాలలో కూడ ఇట్టి మార్పులతో శ్లోకములు ఉన్నాయి. మచ్చుకు రెండు ఉదాహరణములు:

తతో ముహూర్తాభ్యుచితే
జగచ్చక్షుషి భాస్కరే
భార్గవస్యాశ్రమపదం
స దదర్శ నృణాం వరః – (అశ్వఘోషుని బుద్ధచరితము, 6.1) (మొదటి పాదము – భ-గణము, మూడవ పాదము – న-గణము)

(జగన్నేత్రుఁడాశుగుఁడు
గగనానఁ గనంబడన్
భృగుశ్రేష్ఠు వసనమున్
సుగతుండప్డు గాంచెఁ దాన్)

సంపత్స్యతే వః కామో౽యం
కాలః కశ్చిత్ప్రతీక్ష్యతామ్
న త్వస్య సిద్ధౌ యాస్యామి
సర్గవ్యాపారమాత్మనా – (కాలిదాస కృత కుమారసంభవము, 2.54) (బేసి పాదములు – మ-గణము)

(నీ కోరిక నెరవేరుతుంది, అయితే నీవు దానికి వేచి ఉండాలి. నేనే ప్రత్యేకముగా అట్టి సృజనలో పాల్గొనను.)

మనము నిత్యము పఠించు దైవప్రార్థనాశ్లోకములలో కూడ కొన్ని ఇట్టివి కలవు. రెండు ఉదాహరణములు:

అగజానన పద్మార్కం
గజాననమహర్నిశమ్
అనేకదం తం భక్తానా
మేకదంతముపాస్మహే (మూడవ పాదములో – మ-గణము)

జయ మాతంగతనయే
జయ నీలోత్పలద్యుతే
జయ సంగీతరసికే
జయ లీలాశుకప్రియే (బేసి పాదములలో – న-గణము)
-----------------------------------------------------------
రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Saturday, November 10, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 13


విశ్వవిజ్ఞానం - 13


సాహితీమిత్రులారా!
రేమెళ్ళ అవధానులుగారు
మనకు అందించిన
విశ్వవిజ్ఞానంలోని 13 వ భాగం
వీక్షించండి

Thursday, November 8, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 12


విశ్వవిజ్ఞానం - 12



సాహితీమిత్రులారా!
రేమెళ్ళ అవధానులుగారు
మనకు అందించిన
విశ్వవిజ్ఞానంలోని 12 వ భాగం
వీక్షించండి


Wednesday, November 7, 2018

దీపావళి శుభాకాంక్షలు


దీపావళి శుభాకాంక్షలు




సాహితీమిత్రులకు
శ్రేయోభిలాషులకు
దీపావళి శుభాకాంక్షలు

Tuesday, November 6, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 11


విశ్వవిజ్ఞానం - 11



సాహితీమిత్రులారా!
రేమెళ్ళ అవధానులుగారు
మనకు అందించిన
విశ్వవిజ్ఞానంలోని 11 వ భాగం
వీక్షించండి

Monday, November 5, 2018

గంధర్వులెవరు?


గంధర్వులెవరు?



సాహితీమిత్రులారా!

మన పురాణాల్లో భూతలవాసులు కొందరు దేవతల్తో కలిసిమెలిసి తిరుగుతూంటారు. ఇంద్రుడి దగ్గరికెళ్ళడం, రంభాఊర్వశుల నాట్యాలు చూడ్డం, ఇంద్రుడితో అర్ధసింహాసనాలు పంచుకోవడం జరిగిపోతూంటాయి. ఇదంతా అభూతకల్పన అనుకుంటే సమస్యే లేదు. కల్పన కాకపోతే, ఈ కథల్లో కొంతైనా నిజం ఉండాలి. వెంటనే “అలా ఐతే ఆ రాకపోకలు ఏమయిపోయాయి? ఎందుకు తర్వాత ఆగిపోయాయి? వీటిల్లో నిజం పాలు ఎంత?” అనే ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి.

మనవాళ్ళ కథల్ని బట్టి చూస్తే, స్వర్గం లేదా త్రివిష్టపం (3) అన్నది ఇప్పటి టిబెట్‌, దానికి ప్రక్కన ఉన్న ప్రదేశాలు. ఎ్తౖతెన హిమాలయాల్ని (అప్పట్లో హిమాలయాల్ని హిమాలయాలని అనేవారు కారట. కాళిదాసు కాలానికి అలా పిలవడం మొదలైంది కుమార సంభవమ్‌ 1.1) ఎక్కి, అవతలి ప్రదేశాలకి వెళ్ళడం ఆ కాలం నుంచి ఈకాలం వరకూ కష్టమైన పనే. కాబట్టి, చాలా తక్కువ మంది దేవతల్నీ, దేవతా గణాల్నీ(గంధర్వులు, యక్షులు, విద్యాధరులు మొదలైన వాళ్ళు (3) ) కలుసుకునేవారు లేదా చూసేవారు. మిగిలిన జనమంతా వాళ్ళ గురించి కర్ణాకర్ణిగా వినేవారు. హిమాలయాలు ఆకాశాన్ని అంటుతూ కనిపిస్తూంటే దేవతలు ఆకాశంలో ఉన్నారని అనుకునేవారు.

రఘువు, దుష్యంతుడు మొదలైన రాజులు దేవతలకు యుద్ధాల్లో సహాయం చేసి స్వర్గం నుంచి (ఆకాశం నుంచి) క్రిందకి దిగినప్పుడు, అంతా హిమాలయాల దగ్గర దిగారే తప్ప (“క్షణాదాయుష్మాన్‌ స్వాధికార భూమౌ వర్తిష్యసే”అభిజ్ఞాన శాకున్తలమ్‌ (2) ), మరే ప్రదేశంలోనూ దిగినట్లు దాఖలాల్లేవు. అందువల్ల స్వర్గం టిబెట్‌ పశ్చిమ చైనాల ప్రాంతం అయే అవకాశం ఉంది. టిబెట్‌సౌందర్యం అందరికీ తెలిసిందే. మానస సరోవరపు అందం వర్ణించనలవి కాదని అనేవాళ్ళు ఈ రోజుల్లోనూ ఉన్నారు. అలాంటి సుందర ప్రకృతిలో బహుముఖంగా వెలిసిన ఒక గొప్ప ధనవంతమైన నాగరికత ఉండి ఉండాలి. అదే మన స్వర్గమై ఉండాలి. ఆ నాగరికతకు చుట్టూ, వాళ్ళని ఆశ్రయిస్తూ, కొన్ని జాతులు హిమాలయాలకు ఉత్తరాన (టిబెట్‌వైపు) పర్వతపుటంచుల్లో తూర్పు వైపుకు వ్యాపించి ఉండాలి. వాళ్ళే గంధర్వులూ, విద్యాధరులూ, యక్షులూ అయి ఉండాలి. యక్షులు మనకు ఆగ్నేయ మూలగా (అస్సాం ప్రాంతాల్లో) కుబేరుడనే రాజు పాలనలో ఉన్నారనీ, ఆ ప్రదేశాన్ని కామరూపమని అంటారనీ కథలు చెపుతున్నాయి. వీటి గురించి కాస్సేపట్లో మాట్లాడుకుందాం.

హిమాలయాలూ, మానస సరోవర ప్రాంతాలూ దేవతా గణాలకి విహార భూములు. దీన్ని బట్టి చూస్తే, వీళ్ళలో కొందరు చైనా వారికి పూర్వీకులు కావాలి. దేవతల కొన్ని లక్షణాల్ని పరిశీలించిన మీదట, పురాతన చైనా చరిత్రను చూసిన మీదట, గంధర్వులు చైనావారి పూర్వీకులై ఉండాలని అనిపిస్తుంది. చైనాకి పశ్చిమాన దేవతలు నివసించి ఉంటారు. ఎలాగూ ఈ రెండు జాతుల మధ్యా సంబంధ బాంధవ్యాలు ఉన్నట్లు మన కధలు చెబుతున్నాయి గాబట్టి వాళ్ళ నాగరికతలు విపరీతంగా ఇచ్చి పుచ్చుకున్నాయని అనుకోవడంలో తప్పు లేదు. మన ప్రక్క దేశం వారైనందువల్ల మనకీ వాళ్ళకీ ఇలాంటి చారిత్రాత్మక సంబంధాలుండడంలో ఆశ్చర్యమేమీ లేదు.

సంస్కృతం కొద్దిగా చదివినా చాలు, మనకు ఇద్దరు గొప్ప గంధర్వు లున్నారని తెలుస్తుంది. వీళ్ళు సంగీతంలో ప్రసిద్ధులు. శబ్దమంజరిలో వీళ్ళపై ప్రత్యేకమైన శబ్దం కూడా ఉంది. విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారు వీరి పేర ఒక నవల కూడా వ్రాసారు. వీళ్ళ పేర్లు “హాహాహూహూ”. ఈ విధమైన ఇంటి పేర్లున్నవాళ్ళని ఈనాటికీ చైనాలో చూస్తాం. చైనా ప్రాచీన చరిత్ర చదివితే, క్రీ. పూ. 10,000 3000 సంవత్సరాల మధ్య “హూ” అనే ఒక చక్రవర్తి అత్యంత వైభవంగా కొంత చైనాను ఏలాడని తెలుస్తుంది (4). ఇతనికి సంగీతం అంటే మహా ఇష్టం. 500 అమ్మాయిలున్న సంగీత బృందాన్ని ఎప్పుడూ తన వెంట తిప్పుకుంటూ సంగీతంలో తేలి యాడేవాడట. తంత్రీ వాద్యాలు కూడా పురాతన చైనాలో ప్రసిద్ధి కెక్కాయి. మన గంధర్వులు కూడా తంత్రీ వాద్యాలు వాడటం మనకి తెలుసు. మన “హాహాహూహూ”ల్లోని “హూ” ఇతనేనేమో !!!

మన దేవతా గణాలకి ఆపాదింపబడ్డ కొన్ని లక్షణాల్ని చైనీయుల్లో చూడవచ్చు. ఉదాహరణకు కొన్ని

చెమట పట్టదు. వాళ్ళు నివసించింది చల్లని దేశం గనుక దీనిపై వేరే చర్చ అక్కర్లేదు.
చాలామంది బంగారపు రంగు వాళ్ళు. ఇదీ చైనీయుల్లో చూస్తాము.
దేవతా గణాల వాళ్ళు “అనిమిష లోచనులు” అంటే, కనురెప్పలు మూయని వాళ్ళు. చైనీయుల కళ్ళు సన్నవి, చిన్నవి. అందువల్ల వాళ్ళు కనురెప్పలు మూసి, తెరిచినట్లు అనిపించదు. పెద్ద కళ్ళున్న జాతుల వాళ్ళకి ఇది వింతగా అనిపించి ఉంటుంది. అందుకే దీని ప్రస్తావన చాలా కథల్లో కనబడుతుంది.
“నిర్జరులు” అంటే ముసలితనం లేనివాళ్ళు. కొండల్లో నివసించే వాళ్ళకు రోజూ చేసుకునే పనుల వల్లే చాలా వ్యాయామం చేసినట్లయి గట్టి దేహాలు ఏర్పడతాయి. శరీరం మీద ముడతలు కూడా త్వరగా రావు. చైనీయుల విషయంలో ఇది నిజమని మనకు తెలుసు.
“గగన యానం” (ఆకాశంలో తిరగడం) చేస్తూంటారు మన కథల్లో. దీని గురించి కాస్త జాగ్రత్తగా ఆలోచిద్దాం. పురాతన కాలం నుంచీ చైనీయులు ఎన్నో రకాల పనిముట్లూ, పాత్ర సామగ్రీ, యంత్రాలూ చెయ్యడంలో నిపుణులు. ఆ రోజుల్లోనే వాళ్ళు వింతైన రధాలూ, వాహనాలూ వాడే వారు. “చక్రం” అన్నది రవాణాకై వాడింది మొట్టమొదట వీరేనని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. అలాంటి వాహనాల మీద హిమాలయ పర్వతాల పైన గాని, మన వైపుగా దిగుతున్నప్పుడు గాని కొందర్ని మన వాళ్ళు చూసి ఉంటారు. అప్పట్లో (ఇప్పటికి గూడా) హిమాలయాల పైన మేఘాలు ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉండి ఉండవచ్చు. (కాళిదాసు హిమాలయాల్లో మేఘాల గురించి, వాటి వల్ల జరిగే వింతల గురించి కుమార సంభవంలో (1.5, 1.14) చక్కని శ్లోకాలు వ్రాసాడు (2)). అందువల్ల, మన వాళ్ళు కొండల మీద సంచరిస్తున్న వాళ్ళని చూసి ఆకాశంలో విహరిస్తున్నట్టుగా అనుకుని ఉండవచ్చు. నారదుడు మేఘాల్లో నడవడం కూడా ఇలాంటిదేనేమో. భూలోకంలో వింతలు కనబడితే దివి నుండి భువికి దిగుతారు. లేకపోతే అలా వెళ్ళిపోతారు. ఈ అనుభవం కొత్తేమీ కాదు. ఆల్ప్స్‌పర్వతాలపై రైల్లో వెడుతుంటే అందరూ అనుభవించే ఆనందమే ఇది.

దేవతా గణాలు అందమైన వస్త్రాల్ని ధరించే వారు (1). ఋగ్వేదంలో ఎన్నో చోట్ల ఇంద్రుడు, అగ్ని, వాయువు మొదలైన వాళ్ళు బంగారపు రంగు బట్టలు, ద్రాపి (అలంకరింపబడ్డ వస్త్రం ఒక విధంగా, జరీ కాని, ఏవైనా విలువైన పోగుల్తో అలంకరించిన బట్ట) ధరించేవారని చెప్పబడింది (1). చైనాలో పట్టు పుట్టింది. “చీనాంబరం” అన్న మాట తర్వాతే వచ్చినా, “అంబరం” నుండి వచ్చింది గాబట్టి పట్టు వస్త్రాన్ని మన వాళ్ళు అంబరం అని ఉండవచ్చు. కేవలం నార, చర్మాలతో చేసిన బట్టల్ని కట్టిన సప్తసింధులోని మన వాళ్ళకి చైనాలోని పట్టుబట్టలు బాగా నచ్చాయి. పలుచగా అందంగా ఉంటూ చలిని ఆపే శక్తి ఉన్న ఇవి మనవాళ్ళని అమితంగా ఆకర్షించాయేమో!

ఆఖరుగా, దేవతా గణాల వాళ్ళ “కామరూపం” అంటే, కోరిన రూపాన్ని పొందడం గురించి. దీనిలో కూడా ఉన్న చిలవల్నీ పలవల్నీ విరిచి చూద్దాం. కామరూపాల్లో మనం చూసేవి (కథల్లో) చాలావరకు రకరకాల జంతువుల రూపాలు, మానవ రూపాలు. కొందరు భూలోక వాసులు (ముఖ్యం గా మునులు, రాక్షసులు, సిద్ధులు) కూడా దీన్ని కలిగి ఉండేవారు కాబట్టి ఇదేదో అద్భుత మహిమ అనుకోవడానికి లేదు. ఇది కేవలం పరిసరాల్ని బట్టి రూపం మార్చుకోవడమే, ఊసరవిల్లిలా. జంతు చర్మాన్ని కప్పుకుని జంతువులా ప్రవర్తించడం; వేషం, భాష మార్చి మానవ రూపాన్ని పొందడం. కామరూపానికి సంబంధించిన కొన్ని కథల్ని చూస్తే ఇది తెలుస్తుంది. ఉదాహరణకి, ఎవరు కామరూపంలో ఉన్నా, చచ్చే సమయానికి నిజరూపం వచ్చేస్తుంది అంటే, పైన కప్పుకున్న తోలు ఊడిపోతుందన్నమాట. (ఇలా కామరూపాల్లో క్రీడిస్తున్న ముని జంటల మీద బాణాలేసి భంగ పడ్డవాళ్ళున్నారు.) అలా చేయడం వల్ల, మిగిలిన వారికి తమ ఉనికి తెలియకుండా పనులు చేసుకోవచ్చు. పరదేశీయులైన దేవతాగణాలు మన భూముల్లో కామరూపంలో తిరగడంలో గల ఉద్దేశ్యాన్ని మనం పూర్తిగా అర్ధం చేసుకోగలం.

పై మీమాంస అంతా మన దేవతాంశలో చీనాంశ ఉందేమోనన్న అనుమానంతో. “అమెరికా”ను అమరదేశంగా ఊహిస్తూ, ఏదారినైనా సరే వచ్చెయ్యాలని, ఈ అమెరికా (అమర) సుఖాన్ని పొందలేక పోవడం ఒక చేతకాని తనంగా ఊహించుకునే “మన” జనాన్ని చూస్తూంటే, కొంత కాలం తర్వాత అమెరికాని రెండవ స్వర్గంగా గుర్తిస్తామేమో అనిపిస్తోంది. దూరపు కొండలు నునుపు అన్నది ఆర్యోక్తి.
----------------------------------------------------------
రచన: భాస్కర్ కొంపెల్ల, 
ఈమాట సౌజన్యంతో 

Sunday, November 4, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 10


విశ్వవిజ్ఞానం - 10



సాహితీమిత్రులారా!
రేమెళ్ళ అవధానులుగారు
మనకు అందించిన
విశ్వవిజ్ఞానంలోని 10 వ భాగం
వీక్షించండి


Saturday, November 3, 2018

అనామిక అంటే?


అనామిక అంటే?





సాహితీమిత్రులారా!

గరికపాటి వారి సాహిత్యంలో హాస్యం
అనే వీడియోలో గమనించండి


Friday, November 2, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 9


విశ్వవిజ్ఞానం - 9



సాహితీమిత్రులారా!
రేమెళ్ళ అవధానులుగారు
మనకు అందించిన
విశ్వవిజ్ఞానంలోని 9 వ భాగం
వీక్షించండి

Thursday, November 1, 2018

తెలుగు భాషలో అంకెలు, సంఖ్యలు 4, 5


తెలుగు భాషలో అంకెలు, సంఖ్యలు 4, 5




సాహితీమిత్రులారా!

రెండు పాదాలున్న తెలుగు పద్యాలని ద్విపద అన్నట్లే నాలుగు పాదాలు ఉన్న వాటిని చతుష్పాది అనొచ్చు కానీ, చతుష్పాదులంటే జంతువులనే అర్థమే సాధారణంగా నలుగురికీ స్ఫురిస్తుంది. ఇక్కడ “నలుగురికీ” అన్న ప్రయోగం, “నలుగురితో చెప్పి మరీ చెయ్యి,” “నాలుగు మూలలా వెతుకు,” “నాలుగు చివాట్లు వేసి రా,” అన్న ప్రయోగాలు అజహర్లక్షణం అనే అలంకారానికి ఉదాహరణలు. ఇక్కడ “నలుగురూ” అంటే “పది మందీ” అని లేదా చాలా మంది అని అర్థం. ఇక్కడ పులి మీద పుట్రలా ఒక అజహర్లక్షణాన్ని వివరించడానికి మరొక అజహర్లక్షణం వాడవలసి వచ్చింది గమనించారో లేదో!

చింతపిక్కలాటలలో నాలుగు పిక్కలని పుంజీ అంటారు. కాని నిజానికి పుంజీ అన్నది “పుంజము” కి భ్రష్టరూపం. పుంజం అంటే పోగు. చెవిపోగు కాదు. ఇక్కడ పోగు అంటే రాశి.

నాలుగు కానులని “అణా” అనే వాళ్ళం. ఇప్పుడు అణాలు చెల్లక పోవడమే కాకుండా “పరహారణాల ఆంధ్రుడు” అన్న జాతీయం కూడ చెలామణిలో లేకుండా పోయింది.

సంస్కృతంలో “చౌ” అంటే నాలుగు. నాలుగు ముత్యాలతో చేసిన జూకాలని చౌకట్లు అంటారు. పలకలు, కిటికీలు మొదలైన వాటికి నాలుగు పక్కలా ఉండే బందుని [“ఫ్రేము”ని] కూడా చౌకట్టు అనే అంటారు. గుర్రం నాలుగు కాళ్ళనీ ఎత్తి అవరోధాన్ని దాటే విధానం చౌకళించడం అవుతుంది. నాలుగు స్థంభాలతో కట్టి అన్నివైపులా తెరచి ఉన్న కట్టడాన్ని చౌకం అంటారు. ఇదే చౌకు గా మారింది. మరీ “బూతులు” వాడటం ఇష్టం లేని వాళ్ళు ఇంగ్లీషులో “బూత్‌”ని చౌకు గా తెలిగించవచ్చు. అప్పుడు “టోల్‌ బూత్‌” ఆసీల చౌకు అవుతుంది. నాలుగురకాల తినుభండారాలని కలపగా వచ్చిన “మిక్చర్‌”నే చౌచౌ అని కూడ అంటారు.

చవితి అనే మాట చౌతి కి రూపాంతరం. చౌషష్టి 64, చౌసీతి 84.
చౌదరిలో “చౌ” అంటే నాలుగు అనే అర్థం స్ఫురించదు.
నాలుగు దంతాలు ఉన్న ఇంద్రుడి ఏనుగు చౌదంతి. దీన్నే చతుర్దంతి అని కూడ అంటారు. “చౌ” కంటె “చతుర్‌” బాగా వాడుకలో ఉంది.
చతుర్ముఖుడు చతుర్వేదములకీ కర్త అని నలుగురూ నమ్మే విషయమే. ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలు చతుర్విధ పురుషార్థాలు. సాలోక్య, సామీప్య, సారూప్య, సాయుజ్యాలు చతుర్విధ ముక్తులు.

సనాతన ధర్మంలో “నాలుగు” చాలా చోట్ల కనిపిస్తుంది. “చాతుర్వర్య్ణం మయాసృష్టం” అన్నాడు. చతురాశ్రమములు అంటే బ్రహ్మచర్యం, గార్హస్య్తం, వానప్రస్థం, సన్యాసం. ఈ నాలుగు వర్ణాలనీ, నాలుగు ఆశ్రమాలనీ కలిపి వర్ణాశ్రమధర్మం అన్నారు.

“చతుర్వర్ణ” సిద్ధాంతం మీద అధునాతనులు ఈ మధ్య దండెత్తి దుమ్మెత్తి పోస్తూ ఉంటే చూస్తూ చూస్తూ ఊరుకోలేక నేనొక వ్యాఖ్యానం రాసేను. దాని సారాంశం ఇది. “చాతుర్వర్య్ణం మయాసృష్టం” అంటే “నాలుగు రంగులనీ నేనే సృష్టించేను” అని కదా అర్థం. ఇక్కడ నాలుగుని అజహర్లక్షణంగా వాడేడనుకుందాం. అంటే ఏమిటి? నాలుగంటే నాలుగు కాదు “ఎన్నో” అని కాని “రకరకాల” అని కాని అర్థం. ఎన్నో రంగులు సృష్టించటం అంటే? “రంగు” అన్న మాటకి స్వభావం అనే అర్థం తెలుగులో వాడుకలో ఉంది. “వాడి అసలు రంగు బయటపడిందిరా” అన్న ప్రయోగం చూడండి. కనుక “చాతుర్వర్య్ణం మయాసృష్టం” అంటే “రకరకాల స్వభావాలు గల మనుష్యులని నేను సృష్టించేను” అని అర్థం వస్తున్నది కదా. అంటే మనుష్యుల స్వభావాలు రకరకాలుగా ఉంటాయి. ఎవరి స్వభావానికి అనుకూలంగా వారు ప్రవర్తించాలి అని చెబుతున్నాడు భగవానుడు!

నేను ఈ రకంగా గీతావాక్యాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తే “అజహర్లక్షణం వాడిన వాడు చతుర్‌ అనే మాటనే ఎందుకు ఎన్నుకున్నాడూ, “దశవర్ణం మయాసృష్టం” అనవచ్చు కదా?” అని ఆక్షేపించేరు. దీనికి సైంటిఫిక్‌ కారణం ఉంది. మన బుద్ధులు, స్వభావాలు అన్నీ మన డి. ఎన్‌. ఏ. లో రాసి ఉన్నాయని ఈ రోజుల్లో అందరికీ తెలిసున్న విషయమే. ఈ డి. ఎన్‌. ఏ. లో నాలుగే నాలుగు న్యూక్లియోటైడులు ఉన్నాయి. వీటినే చతుర్వర్ణాలుగా ఊహించుకుంటే నాలుగు వర్ణాలతో రకరకాల మనుష్యులు ఎలా పుడతారో అవగాహన అవుతుంది.

చతుష్టయం అంటే నాలుగు శాల్తీలు. అవస్థాచతుష్టయంలో బాల్యం, కౌమారం, యవ్వనం, వార్థక్యం ఉన్నాయి. దుర్యోధన, దుశ్శాసన, శకుని, కర్ణులు దుష్టచతుష్టయం అని ఆబాలగోపాలానికీ తెలుసు. చతుష్టయం అన్న మాటని “క్వాడ్రపుల్‌” అని కానీ “క్వార్టెట్‌” అని కానీ ఆంగ్లీకరించవచ్చు.

భోజనానికి వాడే “ఫోర్కు”లలో మూడు రకాలు ఉన్నాయి. కావలిస్తే వాటిని తెలుగులో ద్విశూలం, త్రిశూలం, చతుశ్శూలం అనవచ్చు. నలుచదరానికి చౌపదం కంటె చతుర్భుజం, చతురస్రం అన్న మాటలే ఎక్కువ వాడుకలో కనిపిస్తాయి. చతుర్భుజం అంటే నాలుగు భుజాలున్న ఏ రేఖాగణితపు బొమ్మేనా కావచ్చు కాని చతురస్రం అంటే మాత్రం ఆ నాలుగు భుజాల నిడివి సమానమనిన్నీ, ఆ భుజాల మధ్య లంబకోణమనిన్నీ గ్రహించునది.

“స్క్వేర్‌” అంటే చదరం కదా. ఈ మాట లేటిన్‌ లోని “ఎక్స్‌ క్వాడ్రెన్‌” నుండి వచ్చింది. ఇంగ్లీషులో “క్వాడ్రిలేటరల్‌”, “క్వాడ్రేంగిల్‌” అన్న రెండూ వాడుకలో ఉన్న మాటలే అయినప్పటికీ తెలుగులో చతుర్భుజాన్ని “క్వాడ్రిలేటరల్‌” అనే ఎక్కువగా అంటారు; చతుర్కోణి అనే ప్రయోగం అరుదే. విశ్వవిద్యాలయాలలోనూ, కళాశాలలలోనూ నాలుగు భవనాల మధ్య భూమిని తరుచుగా “క్వాడ్రేంగిల్‌” అని కానీ ఇంకా ముద్దుగా “క్వాడ్‌” అని కాని పిలుస్తూ ఉండడం కద్దు.

ఈ “క్వాడ్‌” బీజగణితంలోకి వచ్చినప్పుడు కొంచెం తిరకాసు వ్యవహారానికి లోనయి “క్వాడ్రేటిక్‌” గా మారింది. “క్వాడ్‌” అర్థం “నాలుగు” అయినప్పటికీ, లెక్కలలో ఒక చలనరాసి ఘాతం రెండు అయినప్పుడు “క్వాడ్రేటిక్‌” అన్న విశేషణాన్ని వాడుతారు. “క్వాడ్‌” ని ఇలా రెండు అర్థాలలో వాడడం వల్ల కొంత గాసటబీసటకి ఆస్కారం ఉంది గాని ఈ పరిస్థితికి కారణం లేక పోలేదు. ఒక చతురస్రం యొక్క వైశాల్యం కావాలంటే దాని భుజం కొలతని ఘాతించాలి. ఘాతించడం అంటే భుజం కొలతని రెండు సార్లు వేసి హెచ్చవెయ్యడం. ఇదీ రెండుకీ నాలుగుకీ మధ్య ఉన్న బాదరాయణ సంబంధం! కనుక బీజగణితంలో ఒక చలనరాసి ఘాతం రెండు అయితే దానిని వర్ణించడానికి “క్వాడ్రేటిక్‌” అన్న విశేషణాన్నీ, నాలుగు అయితే “బైక్వాడ్రేటిక్‌ ” అన్న విశేషణాన్నీ వాడుతారు.

మూడు కాళ్ళ పీటని ముక్కాలి పీట అన్నట్లే గ్రీకు భాషలో నాలుగు కాళ్ళ మంచాన్ని “ట్రెపీజ్‌” అంటారు. సర్కసులో మనుషులు గెంతడానికి వాడే నులకమంచం లాంటి సాధనాన్ని “ట్రెపీజ్‌” అంటారు. నాలుగు భుజాలున్న ఒక జాతి చతుర్‌భుజానికి “ట్రెపీజియం” అన్న పేరు రాడానికి కారణం ఇదే. గ్రీకు వారికి “ట్రెపీజ్‌” ఎటువంటిదో హిందీ వారికి చార్‌పోయ్‌ అటువంటిది. హిందీలో చార్‌పోయ్‌ అన్నా, లేటిన్‌లో “క్వాడ్రుపెడ్‌” అన్నా, గ్రీకులో “టెట్రాపాడ్‌” అన్నాఒకటే. ఇంగ్లీషులో “క్వాడ్రుపెడ్‌” అంటే నాలుగు పాదాలున్నది, జంతువు! తెలుగులో నాలుగు పాదాలు ఉన్నది మంచం కాదు, పద్యం అని మొదట్లోనే చెప్పేను.

నలుగురుతో పాటు నారాయణా అనుకోమన్నారు కనుక నాలుగు గురించి నాకు తెలిసిన నాలుగు విషయాలూ నలుగురుకీ చెప్పేసేను.

5

మన చేతులకి ఐదు వేళ్ళు ఉండబట్టి ఐదుకీ చేతికీ ఒకవిధమైన సంబంధం ఉంది. “అయిదు” ఐదుకి రూపాంతరం. ఐదు చేతుల మల్లి మొగ్గలు కొంటే ఐదైదులు ఇరవై అయిదు, పైన ఒక చెయ్యి కొసరుతో వెరసి ముఫ్ఫై మొగ్గలు వస్తాయి.

ఐదు పది చెయ్యడం అంటే రెండు చేతులూ జోడించి నమస్కరించడం. “ఒక ఐదిచ్చుకో” [గిమ్మీ ఎ ఫైవ్‌] అన్నప్పుడు “హై ఫైవ్‌” అనే పద్ధతి కరచాలనానికి ఆహ్వానం అనే అర్థం ఒకటి అమెరికాలో ఉంది.

అయిదవతనం, ముత్తయిదువ అన్న మాటలు తప్పించి తెలుగులో “ఐదు” మాటలు అంతగా కనిపించవు. ముత్త + అయిదువ = ముత్తయిదువ ని బట్టి అయిదోతనం ఉన్న ముదుసలి అన్న అర్థం స్ఫురిస్తూన్నప్పటికీ ముత్తయిదువ అన్న మాటని భర్త బతికివున్న ఏ స్త్రీ ఎడలైనా వాడతారు. కాని ఈ మాటని పెద్దవారి యెడల ఉపయోగించినంతగా చిన్న వారిని ఉద్దేశించి వాడరు.

అయిదవతనం అంటే అయిదు వన్నెలు కలిగి ఉండడం. ఇక్కడ “వన్నెలు” అంటే సుమంగళి యొక్క అలంకారాలు మంగళసూత్రం, పసుపు, కుంకుమ, గాజులు, చెవ్వాకు. చెవ్వాకు అంటే ఏమిటో నాకు తెలియదు.

ఏను అన్న మాట ఐదుకి రూపాంతరం. ధాన్యాన్ని కొలిచేటప్పుడు వాడే కొలమానంలో “ఏదుము” అనే మాట మీరు వినుంటే మీ వయస్సు కనీసం ఏభై [ఐదు పదులు] దాటి ఉంటుందని నేను ఊహించగలను. ఏదుము = ఐదు + తూము. ఐదు తూములు ఒక ఏదుము. ఇదే విధంగా బరువులు తూచేటప్పుడు విశాఖపట్నం జిల్లాలో వాడే ఏబలం = ఐదు + పలము. ఐదు పలములు ఒక ఏబలం. ఇదే విధంగా పదలం అంటే పది పలములు.

అయిదు తర్వాత ఎక్కువగా తెలుగులో కనిపించేది, వినిపించేది “పంచ” శబ్దం. “పంచ”లో దంత్య చకారం ఉన్న మాటలన్నీ శుద్ధ తెలుగు మాటలు. కానివి సంస్కృతం నుండి దిగుమతి అయినవి. తెలుగులో దంత్య చకారంతో పలికే పంచ [దీనిని “పంచదార”లో పంచ లా ఉచ్చరించాలి] అంటే చూరు. కాని సంస్కృతంలో పంచ అంటే “అయిదు” అనే అర్థం ఒకటుంది. ఈ రెండర్థాలతోటీ దోబూచులాడుతూ ఉన్న ఈ వేమన పద్యం చూడండి.

పంచశత్రుల దెగి పంచబాణుని గెల్చి
పంచవర్ణములను పఠన చేసి
పంచముఖముగల భవసంజ్ఞ గలవాని
పంచ చేరువాడు పరగ వేమ.

ఆకుపచ్చ, ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు, పసుపులని పంచరంగులు అంటారు కాని ఆధునిక శాస్త్రం ప్రకారం తెలుపు, నలుపులని విడివిడిగా రంగులలో లెక్కపెట్ట కూడదు. అంతే కాదు. “తెలుపు”, “నలుపు”అన్న మాటల రెండింటి మధ్య వ్యత్యాసం వాటి ద్యుతిలో ఉన్న తేడా మాత్రమే. అన్ని రంగులు కలిసినప్పుడే తెలుపు వస్తుందని చిన్నప్పుడు సైన్స్‌లో చదువుకున్నాం. నలుపు కూడ అంతే అన్ని రంగుల కలయికే. తెలుపు వస్తువులు తెల్లగా ఉండడానికి కారణం వాటి మీద పడ్డ కాంతి అంతా పరావర్తనం చెంది మన కంటికి చేరుకోవడమే. నల్ల వస్తువుల మీద పడ్డ కాంతి అస్సలు పరావర్తనం చెందదు.

పంచకళ్యాణి గుర్రం అంటే అయిదు రంగుల గుర్రం కానే కాదు. ఏ రంగు గుర్రమైనా సరే శరీరమంతా ఒకే రంగు ఉండి ఒక్క నుదుటి మీద, కాళ్ళ దగ్గర తెల్లగా ఉంటే అది పంచకళ్యాణి. గుర్రం రంగే తెలుపైనప్పుడు ముఖం మీద మచ్చ మరో రంగులో ఉంటుంది.

పంచాస్యం, పంచాననం అంటే పెద్ద ముఖం ఉన్న జంతువు సింహం. ఇక్కడ “పంచ” అంటే పెద్ద అని రెండవ అర్థంలో వాడబడింది.

పంచనఖం అంటే అయిదు గోళ్ళు ఉన్న జంతువు పెద్దపులి. ఈ సందర్భంలోనే ” పంజా” అన్న మాట పుట్టి ఉంటుంది. హైదరాబాదు నగరంలో ఉన్న”పంజాగుట్ట” అంటే ఐదు కొండలనే అర్థం స్ఫురిస్తోంది.

పంచతంత్రం అనగానే మిత్రలాభం, మిత్రభేదం గుర్తుకొస్తాయి. కొంచెం చదువుకున్న ఘటానికి అయితే సంధివిగ్రహం జ్ఞాపకం వస్తుంది. మిగిలిన రెండింటి పేర్లు చెప్పుకోండి చూద్దాం!

న మ శి వా య అన్న అయిదు అక్షరాలే పంచాక్షరి మంత్రం! వైష్ణవుడు కావడానికి పంచ సంస్కారాలు చేయాలి. తప్త చక్రాంకనం, నొసట ఊర్వ్ధ పుండ్రం, పేరు మార్పు, మంత్రజపం, యజనం [అంటే దేవపూజ]. శివుడికి పంచాననుడు ఐదు ముఖములు కలవాడు అన్న పేరు ఉందని ఎంతమందికి తెలుసు? ఎలిఫెంటా గుహలలో ఉన్న శివుడు పంచాననుడే కాని మనకు నాలుగు ముఖాలే కనిపిస్తాయి. అయిదవది లోకోత్తరం [లేదా “ట్రాన్‌సెండెంటల్‌”]. వీటి పేర్లు అఘోరం, ఈశానం, తత్పురుషం, వామదేవం, సద్యోజాతం.

తంత్రవిద్యకి పంచ మకారాలు మద్యం, మత్స్యం, మాంసం, ముద్ర, మైథునం ముఖ్యం అంటారు.

పంచబాణుడు మన్మథుడు. ఈయనకి అయిదు రకాల పువ్వుల బాణాలు ఉన్నాయి అరవిందము [తామర], అశోకము, చూతము [మామిడి], నవమల్లిక, నీలోత్పలం [నల్లకలువ].

“పంచ” హిందీలోకి వెళ్ళి పాంచ్‌ అయింది. ఇంగ్లీషులోకి వెళ్ళి “పంచ్‌” అయింది. అయిదు రకాల పండ్ల రసాలు కలపగా వచ్చిన దానిని ఇంగ్లీషులో “పంచ్‌” అంటారు. రీXలం, చీనాబ్‌, రావి, బీయాస్‌, సట్లెజ్‌ అనే అయిదు నదులు ప్రవహించే దేశాన్ని పంజాబ్‌ అన్నారు. సనాతనుల దృష్టిలో పంచగంగలూ కావేరి, కృష్ణ, గోదావరి, తుంగభద్ర, భగీరథి. ఈ ఐదు నదులే పంచగంగలు ఎందుకు అయాయో, ఇందులో నాలుగు దక్షిణాది నదులవడంలో ఉన్న సూక్ష్మం ఏమిటో నాకు బోధపడడం లేదు.

పంచామృతాలు వేసుకుందికి వీలుగా ఐదు గదులు ఉన్న పాత్రని పంచపాత్ర అనేవారు, మొదట్లో. ఇటీవలి కాలంలో పంచపాత్ర అంటే పూజాసమయంలో ఉద్ధరిణితో వాడే ఏదైనా ఒక చిన్న పాత్ర. సంతర్పణలలోనూ, హొటేళ్ళలోనూ పచ్చళ్ళు, ఊరగాయలూ వడ్డించడానికి ఐదు పాత్రలు కలిసి ఉన్న పాత్రా విశేషాన్ని ఈ రోజుల్లో “గుత్తి” అంటున్నారు.

తిథి [“డేట్‌”], వారం [“డే ఆఫ్‌ ద వీక్‌”], నక్షత్రం [నిజానికి చంద్రుడు ఉన్న నక్షత్ర సముదాయం], యోగం [గ్రహాల కలయిక], కరణం [జాతకం] ఉన్న పుస్తకాన్ని పంచాంగం అంటాం.

అప్పు ఇచ్చిన వాడు, పుచ్చుకున్న వాడు, దస్తావేజు రాసిన వాడు, ఇద్దరు సాక్షులు సంతకం పెట్టిన కాగితం పంచారూఢిపత్రం అవుతుంది.

పంచభక్ష్యములు అంటే భక్ష్యం, భోజ్యం, లేహ్యం, చోష్యం, పానీయం. భక్ష్యం అన్నా భోజ్యం అన్నా “తినదగినది” [“ఎడిబుల్‌”] అనే నిఘంటుకారుడు చెప్పేడు. మరి ఈ రెండింటి మధ్య తేడా ఏమిటో? లేహ్యం అంటే ముద్దలా ఉన్నది, చోష్యం అంటే పీల్చదగ్గది లేదా జుర్రుకోడానికి వీలైనది. పానీయం అంటే తాగేది.

భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి ఈ నాలుగింటినీ అనాది కాలపు గ్రీకులు ముఖ్యమైన మూలకాలు లేదా “ఎసన్‌షియల్‌ ఎలిమెంట్స్‌” అనేవారు. ఈ భూలోకంలో ఉన్నవి అన్నీ ఈ నాలుగింటి తోటే తయారయాయనీ స్వర్గలోకంలోవన్ని మరొక అయిదవ పదార్థంతో చేయబడ్డాయనీ నమ్మేవారు. ఈ “అయిదవ పదార్థం” గ్రీకు భాషలో “క్వింటిసెన్స్‌” అయింది. “ఎసెన్స్‌” అంటేనే ముఖ్యం అని అర్థం. ఎంతో ముఖ్యమైన విషయం అని ఇంకా నొక్కి వక్కాణించవలసి వచ్చినప్పుడు ఇంగ్లీషులో “క్వింటిసెన్స్‌” అన్న మాట వాడతారు.

ఈ ఐదింటిని మనవాళ్ళు పంచభూతములు అన్నారు. కాని మనవాళ్ళు ఈ ఐదవ ధాతువుని ఆకాశం అనమన్నారు.

పంచగవ్యములు అంటే ఆవు వల్ల మనకు లభించే అయిదు ముఖ్యమైన పదార్థాలు. అవి పాలు, పెరుగు, వెన్న, గోపంచితం, గోమయం. మరీ ఉచ్చ, పేడ అంటే నాటుగా ఉంటుందేమోనని “గోపంచితం”, “గోమయం” అన్నాను, అంతే.

ఉపనయనం చేసినప్పుడు పంచశిఖలు ఎందుకు చేస్తారో, దానిలోని అంతరార్థం ఏమిటో ఎవరైనా విడమర్చి చెబితే బాగుండును.

పంచపాండవుల గురించి నాకు ఎవ్వరూ విడమర్చి చెప్పక్కరలేదు. వాళ్ళు మంచపుకోళ్ళలా ముగ్గురు అని నాకు చిన్నప్పటి నుండీ తెలుసు.

పంచమవేదం అంటే పంచముడు చదవడానికి అనుకూలమైన వేదం అని కాదు, ఐదో వేదం అని మాత్రమే అర్థం చెప్పుకోవాలి. పంచమవేదం ఏదయ్యా అంటే మహాభారతం అని కొందరు, ఆయుర్వేదం అని మరికొందరు అంటూ ఉండగా విన్నాను. ఆయుర్వేదంలో పంచకర్మలు ఉన్నాయి. వీటిని వమనం [వాంతి చేసుకోవడం], రేచనం [ఊపిరి విడవడమా? విరేచనం అవడమా?], అనువాసన, నిరూహ, నశ్యం [ముక్కుతో ఎగబీల్చడం] అంటారు.

పంచజ్ఞానేంద్రియములు ఏమిటో మనకి తెలుసు. ముక్కు మన ఘ్రాణేంద్రియం, నాలుక రసనేంద్రియం, కన్ను చక్షురింద్రియం, చెవి శ్రోత్రేంద్రియం, చర్మం త్వగింద్రియం. త్వక్‌ అంటే చర్మం.

గణితంలో 5 కి ప్రత్యేక స్థానం ఉన్నట్టు కనిపించదు. రేఖాగణితంలో పెంటగన్‌ని పంచకోణి లేదా పంచభుజి అంటారు. అమెరికా ప్రభుత్వపు దేశరక్షణ విభాగం పంచభుజి ఆకారంలో ఉన్న ఒక పెద్ద భవనంలో ఉంది. అందుకని ఆ భవనాన్ని “పెంటగన్‌” అంటారు. ఇది భవనం పేరు కనుక దీన్ని మనం తెలుగులోకి అనువదించి పంచభుజి అనక్కర లేదు. అలాంటప్పుడు మన “లాల్‌ ఖిల్లా”ని ఇంగ్లీషువాడు “రెడ్‌ఫోర్ట్‌” అంటూంటే మనం ఎందుకు ఊరుకున్నాం? మంచి ప్రశ్నే!

పంచతంత్రంలో మిగిలిన రెండింటి పేర్లు లబ్ధనాశం, అసంప్రేక్ష్యకారిత్వం అని ఇప్పటికేనా తెలుసుకొండి.

ఇంకొన్ని “పంచ” పదాలు

పితృపంచకం
మాతృపంచకం
పంచప్రాణాలు ప్రాణం, అపానం, వ్యానం, ఉదానం, సమానం
పంచ మహాకావ్యాలు
పంచ మహాపాతకాలు
పంచ ఆరామక్షేత్రాలు అమరారామం, కుమారారాం, క్షీరారామం, ద్రాక్షారామం, భీమారామం
పంచదళాలు
పంచతన్మాత్రలు
పంచమి
పంచాయతి
పంచకం ఐదు కల ఒక సమితి
----------------------------------------------------------
రచన: వేమూరి వేంకటేశ్వర రావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో