Tuesday, October 16, 2018

విశ్వవిజ్ఞానం - 1


విశ్వవిజ్ఞానం - 1




సాహితీమిత్రులారా!

రేమెళ్ళ అవధానిగారు
విశ్వవిజ్ఞానం పేరున
జయటీ.వి. లో
అనేకమైన వీడియోలు
చేసి ఉన్నారు వాటినుండి
మనం మన వేదాల్లో పురాణాల్లో
దాగిన అంశాలు విశ్వానికి సంబంధించిన
అనేక విషయాలు మనకు అవగతమౌతాయని
ఆశించి అప్పుడప్పుడు వీటిని గురించిన వీడియోలను
అందించాలని తలచాని మీరు వీటిద్వారా మంచి
రహస్యాంశాలను గ్రహించగలరని మనవి.



Sunday, October 14, 2018

ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా? 3 (ఆఖరి భాగం)


ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా? 3 (ఆఖరి భాగం)




సాహితీమిత్రులారా!

ఇప్పటి వరకు మనం దత్తపది, సమస్య ఈ రెండు అంశాల్ని సాధించటానికి వాడే పద్ధతుల గురించి కొంత విపులంగా చర్చించాం. ఈ పద్ధతుల్ని గట్టిగా ఒంటపట్టించుకుని శ్రద్ధతో సాధన చేస్తే, పద్యాలు అల్లగలిగిన వాళ్ళు ఎవరైనా ఈ రెండు అంశాలలోను నిష్ణాతులు కాగలరని నా విశ్వాసం.

అష్టావధానంలో పద్యాలు చెప్పటంతో సంబంధం వున్న మిగిలిన అంశాలు నిషేధాక్షరి, న్యస్తాక్షరి, ఆశువు, వర్ణన. వీటిలో వర్ణన, ఆశువు గురించి ప్రత్యేకంగా మాట్టాడవలసిన విషయాలేం లేవు యిచ్చిన “వస్తువు” ( topic ) గురించి అడిగిన ఛందంలో ఓ పద్యం చెప్పటమే రెంటిలోనూ జరిగే పని.అవధాని మంచి మూడ్‌లో వుంటే ఆ పద్యాల్లో ఏవైనా మంచి పదాలు, భావాలు, చమత్కారాలు చొప్పించటానికి ప్రయత్నిస్తాడు. లేకుంటే ఏదో పని జరిగిందనిపిస్తాడు.అలాగే న్యస్తాక్షరి కూడ నూటికి తొంభై పాళ్ళు పెద్ద కష్టం కాదు పృఛ్ఛకుడు సామాన్యంగా నాలుగు అక్షరాలు ఇచ్చి, ఏ అక్షరం ఏ స్థానంలో ఉండాలో అడుగుతాడు (నాలుగే అక్షరాలని నియమం లేదు, ఏడెనిమిది దాకా కూడా ఇవ్వొచ్చు). ఒక ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, అక్షరాల్ని ఎన్నుకోవటంలో పూర్తి స్వతంత్రం ఉన్నా ఎందుకనో చాలా మంది పృఛ్ఛకులు ఏమాత్రం కష్టం లేని వాటిని ఇస్తారు.

నిజంగా అవధానికి కొంత చెమట పట్టించాలంటే చెయ్యాల్సిన పనులు దుష్కర ప్రాస ఇవ్వటం, యతి ముందు వెనక స్థానాల్లో కష్టమైన అక్షరాలు వచ్చేట్టు చూడటం, ఇంకొంచెం లోతుగా వెళ్ళి లఘువు తర్వాత రావలసిన స్థానాల్లో సంయుక్తాక్షరాల్నిఇవ్వటం. ( ఇలా చెయ్యాలంటే పృఛ్ఛకుడికి ముందు కనీసం యతి ప్రాసలు, తను అడగబోయే పద్యంలో గణాలు,యతి స్థానం తెలియాలి.) ఇలాటి కఠినమైన న్యస్తాక్షరికి ఒక ఉదాహరణ ఇది
ఛందం ఉత్పలమాల; మొదటి పాదం పదో అక్షరం ష్వ; పదకొండో అక్షరం  క్ష; రెండో పాదంలో రెండో అక్షరం గ్ర; పన్నెండో అక్షరం క్లే; మూడో పాదం మొదటి అక్షరం భీ; ఎనిమిదో అక్షరం శ్ల; నాలుగో పాదం పదో అక్షరం ధా; ఇరవైయో అక్షరం గో. మురార్జీ దేశాయ్‌ ప్రధాని కావటం గురించి చెప్పమన్నారు. దీన్లో చాలా విషయాలు గమనించొచ్చు.

ప్రాస గ్ర (రెండో పాదం రెండో అక్షరం గ్ర అడిగారు కదా!);
పదో అక్షరం గురువు, యతి స్థానం కూడా;
పదో అక్షరం ష్వ ఉండాలి; కాని ఉత్పలమాలలో తొమ్మిదో అక్షరం లఘువు గనక ష్వ అనే అక్షరంతో కొత్త పదం మొదలు పెట్టాలి. ఐతే, ష్వ తో మొదలయ్యే పదాలెన్నున్నాయి?
అంతటితో ఆక్కుండా పుండు మీద కారం చల్లినట్టు పదకొండో అక్షరం క్ష కావాలన్నాడు పృఛ్ఛకుడు.అంటే అది ష్వ తోనే కాదు, ‘ష్వక్ష ‘ తో మొదలయ్యే పదం కావాలి.
ష్వ యతిస్థానంలో ఉంది గనక దానికి మైత్రి ఉన్న అక్షరంతో పద్యం మొదలు కావాలి!
ఇదీ నిజంగా పృఛ్ఛకుడు home work  చేసుకు రావటమంటే!

ఇలాటి న్యస్తాక్షర ప్రయోగాలు అవధానుల శక్తిని పరీక్షిస్తాయి. కాని యీ విషయాలు తెలిసే పృఛ్ఛకులు కొద్ది మందే; వాళ్ళ లోనూ ఎక్కువ మంది ఏవేవో కారణాల వల్ల వాళ్ళు శ్రమ పడరు, అవధానికీ కష్టం కలిగించరు.

ఈ న్యస్తాక్షరి పూరణ కూడ చూద్దాం.

వ్యగ్రమతుల్‌ జగజ్జనులు ష్వక్షతబోధ సముత్థితుల్‌ ప్రచం
డాగ్రహ రంజితాస్యులొక అగ్నివిధమ్మున రేగి, క్లేశమున్‌
భీగ్రథితమ్ము నోర్చి శ్లథవృత్తులు పైకొని గెల్పుకూర్ప ప్ర
త్యగ్ర మురారి భాసిలె ప్రధాని పదమ్మున నేడు వీడుగో!

(షుః అంటే విద్వాంసుడు; షు అక్షతబోధ అంటే విద్వాంసుల మంచి సలహా)

ఇలాటి క్లిష్టమైన న్యస్తాక్షరాలు తగిలే సందర్భంలో ఎక్కువ మంది అవధాన్లు చేసే పని ఎలాగోలా పృఛ్ఛకుణ్ణి పెడదారి పట్టించటం. ఉదాహరణకి, “ప్రాస స్థానంలో గ్ర ఇస్తున్నారా?” అనో, లేకపోతే “ఉత్పలమాల తొమ్మిదో అక్షరం లఘువౌతుందని తెలిసే పదో అక్షరం ష్వ ఉండాలంటున్నారా?” అనో అవధాని గద్దించాడనుకోండి, చాలా మంది పృఛ్ఛకులు జారి పోయి, “అబ్బెబ్బే, అది కాదు నా ఉద్దేశ్యం, మీకు ఏం కావాలో అది వేసుకోండి” అన్నట్టు మాట్టాడతారు. లేకపోతే సభాధ్యక్షుడే కలగజేసుకుని మరీ అలాటి దుష్కరమైన ప్రశ్నలడక్కూడదని పృఛ్ఛకుణ్ణి మందలిస్తాడు. దాంతో గడుసు అవధాని చటుక్కున తనకి అనుకూలమైన అక్షరాన్ని ఎంచుకుని దాన్ని వాడతానని ఉదారంగా హామీ ఇచ్చి గట్టెక్కుతాడు. ఇది చాలా సార్లు పనిచేసే టెక్నిక్‌ ఐనా పృఛ్ఛకుడు పట్టు బట్టి కూర్చుని నాకిలాగే కావాలంటే ఏ అవధానీ చెయ్యగలిగింది ఏమీ లేదు (ప్రేక్షకులు ఆ పృఛ్ఛకుణ్ణి పురుక్కింద చూడొచ్చు, అది వేరే విషయం).అప్పుడు అవధాని చచ్చినట్టు ఏదో పద్యం చెప్పటం తప్పదు.

కాబోయే అవధానులకి న్యస్తాక్షరి విషయంలో నా సలహా ఏమిటంటే అవసరాన్ని బట్టి గద్దించో, మోసగించో, బుజ్జగించో ప్రశ్న తేలిగ్గా ఉండేట్టు చేసుకోండి; అప్పటికీ కష్టమైన న్యస్తాక్షరి తగిల్తే ఆ ఇచ్చిన అక్షరాలు వచ్చే పదాల విషయంలో అర్థం ఉందా లేదా అనేది అంతగా పట్టించుకోకుండా మిగిలిన పద్యభాగాల్లో మాత్రం అడిగిన వస్తువుకి ఎంతో కొంత సంబంధం వుండేట్టు చూస్తూ పద్యం తయారు చెయ్యండి.

ఇక నిషేధాక్షరికి వద్దాం. స్థూలంగా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది ఈ అంశం వర్గాక్షర నిషేధం, ప్రత్యక్షర నిషేధం. వర్గాక్షర నిషేధంలో పృఛ్ఛకుడు పద్యంలో ఏయే అక్షరాలు రాకూడదో ముందుగానే అవధానికి చెప్పేసి చేతులు దులుపుకుంటాడు. ఆ అక్షరాలు ఏవైనా కావొచ్చు. సామాన్యంగా ఐదారు అక్షరాలిచ్చి అవి పద్యంలో ఎక్కడా రాకూడదంటారు. ఇంకొంచెం కష్టం చెయ్యాలనుకుంటే ఒకో పాదంలో కొన్ని అక్షరాల్ని నిషేధించొచ్చు. వీటిలో పృఛ్ఛకుడు ఏ పద్ధతి పాటించినా అవధాని దృష్టిలో ఈ నిషేధాక్షరికీ న్యస్తాక్షరికీ పెద్ద తేడా ఉండదు ఏం ఉండాలో న్యస్తాక్షరిలో చెప్తే, ఏం ఉండకూడదో నిషేధాక్షరిలో చెప్పినట్టు, అంతే. టెక్నిక్‌ దృష్య్టా రెండూ ఒకటే.

అలా కాకుండా ప్రత్యక్షర నిషేధం సరిగా చేస్తే మంచి రుచిగా ఉండే అంశం. ఇది నిజానికి పృఛ్ఛకుడికీ అవధానికీ మధ్య ఓ పోటీ ఆట లాటిది. అవధాని ఓ అక్షరంతో పద్యం ప్రారంభిస్తాడు. రెండో అక్షరం ఏం రాకూడదో పృఛ్ఛకుడు చెప్తాడు. అది కాకుండా (దాని గుడింతాలు కూడ రాకూడదు) మరో అక్షరం వేస్తాడు అవధాని. మూడో అక్షరం ఏం రాకూడదో చెప్తాడు పృఛ్ఛకుడు. అవధాని మరోటి వేస్తాడు. ఐతే యీ ఆట నిబంధనలు చాలావరకు అవధానికి అనుకూలమైనవి పృఛ్ఛకుడు ఒక సారి ఒక అక్షరాన్ని మాత్రమే నిషేధించగలడు; అవధాని అది తప్ప ఏ అక్షరాన్నైనా వాడొచ్చు! పదాలు ఎక్కడ మొదలు కావొచ్చో ఏ పదంలో ఎన్ని అక్షరాలు వుండొచ్చో అంతా అవధాని ఇష్టమే, పృఛ్ఛకుడికి ఏమీ పాత్ర లేదందులో! అవధాని బాల్‌ను తంతూ వెళ్తుంటే అతనికి అడ్డం వచ్చే స్తంభం లాటి వాడు పృఛ్ఛకుడు. అవధాని మరీ ఇరుకు సందులోకి వెళ్తే తప్ప పృఛ్ఛకుడు అతన్ని ఆపలేడు!

ప్రత్యక్షర నిషేధంలో వట్టి పాండిత్యమే కాదు, మానసిక శాస్త్రం ( psychology ) పాత్ర కూడా చాలా ఉంది. అవధాని పృఛ్ఛకుడి ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పడగొట్టటానికి ప్రయత్నిస్తుంటాడు. ఆ ఒత్తిడికి లొంగకుండా అవధానికే భయం కలిగించటానికి పృఛ్ఛకుడు ప్రయత్నిస్తాడు (గట్టివాడైతే).అసలు ఆట కన్నా ఈ psychological warfare  ముఖ్యమైంది, ఇద్దరి మధ్య ఆట ఎలా సాగుతుందో నిర్ణయించేది.

నేను ఇంతగా అవధాని పృఛ్ఛకుల మధ్య జరిగే తంతుని వర్ణించటానికి కారణం, ప్రత్యక్షర నిషేధానికీ మిగిలిన అన్ని అంశాలకీ ఉన్న బోలెడంత తేడా. ఈ dynamic  ఎంత స్పష్టంగా పృఛ్ఛకుడికీ ప్రేక్షకులకీ తెలిస్తే అంత రసకందాయంలో పడుతుందీ అంశం. చివరికి విజయం అవధానిదే ఐనా ఓ పట్టు పట్టానన్న తృప్తి పృఛ్ఛకుడికీ, మంచి పోటీని చూశామన్నతృప్తి ప్రేక్షకులకీ మిగిలే అవకాశం ఉంది.

ఇక నిషేధాక్షరిలో అవధానుల టెక్నిక్‌లు చూద్దాం. దీన్లో అవధాని ప్రయత్నం ముఖ్యంగా పృఛ్ఛకుడికి తన ఆలోచన తెలియకుండా చూసుకోవటం. దీనికి రెండు మార్గాలున్నాయి. ఒకటి భయంకరమైన సంస్కృత పదాల్తో పృఛ్ఛకుడి బుర్ర తిరిగేట్టు చెయ్యటం, రెండోది చిన్న చిన్న (రెండు అక్షరాలు మించని) పదాల్నే వాడుతూ చిక్కకుండా ఒడుపుగా తప్పించుకోవటం. ఈ రెంటిలో మొదటి మార్గం గమ్యం అవధాని ఎటు వెళ్తున్నదీ పృఛ్ఛకుడికి అగమ్యంగా ఉండేట్టు చేసి కొద్ది అక్షరాలు పూర్తయే సరికి పృఛ్ఛకుడి ఆత్మవిశ్వాసం నీరుగారేట్టు చెయ్యటం. ఒక సారి అతను నీరుగారిపోతే ఇక అవధాని పని నల్లేరు మీద బండే. రెండో మార్గం లక్ష్యం తరవాత రాబోయే అక్షరానికి ఎన్నో అవకాశాలుండేట్టు చూసుకుని వాటిలో దేన్ని పృఛ్ఛకుడు నిషేధించినా ఇంకోటి వాడుకునే పరిస్థితి కల్పించుకోవటం. ఇవి రెండూ ఒక దాని కొకటి వ్యతిరేకమైనవి కావు. అవసరాన్ని, అవకాశాన్ని బట్టి ఏదో ఒకటి గాని, రెండూ గాని ఒకే పద్యంలో వాడొచ్చు.

నిషేధాక్షరి గురించిన మరో విషయం ఛందం సాధారణంగా కందం కావటం.దీని వల్ల అవధానికి అనుకూలత ఏమిటంటే, వీలైనన్ని గురువులు వేసి పద్యంలో అక్షరాల సంఖ్య తగ్గించటం, అలా పృఛ్ఛకుడి నుంచి వచ్చేతలనొప్పి తగ్గించుకోవటం. ముఖ్యంగా సంస్కృత పదాలు వాడే పక్షంలో ఇది బాగా పనికొస్తుంది.

ఇప్పుడు ఓ రెండు ఉదాహరణలు చూద్దాం. మొదటిది సూర్యగ్రహణం వర్ణన. చూట్టం తోటే చెప్పొచ్చు ఇది నిషేధాక్షరి పద్యం అని!

ఘ్లాఢృ సువిద్గాఢాంత
ర్వోఢృ కథాకృత్సదృగ్వపుర్భూతి పునా
రోఢృ గభస్తి రవి యెసగె
గాఢధ్వజ ఘస్తి చేసి క్షణికక్లాంతిన్‌

చివరి రెండు పాదాలూ ఏదో అర్థమౌతున్నట్టున్నాయే అనిపిస్తే అది నిజమే; మొదటి రెండు పాదాల్లో నిషేధించేసరికి నీరసం వచ్చి మానేశాడు పృఛ్ఛకుడు! ఈ పద్యానికి ఏదో అర్థాన్ని లాగొచ్చు గాని అనవసరం. సంస్కృతపదాల వర్షంలో పృఛ్ఛకుణ్ణి ఎలా ముంచెయ్యొచ్చో చూపిస్తుందీ పద్యం. (తెలుగు చదవటం అలవాటు తప్పిన వాళ్ళు ఈ పద్యాన్ని నాలుగైదు సార్లు పైకి చదివితే బాగా నోరు తిరుగుతుంది కూడా!)

మరో పద్యం. దేవతాస్తుతి. రెండో పద్ధతికి ఉదాహరణ.

సిరితో భూమీసతితో
సిరికొండన్‌ నిల్చు సామి శేషగ్రావ
స్థిరుడై వరదున్‌ నిన్‌ నేన్‌
తిరునాథున్‌ కొల్తు భక్తి తేనెలు పొంగన్‌ (మూడు, నాలుగు పాదాలకి నిషేధం జరగలేదు)

ఇప్పటి దాకా చదివిన వాళ్ళు నిషేధాక్షరిలో పృఛ్ఛకుడి పని punching bag  కావటమేనా? అనడగొచ్చు. అది చాలా వరకు నిజమే కాని పృఛ్ఛకుడు కూడ అవధాని కున్న స్వేఛ్ఛని తగ్గించటానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు చెయ్యొచ్చు.వీటిలో మొదటిది కొత్త రకం వస్తువు ఇవ్వటం. దీని వల్ల అవధాని భారీపదాల్ని గుప్పించటం కొంత తగ్గొచ్చు.(ఐతే కొందరు అవధానులు అడిగిన వస్తువు ఏదైనా తమ పద్ధతిలో తాము చెప్పుకుపోతారు. ఉదాహరణకి, సారాయి దుకాణాన్ని వర్ణించే పద్యం ఒక అవధాని ఇలా తయారుచేశాడు నిషేధాక్షరిలో

ఔగా శీధుసుధారా
రాగానీతాశ పూయ రమ్యత నిండన్‌
భోగాభిరస్య భంగిన్‌
భాగవత మనోజ్ఞ గీత బారుల వెలుగున్‌ (నాలుగో పాదంలో నిషేధం జరగలేదు)

అలాటప్పుడు పృఛ్ఛకుడు చెయ్యగలిగింది ఏమీ లేదు.)

రెండోది పద్యాన్ని సర్వలఘు కందం చెయ్యమనటం. దీని వల్ల సంస్కృత పదాల్ని విశృంఖలంగా వాడటానికి వీలులేకుండా పోతుంది. ఇక ముచ్చటగా మూడోది పద్యమంతా అచ్చతెలుగులో చెప్పమనటం.ఐతే ఈ చివరి రెంటిలో దేనికీ అవధాని ఒప్పుకోవాలని లేదు. సామాన్యంగా అలా ఒప్పుకోకపోవటం తమ సమర్థత మీద సందేహం కలిగిస్తుందని చాలా మంది అవధాన్లు నిక్కుతూ నీలుగుతూ సరే కానియ్యండంటారు.  ఈ రెంటిలో ఒక దానికి ఒప్పించినా సరే, భీకర సంస్కృత పదాల ఫణాల్నెత్తి ఆడలేడు అవధాని! అప్పుడిక పృఛ్ఛకుడిదే పైచెయ్యి! (కాబోయే అవధానులకి సలహా కనీసం బాగా అనుభవం వచ్చేదాకా ఇలాటి restrictions  కి ఒప్పుకోకండి కష్టాల్లో పడతారు!)

ప్రత్యక్షర నిషేధ పృఛ్ఛకుడు తన పరిస్థితిని మరీ దారుణంగా ఉండకుండా చేసుకోవటానికి ఒక మార్గం ప్రత్యక్షర నిషేధం చెయ్యకపోవటం. ఈ పద్ధతిలో పృఛ్ఛకుడు అవధానిని, “మీరు చెప్తూ ఉండండి, నేను అక్కడక్కడ నిషేధం చేస్తాను” అంటాడు. ఇప్పుడు కూడ అవధాని ఒక్కో అక్షరమే చెప్తుంటాడు గాని తనకి అనుకూలంగా అనిపించినప్పుడు పృఛ్ఛకుడు నిషేధిస్తాడు. ఐతే ఇక్కడ పృఛ్ఛకులు జాగ్రత్తగా ఉండాల్సిన విషయం ఒకటుంది. ఈ పరిస్థితిలో అవధానులు పృఛ్ఛకుడికి నిషేధించే అవకాశం కలక్కుండా గబగబా అక్షరాలు చెప్పెయ్యటానికి ప్రయత్నిస్తారు. వాళ్ళని తనక్కావల్సిన చోట ఏమాత్రం మొహమోటపడకుండా ఆపి నిషేధించగలిగే గట్టిదనం ఉండాలి పృఛ్ఛకుడిలో.
………………………………………………………………………………………………………………..

ఇదీ స్థూలంగా అష్టావధాన ప్రక్రియలో పద్యాలు చెప్పే అంశాల్ని సాధించే విధానం. అందరు అవధానులూ వాడే అన్ని టెక్నిక్‌లనీ చూపించకపోయి ఉండొచ్చుగాని ముఖ్యమైనవి అన్నీ మీముందుంచాననే అనుకుంటున్నాను.

అవధానంలో పద్యాలు చెప్పటం ఒక వంతైతే వాటిని గుర్తు పెట్టుకుని చివర్లో అప్పగించటం మరో వంతు. దీన్ని అవధానులు “ధారణ” అంటారు. ఇది కూడ ఏమీ బ్రహ్మ విద్య కాదు. దీనికీ చాలా టెక్నిక్స్‌ ఉన్నాయి. కాబోయే అవధానులు గ్రహించాల్సిందేమిటంటే అవధానంలో ధారణ చెయ్యాల్సిన పద్యాల్ని తయారుచేసేది అవధానే గనక వాటిని ధారణకి అనుకూలంగా తయారుచేసుకోవచ్చునని (ఒక్క నిషేధాక్షరి పద్యం విషయంలో మాత్రం ఇది వర్తించదు). సామాన్యంగా, తేలిగ్గా గుర్తుండే పద్యాల్లో ఈ గుణాలు కనిపిస్తాయి

పొడవైన, చక్కటి అల్లిక ఉన్న సమాసాలు,
మంచి శబ్దాలంకారాలు,
పాదాల చివర పదాలు విరగటం, అది కుదరనప్పుడు పాదం చివరి పదం ఓ పొడవైన సమాసం మధ్యలో ఉండటం,
తేలిగ్గా “కనిపించే” ప్రాస ఉండటం,
పద్యానికి చక్కటి నడక ఉండటం (ఒడుదుడుకులు లేని నడక),
పక్క పక్క పదాలు మిత్రత్వంతో కలిసిపోవటం.

వీటిలో వీలైనన్ని గుణాల్తో పద్యాల్ని తయారుచేస్తే వాటిని గుర్తు పెట్టుకోవటం తేలికే కాదు, అవి వినటానికి కూడ సొంపుగా ఉంటాయి.

సమాసాల వల్ల ఉపయోగం ఏమిటంటే, పద్యం నడక తెలిసిన వ్యక్తికి సమాసం మొదలు దొరికితే అది అందిపుచ్చుకుని మొత్తం గుర్తుచేసుకోవటం తేలిక (ఇందువల్లనే మనకి పద్యాలు గుర్తున్నట్టు వచన కవితలు గుర్తుండవు; శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థాన గీతాలు గుర్తున్నట్టు తిలక్‌ కవితలు గుర్తుండవు!). ఉదాహరణకి పెద్దన గారి పద్యం “అటజని కాంచె భూమిసురుడు” అన్నంత వరకు గుర్తుంటే ఇక అక్కణ్ణుంచి “అంబర చుంబి సురస్సరఝ్ఝరీపటల ముహుర్ముహుర్లుఠదభంగ తరంగ మృదంగ నిస్వన స్ఫుట నటనానుకూల పరిఫుల్ల కలాప కలాపి జాలమున్‌” అనే వరకు చకచకా అల్లుకుని వచ్చేస్తుంది. అలాగే పోతన గారిది “అల వైకుంఠ పురంబులో నగరిలో ఆ మూల సౌధంబు దాపల” వరకు వెళ్ళ గలిగితే, “మందార వనాంతరామృత సరః ప్రాంతేందుకాంతోపలోత్పల పర్యంక రమా వినోదియగు ఆపన్నప్రసన్నుండు” దాకా వచ్చేస్తుంది. కనక అవధానులు వాడే ఒక టెక్నిక్‌ వాళ్ళు చెప్పే పద్యాల్ని ఇలాటి సమాసాల మాలికలుగా తయారుచేసుకోవటం.

మిగిలిన గుణాలకి ఉదాహరణగా ఈ పద్యం చూడండి

వెన్నెల వాకలై మిసిమి వెల్గుల జిల్గుల రేపు రేపులై
కన్నె గులాబి రేకులయి కమ్మన జుమ్మని మీటు తేటులై
మిన్నుల ఏరు నీరులయి మెత్తని క్రొత్తలిరాకు సోకులై
క్రన్నన పొంగుచున్నయవి కమ్ర శుభోదయ మానసమ్ములన్‌

దీన్లో సంస్కృత సమాసం పద్యం చివర్లో ఒక్కటి మాత్రం ఉన్నది. ఐతే ప్రతి పాదం లోను యతితో కొత్తపదం మొదలయ్యింది. అంతే కాదు ప్రతి పాదం కూడ ఓ కొత్త పదంతో మొదలయ్యింది. దీన్లో ఎన్నో శబ్దాలంకారాలు కూడ ఉన్నాయి. చక్కటి నడక ఉంది. ఇవన్ని కలిసి ఈ పద్యం తేలిగ్గా గుర్తుండేదౌతుంది. (ఐతే అవధానంలో పద్యాలు పూర్తిగా స్వేఛ్ఛగా తయారయేవి కావు గనక ప్రతి పాదాన్ని కొత్త పదంతో మొదలు పెట్టటం సామాన్యంగా సాధ్యం కాదు. అప్పుడప్పుడు యతి దగ్గర కూడ కొత్త పదం మొదలుపెట్టటం కష్టమౌతుంది.)

పద్యం నడక, యతిప్రాసలు, సమాసాలు, ఇచ్చిన ప్రశ్న ఇవన్ని కలిసి అవధానంలో పద్యాల్నిగుర్తుంచు కోవటానికి సహాయపడతాయి. అభ్యాసంతో ఎవరికి వారే కొన్ని టెక్నిక్స్‌ తయారుచేసుకోవచ్చు కూడ.

ధారణ కష్టం చెయ్యటానికి పృఛ్ఛకుడు చెయ్యాల్సింది పైన చెప్పిన గుణాలు పద్యంలోకి రాకుండా అడ్డుపడటం. ఉదాహరణకి పద్యాన్ని అచ్చతెలుగులో చెప్పమన్నారనుకోండి సమాసాల సమస్య తీరిపోతుంది (అవధాని దీనికి ఒప్పుకోవాలని లేదు). దత్తపదులూ, న్యస్తాక్షరాలు, సమస్య వీటిని సరిగా ఎన్నుకోవటం ద్వారా యతిప్రాసల advantage ని కొంత తగ్గించొచ్చు. ఇక నిషేధాక్షరి పృఛ్ఛకుడి ప్రభావం గురించి వేరే చెప్పక్కర్లేదు. గట్టివాడైతే అవధాని ప్రతి అక్షరాన్ని విడివిడిగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన పరిస్థితి కలిగించొచ్చు.

ఐతే, అంతర్లీనంగా ధారణకి, పద్యం శ్రావ్యతకి చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉంది శ్రావ్యమైన పద్యాల్ని గుర్తు పెట్టుకోవటం తేలిక. ఐతే పృఛ్ఛకులు అవధానికి కష్టంగా ఉండేట్టు చెయ్యాలంటే పద్యాలు శ్రావ్యంగా లేకుండా చూడాలి. అలాగే, అవధాని కూడ చక్కగా, భావుకతతో శ్రావ్యంగా ఉండే పద్యాలు చెయ్యాలంటే ఆలోచన అవసరం; మరీ ఆలోచిస్తే జనం తన సమర్థతని శంకించొచ్చు. అందువల్ల వీలైనంత త్వరగా పద్య పాదాలు చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాడు. దీనివల్ల మంచి పద్యం రాదు. అందువల్ల గుర్తుపెట్టుకోవటం కష్టమౌతుంది. త్వరగా చెప్తూనే శ్రావ్యత కూడ తీసుకురాగలిగిన అవధాని అన్ని విధాల అదృష్టవంతుడు!

………………………………………………………………………………………………………………..

సభారంజనం, సభావశీకరణం అవధానికి కావాల్సిన ముఖ్యమైన గుణాలు. అవధానం magic కి దగ్గరగా ఉండే ప్రక్రియ. ఓ magician  ఎలా ప్రేక్షకుల కళ్ళు గప్పి తన పని తను చేసుకుపోతాడో అవధాని కూడా అలాగే ప్రేక్షకుల్ని ఒక trance లో ఉంచి తన పని పూర్తిచేసుకోవాలి. ఇందుకు ముందుగా అవధానికి కావలసింది అమితమైన ఆత్మవిశ్వాసం. ఎలాటి పరిస్థితుల్లోనూ నన్నెవరూ ఏమీ చెయ్యలేరులే అన్న ధీమా. దీనికి తోడు ఎవరైనా తనని విమర్శించటానికి లేదా పృఛ్ఛకులు కష్టమైన ప్రశ్నలడగటానికి వీల్లేకుండా చెయ్యాలంటే అవధాని తనకు మానవాతీత శక్తులున్నాయని నమ్మించటం చాలా అవసరం. తిరుపతివెంకట కవులు పరదేవతా ఉపాసకులని జనం అనుకునే వారు. అసలు అవధాని కావాలంటే ఉఛ్ఛిష్ట గణపతిని ఉపాసించాలని ఒక నమ్మకం ఉంది (ఇది ఇప్పటిది కాదు, కనీసం వందేళ్ళ నాటిది). అలాగే, మంత్ర, జ్యోతిష, వాస్తు, హస్త సాముద్రిక, ముఖ సాముద్రిక శాస్త్రాల్లో ప్రవీణులమని అవధానులు వాళ్ళంతట వాళ్ళో లేకపోతే వాళ్ళ భక్తులో ప్రచారం చెయ్యటం మామూలే. వీటన్నిటి లక్ష్యం ఒకటే పృఛ్ఛకులకీ ప్రేక్షకులకీ అవధాని అంటే భక్తి, గౌరవం, భయం కలిగించటం. ఇందుకు తగ్గ వేషధారణ కూడ అవధానికి అవసరం. “అవధాని గారికి కోపం వస్తే శాపం పెట్టేస్తారేమో!” అనే అనుమానం ఇతరుల మనస్సుల్లో కలిగించగలిగిన అవధానికి ఇంక ఎలాటి ఢోకా లేదు.

అవధాని బాధ్యతల్లో అడిగిన ప్రశ్నలకి సమాధానంగా పద్యాలు చెప్పటం ఒక వంతైతే ఆ అడిగే ప్రశ్నలు కష్టమైనవిగా ఉండకుండా చూసుకోవటం మరో వంతు. దీన్ని సాధించటానికి రకరకాల పద్ధతులు అవలంబిస్తారు అవధానులు. మొదటిది పృఛ్ఛకుల్ని మంచి చేసుకోవటం. అవధానం మొదలుకావటానికి ముందుగా వాళ్ళని పలకరించి ఎవరు తనని పరీక్షించటానికి వచ్చారో ఎవరు తన మిత్రులో తెలుసుకుని మొదటి వర్గంలోని వాళ్ళని తనకు అనుకూలంగా తిప్పుకోవటానికి ప్రయత్నం చెయ్యాలి. సాధారణంగా ఒక సభాధ్యక్షుడు కూడ ఉంటాడు కనక అతన్ని తప్పకుండా తన వాణ్ణి చేసుకోవటం చాలా ముఖ్యం అవధానికి. దీని వల్ల ఒక గొప్ప ఉపయోగం ఏమిటంటే, ఎవరైనా కష్టమైన ప్రశ్నలు అడిగినప్పుడు అధ్యక్షుడు అడ్డుపడి వాళ్ళని వారిస్తాడు. అలా అవధాని తన చేతికి మట్టి అంటకుండా తన పని సాధించుకోవచ్చు. ఇవేవీ కుదరకపోతే పృఛ్ఛకుడు ఇచ్చిన ప్రశ్నని తనకు అనుకూలంగా మార్చుకుని తరవాత పృఛ్ఛకుడు దాన్ని గురించి అడిగితే  ఉల్లాసంగా ఏదో చమత్కారంతో తప్పించుకునే ఒడుపు కావాలి. చివరగా కాబోయే అవధాన్లు గుర్తుంచుకోవాల్సింది చెప్పే పద్యానికీ ఇచ్చిన ప్రశ్నకు ఏమైనా సంబంధం ఉన్నదా అని ఆలోచించేది పృఛ్ఛకులు మాత్రమే నని, సామాన్య ప్రేక్షకులు కారని. కనుక ప్రేక్షకుల్ని తన గుప్పిట్లో పెట్టుకోగలిగిన అవధాని ఏం చెప్పినా చెల్లిపోతుంది.

ఆ మధ్య గరికపాటి నరసింహారావు గారు ఓ వ్యాసంలో అన్నట్టు ఇప్పుడు అవధానితో పాటు ఓ మంచి అప్రస్తుతప్రసంగిని కూడ ముందుగానే బుక్‌ చేసుకుంటున్నారు. ఒకప్పుడు అప్రస్తుతప్రసంగి నాటకంలో విదూషకుడి లాటి వాడైతే, ఇప్పుడు అతను సినిమాలో కమీడియన్‌ పాత్ర పోషిస్తున్నాడు. అవధాని, అప్రస్తుతప్రసంగుల మధ్య సంభాషణల్లో సాహిత్యం తప్ప మిగిలిన అన్ని విషయాలు పుష్కలంగా ఉంటున్నాయి. అవధానం వినోదంగా పరిణతి సాధించిందనటానికి ఇదో నిదర్శనం. కనక అవధాని చతురోక్తుల్తో, జోకుల్తో, అప్రస్తుతప్రసంగి మాటలకు స్పందిస్తూనే అతన్ని మందలిస్తూ ప్రేక్షకుల్ని ఆనందపరవశుల్ని చేస్తుండాలి. అవధాన పద్యాల కంటె ముఖ్యమైన అంశం ఈ అప్రస్తుతప్రసంగం. దీన్లోని కిటుకులు తెలియాలంటే సరసభరితంగా అవధానాలు నడిపే వారిని దగ్గరగా పరిశీలించి నేర్చుకోవటమే మార్గం. సున్నితంగా, సుకుమారంగా చమత్కరించగలిగే అవధాని విజయవంతమైన అవధానాలు చెయ్యగలడు పద్యాలు ఎలావున్నా!

అవధానికి సంగీతజ్ఞానం కూడ చాలా అవసరం. శ్రోతల,ప్రేక్షకుల సాహిత్యపరిచయం స్థాయి తగ్గే కొద్ది చమత్కారాలు, శ్రావ్యంగా పాడగలగటం, ఇతర సభావశీకరణ మార్గాలు, చాలా ముఖ్యపాత్ర వహిస్తాయి. కనక చెవికింపుగా పాడగలిగే అవధాని ప్రేక్షకుల అభివాదాల్ని అందుకుంటాడు.

……………………………………………………………………………………………………………

చివరగా కొన్ని విషయాలు ప్రస్తావించి ముగిస్తాను.

మొదటి విషయం గత వందేళ్ళలో కవయిత్రులెవరూ అవధానం చెయ్యటానికి పూనుకున్నట్టు కనిపించదు. ఇన్నాళ్ళూ ఎలా ఉన్నా ఇప్పుడు వాళ్ళ అవసరం చాలా ఉంది. త్వరలోనే మనం అవధాన కవయిత్రుల్ని చూస్తామని ఆశిస్తాను.

రెండోది అవధానాల పాత్ర ఏమిటనే విషయం. తిరుపతివెంకట కవులు అవధానాలు చేసిన కాలంలో వాళ్ళ ఆ వ్యాసంగం తెలుగు భాష మీద విద్యాధికులకి గౌరవం, దాన్ని నేర్చుకుందామన్న కోరిక కలగటానికి ఎంతో ఉపయోగపడింది. ఏకలవ్య శిష్యులతో కలిపి ఎన్నో వేలమంది వాళ్ళ అడుగుజాడల్లో నడవటానికి కారణమయ్యింది. తెలుగు భాషకి ఒక పునర్వికాసం కలిగించింది. ఇటీవలి కాలంలో జరుగుతున్న అవధాన కార్యక్రమాల వల్ల భాషకు ఏమీ ఉపయోగం కలక్కపోగా ఒకరకమైన కీడు కూడ జరుగుతున్నదేమో అనిపిస్తున్నది. అవధానాలు ఎంతో మంది శ్రోతల్ని ఆకర్షిస్తున్నా అది కేవలం ఈ ప్రక్రియ కలిగించే తాత్కాలిక ఆశ్చర్యం, విభ్రాంతి వల్లనేమో అని అనుమానం కలుగుతుంటుంది (అవధానం అయి వెళ్ళేప్పుడు “ఆహా! ఆ పద్యం ఎంత బాగా వచ్చింది!” అనుకునే ప్రేక్షకుల్ని ఇంతవరకు చూడలేదు నేను). ఏమైనా అవధాన ప్రక్రియ వల్ల భాషాసాహిత్యాల మీద ఉండే ప్రభావం గురించి ఎవరైనా సాధికారికంగా పరిశోధిస్తే బాగుంటుంది.

ఈ వ్యాసాలు రాయటంలో ఉన్నది ఒకటే లక్ష్యం అవధాన ప్రక్రియ ఒక శాస్త్రం ( Science ) అనీ అభిరుచీ కృషీ దాన్ని సాధ్యం చేస్తాయనీ చూపించటం. ఈ టెక్నిక్స్‌ తెలుసుకోవటం వల్ల పృఛ్ఛకులు మరింత రుచికరమైన ప్రశ్నలడగటం, అవధానులు ఇంకా రసవత్తరమైన పద్యాలు చెప్పగలగటం, ప్రేక్షకులు ఈ ఇద్దరి interation ని చూసి ఇంకా పరవశించటం సాధ్యమౌతుందని నా నమ్మకం.

ఈ పరిశోధనలో ఉపయోగించిన కొన్ని గ్రంథాలు.

1. “అవధాన విద్య”, సి. వి. సుబ్బన్న. అన్నింటిలోకి ఎక్కువ ఉపయోగించిన గ్రంథం ఇది. అవధానాల మీద ఆసిక్తి ఉన్న అందరూ చదవవలసింది.
2. “కవితా మహేంద్రజాలం”, ప్రసాదరాయ కులపతి. ఆశు, అవధాన పద్యాల నిధానం.
3. “నానారాజ సందర్శనము”, తిరుపతివెంకటకవులు.
4. “ఆశుకవితలు, అవధానములు, చాటువులు”, కేతవరపు రామకోటి శాస్త్రి.
5. “తిరుపతి వెంకటకవులు”, దివాకర్ల వేంకటావధాని.
6. “తిరుపతివెంకటకవుల కవితావైభవం”, జి. వి. సుబ్రహ్మణ్యం.
7. “అవధాన మంజూష”,  జి. వి. హరనాథ్‌ (సంకలనం).
8. “శతావధాని శ్రీ వేలూరి శివరామశాస్త్రి కృతులు సమీక్ష”, జంధ్యాల శంకరయ్య.
9. “గుంటూరు కాలేజి శతావధానము”, సాహితీ మేఖల.
10. “వేలూరి శివరామశాస్త్రి అవధాన భారతి”, జంధ్యాల మహతీశంకర్‌.
11. “శతావధాన ప్రబంధము”, సి. వి. సుబ్బన్న.
12. “చాటుపద్య మణిమంజరి”, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి.
13. “చాటుపద్య రత్నాకరము”, దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి.
14. “శతావధాన సారము”, తిరుపతివెంకటకవులు.

అవధానులు కాదలుచున్న వాళ్ళు చదివితీర వలసిన పుస్తకాలు.

1. సులక్షణసారం
2. అమరకోశం
3. నానార్థనిఘంటువు
4. ఆంధ్రనామసంగ్రహం
-----------------------------------------------------------
రచన: కె. వి. ఎస్. రామారావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Saturday, October 13, 2018

తెలుగు, ఇతర ద్రావిడ భాషలు: వాటి ప్రాచీనత


తెలుగు, ఇతర ద్రావిడ భాషలు: వాటి ప్రాచీనత



సాహితీమిత్రులారా!

కొన్ని వేల సంవత్సరాలుగా వాడుకలో ఉండి, శాసనభాషగా, సాహిత్యభాషగా నిలదొక్కుకొని, ఇంకా సజీవంగా ఉన్న విశిష్ట భాష తెలుగు. ప్రాచీన భాషగా తెలుగును గురించి తెలుసుకొనేటప్పుడు తెలుగు జాతిని గురించి, తెలుగునాడును గురించి కూడా ఆలోచించవలసి ఉంటుంది.

తెలుగు జాతి అనేది ఒక జనసముదాయం. ఈ జనసముదాయం కొన్ని సాంస్కృతిక కారణాలవల్ల ఏర్పడింది. ఈ సాంస్కృతిక కారణాలే తెలుగుజాతిని కొన్ని వేల సంవత్సరాల నుంచి ఒక విశిష్ట జనసముదాయంగా నిలబెడుతున్నాయి. సంస్కృతి అనేది జనసముదాయాలను దగ్గరికి చేరుస్తుంది. భాషకన్నా నివసించే ప్రదేశం కన్నా ‘మనమంతా ఒక జాతికి చెందిన వాళ్ళం’ అనే భావన మనుషుల్ని దగ్గర చేస్తుంది.

తెలుగువారు కొన్ని వందల,వేల ఏళ్ళనుంచి ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రదేశాలతో సంబంధబాంధవ్యాలు కలిగి ఉన్నారు. తెలుగు జాతి అనుసరించే సంప్రదాయాలు, ఆచారాలు, పండుగలు, ఆటలు, పాటలు, కర్మకాండలు, నమ్మకాలు, బంధుత్వ వాచకాలు మొదలైనవి వీళ్ళందరినీ ఇంకా ఒక జాతిగా గుర్తించేట్లు చేస్తున్నాయి. ఇతర దేశాలకు వలసపోయి తెలుగు భాషను మాట్లాడడం మానినా మనుషుల పేర్లలోనో, ఆచరించే సంప్రదాయాలలోనో, కులాచారాలలోనో, పండుగలలోనో, నమ్మకాలలోనో తెలుగు జాతి లక్షణాలు తొంగిచూస్తుంటాయి. భాషకన్నా, ప్రదేశంకన్నా జాతి బలమైంది. ఒక జన సముదాయాన్ని గుర్తించడానికి జాతి లక్షణాలే ముఖ్యమైనవి. ఒకే జాతికి చెందిన వారు కొన్ని కారణాల వల్ల ఇతర భాషల్ని మాట్లాడవచ్చు. వేరు వేరు ప్రదేశాలలో నివసించవచ్చు. కాని వందల సంవత్సరాలు గడిచినా మనిషి తన జాతి లక్షణాలను అంత త్వరగా మర్చిపోడు.

ఈనాడు తెలుగువారు కోస్తాంధ్ర, తెలంగాణ, రాయలసీమ, తమిళనాడు, కర్నాటకలాంటి ప్రదేశాలలో నివసిస్తున్నా తెలుగు భాష ఈ ప్రదేశాలకంటే పాతది. తెలుగు భాషకంటె తెలుగు జాతి ఇంకా ప్రాచీనమైంది. ఈ జాతి మూలాలను వెతకాలంటే కొన్ని వేల సంవత్సరాల వెనక్కి వెళ్ళాలి.

తెలుగు భాషను ద్రావిడ భాషలలో ఒకటిగా భాషాశాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు. ‘ద్రావిడ’ పదం చాలా ప్రాచీనమైనా ‘ద్రావిడ భాషలు’ అనే పదాన్ని సృష్టించడం గందరగోళానికి దారి తీసింది. ద్రావిడ భాషలు సోదర భాషలనడంలోనూ వాటికీ సంస్కృతానికీ జన్యజనక సంబంధం లేదనడం లోనూ ప్రస్తుతం ఎవ్వరికీ సందేహాలు లేవు. కాని ద్రావిడ భాషల మూలాలను గుర్తించడంలోనూ ద్రావిడుల మూలాలను గుర్తించడంలోనూ శాస్త్రవేత్తలలో ఏకాభిప్రాయం లేదు. తెలుగు భాష ద్రావిడ భాష అనే పేరుతో చలామణీ కావడం శాస్త్రానికి సంబంధించిన విషయమే అయినా ద్రావిడ భాషలనే పేరే కృత్రిమ కల్పన అన్నది నిజం. ఎవరో భరతుడి పేరుతో మొత్తం భారతదేశాన్ని పిలుస్తున్నాం కదా, సింధునదీ తీరంలో వెలసిన నాగరకతే హిందువులనే పేరుకు దారి తీసింది కదా అని ఎవరైనా ప్రశ్నించవచ్చు. కాని ఇలాంటి అర్థవ్యాకోచం సహజంగా సంభవిస్తుంటుంది. అయితే ‘ద్రావిడ’ పదం అలాంటిది కాదు.

ప్రసిద్ధ ద్రావిడ భాషాశాస్త్రవేత్త డా.సునీతికుమార్ ఛటర్జి ‘ద్రవిడియన్’ పేరుతో ఇచ్చిన ఉపన్యాసంలో ఈ పదం భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పండితులు సృష్టించిందని, దీని మూలమైన ద్రమిడ, ద్రవిడ, ద్రావిడ పదాలకు తమిళమనే అర్థమే కాని తెలుగువారనే అర్థం లేదని స్పష్టంగా చెప్పారు. తెలుగు వాళ్ళని సూచించటానికి ‘ఆంధ్ర’ అనే పదాన్ని వాడేవారు కాని ‘ద్రావిడ’ పదాన్ని కాదని స్పష్టం చేశారు. మొత్తం మీద భాషాశాస్త్రవేత్తలు తెలుగును ద్రావిడ భాషగా పేర్కొంటున్నా తెలుగు వారు మాత్రం ద్రావిడులు కాదని స్పష్టం. పంచద్రావిడులనే మాట గూర్జర, మహరాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్ర, ద్రావిడ బ్రాహ్మణులను గురించి చెప్పింది. వీరు బహుశా తమిళ దేశంనుంచి వచ్చినవారై ఉండవచ్చు. పుదూరు ద్రావిడులు, ఆరామ ద్రావిడులు తమిళదేశంనుంచి వచ్చినవారే. వీరంతా బ్రాహ్మణులు. బ్రాహ్మణులందరూ ఆర్యులని చెప్పే తమిళులు ఈ బ్రాహ్మణుల్ని ద్రావిడ జాతికి చెందిన వారుగా ఎలా అంగీకరిస్తారు? ఇవన్నీ ఎలా ఉన్నా ద్రావిడ భాషలనే పదం అశాస్త్రీయమనీ ద్రావిడ జాతికి (తమిళ జాతికి) ఆంధ్ర జాతికి సంబంధం లేదనీ అభిప్రాయపడవచ్చు.

మరో వింత వాదం ఏమిటంటే తమిళులు తమిళమే అత్యంత ప్రాచీనమనీ ప్రపంచంలోనే అంత ప్రాచీన భాషలేదనీ ప్రచారం చేస్తుంటారు. నిజానికి మూలద్రావిడ భాషనుంచి మొదట వేరయింది తెలుగు. ధ్వనుల్లో కలిగిన పెక్కు మార్పుల్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని చాలామంది భాషాశాస్త్రవేత్తలు ఈ అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. తమిళంలో ప్రాచీన రూపాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయని, అందువల్ల తమిళమే ప్రాచీనమని కొందరు వాదిస్తారు. కాని ప్రాచీన రూపాలు ఉండటానికి ఎన్నో కారణాలున్నాయి. సాహిత్యం ముందుగా వెలువడటానికి కూడా చారిత్రక కారణాలు, రాజకీయ కారణాలు ఉంటాయి. కాని ఒక స్వతంత్ర భాషగా తెలుగు చాలా ప్రాచీనమైందని, కనీసం మూడువేల సంవత్సరాలనుంచి ఈ భాషను (స్వతంత్రంగా) వాడుతున్నారని భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి లాంటి ప్రసిద్ధ భాషాశాస్త్రవేత్తలు సోపపత్తికంగా నిరూపించారు (Telugu Language and Culture 3000 Years ago, DLA Souvenir, 1981.)

తమ వ్యాసంలోనే భద్రిరాజు తెలుగును గురించి చెప్తూ, ఆ భాషకు 1600 సంవత్సరాల చరిత్రపూర్వ యుగం, ఆ తర్వాత 1400 సంవత్సరాల చారిత్రక (దాఖలాలుండే) యుగం ఉందని చెప్పారు. మూడువేల సంవత్సరాలకు పూర్వమే తెలుగు-గోండి-కుయి భాషావర్గం తమిళం,కన్నడం-తుళు భాషావర్గం నుంచి విడివడిందని తమిళంలో మాత్రం సాహిత్యం, వ్యాకరణం క్రీ.పూ. మూడవ శతాబ్ది నాటికే ఏర్పడ్డాయని భద్రిరాజు తమిళ పండితుల అభిప్రాయాలకు ఇదే వ్యాసంలో ఆమోదముద్ర వేశారు. కానీ తమిళాన్ని ఒక భాషగా క్ర్రీస్తు పూర్వానికి తీసుకు వెళ్ళగలిగినా, సాహిత్యాన్ని క్రీస్తు పూర్వం అనేక శతాబ్దాల వెనక్కు నెట్టడం సాధ్యం కాదు. భాషా చరిత్రను కాని, సాహిత్య చరిత్రను కాని పుక్కిటి పురాణాల ఆధారంగా నిర్మించడం సాధ్యం కాదు, సమంజసమూ కాదు. ఏ చరిత్రకారుడూ దీన్ని అంగీకరించడు.

క్రీస్తు పూర్వమే తమిళంలో సాహిత్యం ఉందనటానికి శాసనాధారం కాని, ఇతర చారిత్రక ఆధారాలు కాని లేవు. తమిళ బ్రాహ్మిని గురించి ఐరావతం మహాదేవన్ కాని, భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి కాని చెప్పే విషయాలను అంగీకరించడం కష్టం. ఎందుకంటె తమిళంలో శాసనాలన్నీ తెలుగు, కన్నడం తర్వాతే వచ్చాయి. తమిళ బ్రాహ్మిగా ఈ పండితులు పేర్కొనేవి కేవలం కొన్ని పదాలు మాత్రమే. అలాంటి తెలుగు పదాలు కూడా క్రీస్తు పూర్వం నుంచే ఉన్నాయి. అంతేకాదు. ప్రాకృతానికీ దేశ భాషలకూ మర్యాద కల్పించిన బౌద్ధమూ జైనమూ ఆంధ్ర ప్రాంతానికి వచ్చిన తర్వాతనే తమిళ ప్రాంతానికి వెళ్ళాయి. ఇవన్నీ గమనిస్తే కాని తెలుగు భాష ప్రాచీనతను గురించి తర్కబద్ధమైన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చెయ్యటానికి కుదరదు.

మరో ఉదాహరణ చెప్పవచ్చు. ఒక భాషగా కన్నడం తెలుగంత ప్రాచీనమైంది కాదు. కాని రాష్ట్రకూటులు, చాళుక్యులు దేశ భాషను ఆదరించడం వల్ల కన్నడంలో తెలుగుకంటే ముందే శిష్ట సాహిత్యం వెలువడింది. అంత మాత్రం చేత కన్నడం తెలుగుకంటే ప్రాచీన భాష అయిపోదు. ఈ విషయం తెలియక ఎంతోమంది తెలుగు పండితులు భాషకు సాహిత్యానికీ ముడిపెట్టి తెలుగు భాష కూడా కన్నడం తర్వాతే వచ్చిందని చెప్తుంటారు.

ఈ విషయాలను గురించి ప్రఖ్యాత చారిత్రకులు, శాసన శాస్త్ర పరిశోధకులు, డా.ఎస్. శెట్టార్ శంగం తమిళగం మత్తు కన్నడ నాడు-నుడి పుస్తకంలో వివరంగా చర్చించారు. కేంద్ర సాహిత్య అకాడెమి వారి భాషా సమ్మాన్ ప్రశస్తి పొందిన ఈ పుస్తకంలో (మొదటి ముద్రణ 2007, ఎనిమిదవ ముద్రణ 2011) ప్రారంభ కాలం నాటి ద్రావిడ సంబంధాలను గురించిన విశ్లేషణ ఉంది. ఈ పుస్తకంలో శెట్టార్ ఇలా రాస్తున్నారు (కన్నడానికి తెలుగు):

“దాఖలాలో ఉన్న ఉల్లేఖనాలను గమనిస్తే మన పొరుగు వారయిన ఆంధ్రులకు కన్నడిగులకంటె స్పష్టమయిన ప్రాచీనత ఉందని స్పష్టమవుతుంది. అయితే వారు “తెలుగు” అనే పదంతో తమను తాము గుర్తించడం తర్వాత చాలా కాలానికి జరిగింది. …నిజానికి తమిళులనీ కలుపుకొని క్రీస్తు శకానికి అటూ ఇటూ (క్రీ.పూ. 3 నుంచి క్రీ.శ. 3 వరకు) మనదేశంలో ఏ భాషకూ తమదే అయిన లిపి లేదు. అందువల్లనే ఉత్తరాన సింధూ నుండి దక్షిణాన కుమరి వరకూ ఏకైక లిపిగా బ్రాహ్మి ప్రసారమయింది. క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దిలో ఉన్న తమిళ-బ్రాహ్మీ లిపి కూడా దేశీయమైంది కాదు. తమిళ దేశీ లిపి అనదగిన వట్టెళుత్తు క్రీ.శ 4వ శతాబ్దికి గాని సిద్ధం కాలేదు (పు. 24-25.)

ఈ విషయాన్ని గురించి, లిపి పరిణామం గురించి శెట్టార్ సుదీర్ఘంగా చర్చించారు. సింహళం, తమిళగంలలో బ్రాహ్మీ లిపి ప్రవేశించటానికి ముందే అది ఆంధ్ర-కర్నాటక ప్రాంతాలలో ప్రవేశించిందన్న విషయాన్ని గమనించాలి. తమిళ బ్రాహ్మిని గురించి మాట్లాడే పెద్దలు తెలుగు-కన్నడ బ్రాహ్మిని చెప్పకుండా దాన్ని దక్షిణ బ్రాహ్మి అని పేర్కొనటం తప్పని శెట్టార్ అభిప్రాయం (పు.73.) తమిళ బ్రాహ్మీ శాసనాలుగా చలామణీ అవుతున్నవి కేవలం పదాలే కాని శాసనాలు కావు. వీటిలో ఒకటి రెండు పదాలు లేక వాక్యాలు ఉన్నాయి. సుదీర్ఘమయిన మంగళం శాసనంలో కేవలం 56 అక్షరాలున్నాయి. క్రీ.శ. 2-4 వరకు ఉన్న శాసనాలలో కూడా ఎక్కువ, అంటే 65 అక్షరాలు ఉన్నాయి. ఆ కాలానికి తెలుగు-కన్నడ ప్రదేశాలలో బ్రాహ్మి శాసనాలు వెయ్యికి పైగా ఉన్నాయి. వాటిలో కోకొల్లలుగా తెలుగు-కన్నడ పదాలున్నాయి. అంతిమంగా తమది అంటూ ఒక లిపిని స్థిరీకరించుకొని తమిళులు పూర్తి శాసనాలను నిర్మించుకోవటం 8వ శతాబ్ది తర్వాతనే జరిగిందని శెట్టార్ అభిప్రాయం (పు.91.)

ఇలాంటివన్నీ సక్రమమైన దారిలో నడవాలంటే ఎన్నో విషయాలను గురించి లోతైన పరిశోధన జరపాల్సి ఉంటుంది. ఆఫ్రికన్ భాషలకు ద్రావిడ భాషలకు ఉండే సంబంధాలను గురించి కొన్ని పరిశోధనలు జరిగాయి (ఉపాధ్యాయ దంపతుల ద్రవిడియన్ అండ్ నీగ్రో-అఫ్రికన్, 1983) . అలాగే సుమేరియన్ సంస్కృతికి, దక్షిణ భారతీయ సంస్కృతికి ఉండే సంబంధం కూడా ఎన్నో ఆలోచనలకు తావిస్తుంది. ప్రపంచంలోని ప్రాచీన భాషలలో మనం గమనిస్తున్న ద్రావిడ భాషా పదాలలో తెలుగు పదాలేవి అన్నదాన్ని గురించి ఆలోచించాల్సి ఉంది. సుమేరియన్ సంస్కృతిలో కనిపించే ఊరు, తెల్మన్, ఎంకిడు, నిప్పూరులాంటివి తెలుగు పదాలా అన్నది పరిశీలించవలసిందే.

భాషాశాస్త్రవేత్తల ప్రకారం తెలుగు భాష 3000 సంవత్సరాలనుంచి ఉన్నదన్న మాటను ఒప్పుకోవలసిందే. అప్పటినుంచే పదాలు, వాక్యాలు, పాటలు, సామెతలు లాంటివి ఉండే ఉంటాయి. క్రీస్తు పూర్వం నుంచే తెలుగు మాటలు ఉన్నందుకు ప్రాకృత శాసనాలూ సంస్కృత శాసనాలూ సాక్ష్యం ఇస్తున్నాయి. ఈ శాసనాలలో ఉండే ఊర్ల పేర్లలో తాలవ్యీకరణం లాంటి ధ్వనుల మార్పులు తెలుగు చాలా కాలం క్రితమే స్వతంత్ర భాష అయిందని నిరూపిస్తున్నాయి. గాథాసప్తశతి లోని తెలుగు పదాలు క్రీస్తు శకారంభం నాటికే తెలుగు ప్రాకృత సాహిత్యం మీద చూపిన ప్రభావాన్ని విశదపరుస్తున్నాయి.

తెలుగు భాషావికాసాన్ని అధ్యయనం చేసే వారికి అందులో ఒక క్రమం గోచరిస్తుందనటంలో సందేహం లేదు. చరిత్రకందని యుగాలలో తెలుగు భాష, నాట్యశాస్త్రం వంటి గ్రంథాలలో పేర్కొనబడిన ఆంధ్ర భాష, ప్రాకృత,సంస్కృత శాసనాలలో తెలుగు భాష, గాథాసప్తశతిలో తెలుగు పదాలు, ఆరవ శతాబ్ది నుంచి అవిచ్చిన్నంగా వెలువడిన తెలుగు గద్యపద్య శాసనాలు ఒక పద్ధతిలో వికాసం చెందిన తెలుగు భాషాస్వరూపాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. తమిళం, కన్నడం లాంటి భాషలతో పోల్చినప్పుడు కేవలం ఊహలతోనే భాషా వికాసాన్ని చూపించవలసిన అవసరం తెలుగు భాష విషయంలో లేదని స్పష్టమవుతుంది.

కలమళ్ళ శాసనం, చిక్కుళ్ళ శాసనం మొదలయినవన్నీ ఆనాటి (5-6 శతాబ్దులనాటి) తెలుగు భాషా స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. కన్నడంలో దొరికిన మొదటి శాసనం అయిదవ శతాబ్దికి చెందిన హల్మిడి శాసనం. అయితే అందులో కన్నడ పదాలకంటే సంస్కృత పదాలే ఎక్కువగా ఉన్నాయి. అప్పటికి తమిళంలో శాసనమని చెప్పదగిందే లేదు. కాని తెలుగు శాసనాలు వరసగా తెలుగు పదాలతోనే వెలువడ్డాయి. తొమ్మిదవ శతాబ్ది నుంచి తెలుగులో పద్యశాసనాలు ఉన్నాయి. అందులోనూ తెలుగుకు విశిష్టమైన వడిప్రాసలతో ఈ పద్య శాసనాలు ఉండడం విశేషం. తెలుగు కావ్య రచన తనదైన పద్ధతిలో సాగుతూ ఉండిన విషయాన్ని ఈ శాసనాలు నిరూపిస్తున్నాయి. ఈ అన్ని విషయాలనూ ఇరుగు పొరుగు భాషలతోనూ సంస్కృతప్రాకృతాలతోనూ పోల్చి చూచినప్పుడే తెలుగు లోని విషయాలను విశదీకరించటానికి వీలుంటుంది.
-----------------------------------------------------------
రచన: రాళ్ళపల్లి సుందరం, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Friday, October 12, 2018

చిత్ర గీతములలో ఛందస్సు


చిత్ర గీతములలో ఛందస్సు




సాహితీమిత్రులారా!

సినీగీతాల్లోని ఛందస్సు గురించిన
ఈ వ్యాసం ఆస్వాదించండి.....

పరిచయము
కవితలను వచనరూపముగా, పాటలుగా, పద్యములుగా వ్రాయవీలగును. ఇందులో వచన కవితా రచనలో తగినంత స్వేచ్ఛ ఉంటుంది. పద్యములు గణబద్ధమైనవి. అనగా, పద్యాల లోని పాదములలో ఒక్కొక్క అక్షరము ఒక లఘువుగానో (I), లేక ఒక గురువుగానో (U) ఉంటుంది. ఈ గురులఘువుల అమరిక ఒక్కొక్క పద్యమునకు ఒక్కొక్క విధముగా ఉంటుంది. శార్దూలవిక్రీడితమునకు గురులఘువులు UUUIIUIU IIIU UUIUUIU (మ-స-జ-స-త-త-గ) అయితే ఉత్పల మాలకు UIIUIUIII UIIUIIUIUIU (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ). పద్యములను రాగ యుక్తముగా పాడుకోవచ్చును. కాని అన్ని పద్యాలను తాళము నకు తగినట్లుగా పాడుకోడానికి వీలు కాదు. తాళబద్ధములయిన కొన్ని పద్యాలను తాళవృత్తములు అనుట వాడుక. పాటలు లయబద్ధమైనవి. అందుకే ఇవి తాళయుక్తములు. చిత్ర గీతములు కావచ్చు, త్యాగరాజ కీర్తనలు కావచ్చు- అన్ని పాటలలో పూసలలో దారములా ఒక నిర్దిష్ట మయిన ఛందస్సు దాగి ఉంటుంది. చిత్రగీతములలోని ఛందస్సును గురించిన ఒక లఘుచర్చయే ఈ వ్యాసపు ముఖ్యోద్దేశము.

మాత్రాఛందస్సు
పాటలలో వాడబడే గణములు అక్షర గణములు కావు, అవి మాత్రాగణములు. మాత్ర లేక కళ అనేది ఒక లఘువును ఉచ్చరించు కాలపరిమితి. ఒక గురువు రెండు లఘువులకు సమానము, కాబట్టి దానిని ఉచ్చరించు కాలము రెండు మాత్రలు. మాత్రాగణముల సంఖ్యలు మాత్రల సంఖ్యపైన ఆధారపడి ఉంటాయి. మాత్రల, మాత్రాగణముల సంఖ్యలు: 1 – 1, 2 – 2, 3 – 3 (1), 4 – 5 (1), 5 – 8 (2), 6 – 13 (3). ఆఱు మాత్రలకంటె మనము పాటలలో ఎక్కువగా ఉపయోగించము. సామాన్యముగా పాటలు లఘువుతో ఆరంభమయితే, దాని ప్రక్కన మరొక లఘువు ఉంటుంది, గురువు ఉండడము అరుదు. అలా ఉన్నప్పుడు, దానిని ఎదురునడక అంటారు. ఎదురు నడకతో ఉండే మాత్రాగణముల సంఖ్యలు కుండలీ కరణములలో నివ్వబడినవి. ఇక్కడ ఇంకొక విశేషము- ఈ మాత్రాగణముల సంఖ్యలు ఖీఱపశీఅaషషఱ అబఎపవతీంతో సరి పోతాయి. కాని నేడు ఖీఱపశీఅaషషఱ అబఎపవతీం అని పిలువబడే సంఖ్యలను సుమారు ఆఱవ శతాబ్దములో విరహాంకుడు అనే ఒక ప్రాకృత లాక్షణికుడు ఈ మాత్రాగణములను క్రోడీకరించేటప్పుడు కనుగొన్నాడు. ఆఱు నుండి రెండు మాత్రల వరకు ఉండే మాత్రాగణములను ట (6 మాత్రలు), ఠ (5 మాత్రలు), డ (4 మాత్రలు), ఢ (3 మాత్రలు), ణ (2 మాత్రలు) గణములని అంటారు. మాత్రాగణముల వాడుకలో ఉండే సానుకూలత ఏమంటే మాత్రల సంఖ్య ఒకటిగా నున్నంతవరకు ఒక మాత్రా గణమునకు బదులు మరొక మాత్రాగణమును వాడుకొన వచ్చును, ఉదా. మనసున- మనసా, కృష్ణుడు- కృష్ణా, రామమ్మ- రమణమ్మ, ఇత్యాదులు.

తెలుగు భాషలోని పద్యములలో మనకు తారసపడే కొన్ని ముఖ్యాంశములు- (1) పద్యములో గణాలకు సరిగా పదాలు ఎప్పుడూ విరుగవు. చంపకమాలవంటి వృత్తాలలో ఒక పాదములా మరొక పాదము ఉండదు. (2) సంస్కృతములో కొన్ని వృత్తాలకు పాదము మధ్యలో విరామము ఉంటుంది, పాదాంతములో సామాన్యముగా అన్ని వృత్తాలకు ఒక విరామము ఉంటుంది, కాని తెలుగులో పదాలు ఒక పాదమునుండి మరొక పాదములోని చొచ్చుకొని పోవడము సామాన్యము. ఉపజాతులైన సీసము, గీతులలో సామాన్యముగా ఏ పాదానికి ఆ పాదము స్వతంత్ర ముగా నుంటుంది. (3) రగడలవంటి తాళ వృత్తాలలో కూడ పదములను మాత్రాగణములకు తగ్గట్లు అన్ని చోటులలో విరిచి వ్రాయలేదు మన తెలుగు కవులు. (4) పద్యాలలో వచ్చెన్, పోయెన్ లాటి ద్రుతాంతములు (న-కారపు పొల్లు) సామాన్యము.

కాని పాటలలో హ్రస్వాన్ని దీర్ఘముగా పొడిగించుకొని పాడుకొనవచ్చును, ముఖ్యముగా చివర ఉండే అక్షరాలను. కొన్ని సమయాలలో మూడు లఘువులను త్వరగా ఉచ్చరించి రెండు లఘువులని అనుకొనవచ్చును. పద్యాలలో ఇలాటివి నిషిద్ధము. పాటలలో సామాన్యముగా మాత్రాగణములకు సరిగా పద ములు విరుగుతాయి. శాస్త్రీయ సంగీతములో ఇలాటివి కొన్ని వేళలలో లుప్తమై ఉండవచ్చును, కాని చిత్రగీతాలలో ఇటువంటివి వుండవు. పాటలలో పాదములు లేక పంక్తులు స్వతం త్రముగా నిలబడి ఉంటాయి, రెండు పంక్తులలో ఒకే పదము విరిగి వుండదు. సామాన్యముగా అంత్యప్రాస కూడ చిత్రగీతాలలో వుంటుంది. పాటంతా ఒకే విధమైన మాత్రాగణములతో సాగితే వాటి నడక లేక గతి ఒకే విధముగా ఉంటుంది. పాటంతా ఒకే గతిలో నుండ నవసరము లేదు; పాటలలో పల్లవి ఒక గతిలో సాగవచ్చును, చరణములు వేరొక గతిలో సాగవచ్చును. మూడు మాత్రల గతిని త్య్రస్రగతి అని, నాలుగు మాత్రల గతిని చతురస్రగతి అని, ఐదు మాత్రల గతిని ఖండగతి అని పిలు స్తారు. ఒకే పంక్తిలో రెండు రకములైన మాత్రాగణములు కూడ కొన్ని పాటలలో ఉంటాయి. అట్టి నడకను మిశ్రగతి అంటారు. క్రింద ఇట్టి గతులకు ఉదాహరణములను చిత్రగీతములనుండి మీకు అందజేస్తాను.

త్య్రస్రగతి- త్య్రస్రగతిలోని మాత్రాగణములు UI, III, ఎదురు నడకతో IU. మాయాబజారులోని వివాహభోజనంబు వింతైన వంటకంబు వియ్యాలవారి విందు ఒహోహొ నాకె ముందు… అనే పాట త్య్రస్రగతిలోనిదే. శ్రీ సీతారామకళ్యాణము లోని రావణుని శివతాండవస్తోత్రము కూడ త్య్రస్రగతిలోనిదే. ఎదురు నడకతోడి ఎనిమిది లగములతో (IU) ఉండే ఈ వృత్తమును పంచచామరము అంటారు. అందులోనిది ఒకటి క్రింద ఇస్తున్నాను –

ప్రఫుల్ల-నీల-పంకజ-ప్రపంచ-కాలిమ-ప్రభా-
వలంబి-కంఠ-కందలీ-రుచి-ప్రబద్ధ-కంధరం
స్మరచ్ఛిదం పురచ్ఛిదం భవచ్ఛిదం మఖచ్ఛిదం
గజచ్ఛిదాంధకచ్ఛిదం తమంతకచ్ఛిదం భజే

భార్యాభర్తలులోని జోరుగా హుషారుగా షికారు పోదమా పాట గతి కూడ త్య్రస్రగతియే. ఇందులో ఆఱు సూర్య గణములు, చివర ఒక గురువు ఉన్నది. ఇంకొక సూర్యగణము ఉండి వుంటే అది జాతి పద్యమైన ఉత్సాహతో సరిపోయేది. అమరగాయకుడు పి.బి. శ్రీనివాస్ కన్నడములో పాడిన విజయనగరద వీరపుత్ర (విజయనగరపు వీరపుత్రుడు) అనే చిత్రములోని అపార కీర్తి గళిసి మెరెవ భవ్య నాడిదు అనే పాట కూడ మూడు మాత్రలతో కూడిన పదాలతోడి త్య్రస్రగతిలోనిదే.

చతురస్రగతి- చతురస్రగతిలో ప్రతి మాత్రాగణమునకు నాలుగు మాత్రలు ఉంటాయి. వాటి గురు-లఘువులు – UU, UII, IIU, IIII, ఎదురు నడకతో IUI. కంద పద్యము చతుర్మాత్రలతో శోభిల్లుతుందన్న విషయము అందరికీ తెలిసినదే. ఇలాటి కంద పద్యములను, అర్ధకందములను యక్షగానములలో తరచు మనము వింటాము. మల్లీశ్వరి చిత్రములో ఉషాపరిణయ నాటికలో మగువా అను పదముతో ఆరంభమయ్యే ఒక కంద పద్యము ఉన్నది. చతుర్మాత్రలతో ఎన్నో వృత్తాలు, కందము, మధురగతి రగడ లాటి పద్యములు ఉన్నాయి. చతుర్మాత్రలతో పాటలు లెక్క లేనన్ని ఉన్నాయి. శంకరాభరణములోని రామదాస కీర్తన`

ఏ తీరున నను దయ జూచెదవో యినవంశోత్తమ రామా,
నా తరమా భవసాగర మీదగ నళినదళేక్షణ రామా

అనే పాటలో పాదానికి ఏడు చతుర్మాత్రలు ఉన్నాయి. పల్లవిలో వలెనే చరణాలలో కూడ ఏడు మాత్రల పాదములు ఉన్నాయి. అలాగే పాదమునకు ఏడు చతుర్మాత్రలు ఉండే మరొక పాట తెనాలి రామకృష్ణలోని జయదేవుని అష్టపది-

చందన చర్చిత నీల కలేవర పీతవసన వనమాలీ
కేళి చలన్మణి కుండల మండిత గండయుగస్మితశాలీ

(చందన । చర్చిత । నీల క । లేవర । పీతవ । సన వన। మాలీ)

ఈ పాటలోని మిగిలిన చరణములకు, ధ్రువమునకు (హరిరిహ ముగ్ధ వధూనికరే విలసిని విలసతి కేళిపరే) కూడ చతుర్మాత్రలే.

ఈ ఉదాహరణలు ప్రాచీన వాగ్గేయకారులది, ఇప్పటి వారిది కాదని మీరనుకొన్నారంటే, మిస్సమ్మ చిత్రములోని బృందావనమది అందరిదీ గోవిందుడు అందరి వాడేలే ఎందుకె రాధా యీసునసూయలు అందము లందరి ఆనందములే పాటను గమనించండి.

మొదటి పాదమును మాత్రాగణములుగా విరిచినప్పుడు అది ఇలాగుంటుంది –

బృందా । వనమది । అందరి। దీ గో। విందుడు । అందరి । వాడే। లే

దీనికి, చందనచర్చితకు ఉన్న తేడా ఇందులో అదనముగా చివర ఒక గురువు ఉండడమే. ఈ బృందావనమది అందరిదీ అనే పాటకు వ్యంగ్యానుకరణమే (పేరడీ) మిథునము చిత్రము లోని ఆవకాయ మన అందరిదీ గోంగూర పచ్చడి మనదేలే అనే పాట. ఇందులో రచయిత కొద్దిగా స్వాతంత్య్రము తీసికొనెను కాబట్టి అక్కడక్కడ గణభంగము కలిగినది.

మల్లీశ్వరి చిత్రములోని మనసున మల్లెల మాలలూగెనే పాటలోని చరణము చతురస్రగతికి ఒక చక్కని ఉదాహరణ. ఆ చరణము-

కొమ్మల గువ్వలు గుసగుస యనినా
రెమ్మల గాలులు ఉసురుసు రనినా
అలలు కొలనులో గలగల మనినా
దవ్వుల వేణువు సవ్వడి వినినా

చతుర్మాత్రలతో ఎన్నో వృత్తాలను మనము ఛందశ్శాస్త్రము లో గమనించవచ్చును. ఉదాహరణకు పై చరణములోని మొదటి రెండు పంక్తులు పాదమునకు 13 అక్షరములు ఉండే కనకితా అనే వృత్తమునకు సరిపోతుంది. మూడవ పంక్తి (అలలు…) పాదమునకు 14 అక్షరములుండే ప్రహరణకలితా అనే వృత్తము నకు సరిపోతుంది. నాలుగవ పంక్తి (దవ్వుల…) పాదమునకు 12 అక్షరములుండే సమ్మదవదనా అనే వృత్తమునకు సరిపోతుంది. ఇక్కడ ఒక విషయమును మనము గుర్తులో నుంచుకోవాలి. కవి ఈ వృత్తాలకు తగ్గట్లు పై పంక్తులను వ్రాయలేదు. అతడు పంక్తు లను చతుర్మాత్రాబద్ధముగా వ్రాసినాడు, కాకతాళీయముగా పంక్తులు పైన విశదీకరించబడిన వృత్తములకు సరిపోయినవి. అంతకంటే మనము ఎక్కువగా పరిశీలించరాదు. ఆదిశంకరుల భజగోవిందస్తోత్రములోని గాంభీర్యము, వల్లభాచార్యుల మధురా ష్టకములోని (వాణీ జయరాం, బాలసుబ్రహ్మణ్యం మలయ మారుతము చిత్రములో) మాధుర్యము ఈ చతుర్మాత్రలు ఉఱకలు పెట్టడమువలన రూపొందినదే.

వృత్తములవలె చిత్రగీతములు- ఐనా కూడ కొన్ని వృత్తాల నడకల వలె కొన్ని చిత్ర గీతములు ఉన్నాయి. మచ్చుకు కొన్ని ఉదాహరణలను ఇక్కడ ఇస్తున్నాను –
(1) నమో భూతనాథ నమో దేవదేవ
నమో భక్తపాలా నమో దివ్యతేజా
భవా వేదసారా సదా నీర్వికారా
జగాలెల్ల బ్రోవా ప్రభూ నీవె గావా
నమో పార్వతీవల్లభా, నీలకంఠా

సత్యహరిశ్చంద్ర చిత్రములోని పై పాటలో భుజంగ ప్రయాతపు గణములైన నాలుగు య-గణములను (IUU IUU IUU IUU) సులభముగా గమనించవచ్చును.

(2) గీతాంజలి చిత్రములోని ఆమనీ పాడవే తీయగా మూగవైపోకు ఈ వేళ పల్లవి రెండు గణములను తీసివేయగా లభించిన సీసపాదములా ఉన్నది. ఇందులోని చరణములో రెండు వృత్తములు దాగి వున్నాయి-

వయస్సులో వసంతమే ఉషస్సులా జ్వలించగా
మనస్సులో నిరాశలే రచించెలే మరీచికా
అన్నది పంచచామరమువలె నుండగా, తరువాతి
పదాల నా యెదా స్వరాలసంపదా
తరాల నా కథా క్షణాలదే కదా

లలామలలితాధర వృత్తముతో (IUIUIU IUIUIU) సరిపోతుంది.

(3) హిందీ చిత్రము మమతలో హేమంతకుమార్, లతా మంగేష్కర్ పాడిన ఛుపాలో యూఁ దిల్ మేఁ ప్యార్ మేరా ఒక పారసీక ఛందస్సు పై (దీనిని నేను తెలుగులో వాహిని అనే వృత్తముగా కల్పించినాను) ఆధారపడినది.

(4) మంచి మనిషి చిత్రములోని ఓహో గులాబిబాలా అందాల మేఘమాలా అనే పల్లవి భీమార్జనము అనే ఒక వృత్తము నకు (UUIUIUU) సరిపోతుంది.

ఖండగతి- ఖండగతిలోని మాత్రాగణములు UUI, UIU, IIUI, UIII, IIIU, IIIII, ఎదురు నడకతో IUU, IUII. తెలుగువారికి పంచమాత్రలతోడి ఖండగతి అంటే చాల యిష్టము. శ్రీనాథుని సీసపద్యముల తూగు (ఉదా. దీనార టంకాల తీర్థ మాడిరచితి, దక్షిణాధీశు ముత్యాలశాల) పంచమాత్రల ఇంద్రగణముల ఖండగతివలన కలిగినదే. అదేవిధముగా ద్విపదలలో కూడ మొదటి మూడు ఇంద్రగణములు పంచమాత్రలయితే పాడుకొను టకు సొంపుగా నుంటాయి. ఖండగతిలో ఎన్నో చిత్రగీతములు ఉన్నాయి. రాజమకుటములోని సడి సేయకే గాలి సడి సేయబోకే బడలి ఒడిలో రాజు పవ్వళించేనే అనే పాట ఖండగతిలో సాగిన కర్ణపేయమైన చిత్రగీతము. పై పాట అమరికను గమనిస్తే మూడు పంచమాత్రలు, చివర రెండు గురువులు ఉన్న వనమయూర వృత్తము (UIII UIII UIII UU) జ్ఞాపకము వస్తుంది. ఇలాటిదే స్వాతిముత్యములోని వటపత్రశాయికీ వరహాల లాలీ అనే పాట కూడ. అమరశిల్పి జక్కన్న చిత్రములో

మురిసేవు విరిసేవు ముకురమ్ము జూచి
మరచేవు తిలకమ్ము ధరియించ నుదుట
నీ రూపు గన నీకె పారవశ్యాల
మా రాజు మనసేలు మరుని తంత్రాల

అనే ఖండగతిలోని పాట యతి లేని ద్విపద అనుకోవచ్చును. ఈమధ్య కాలములో గుణా, ఎటో వెళ్లిపోయింది మనసు, చిత్రములలోని

ఒహో కమ్మనీ ఈ ప్రేమ లేఖ నే రాసింది హృదయమే
ప్రియతమా నీవచట కుశలమా నేనిచట కుశలమే

అనే మధురగీతములోని కర్ణానందము చాలవరకు పంచమాత్రల (అక్కడకడ త్రిమాత్రలున్నా) మనోహరత వలన సిద్దించినదే.

ఆఱు మాత్రల గతి- ఆఱు మాత్రలతో కూడ పాటలు వుంటాయి. ఆఱు మాత్రలు ఎల్లవేళలలో రెండు మూడు మాత్రలు కావు, ఉదా. IIUII, UUII, IIUU, UUU. మిస్సమ్మ చిత్రములోని రావోయి చందమామాలోని చరణమును గమనిస్తే ఆఱు మాత్రలు కనబడుతాయి- సామంతము గల సతికీ ధీమంతుడ నగు పతినోయ్, సతిపతి పోరే బలమై సతమత మాయెను బ్రదుకే. పెళ్లికానుకలోని కన్నులతో పలకరించు వలపులూ పాటలో కూడ పల్లవి షణ్మాత్రలతో నున్నవే. శాస్త్రీయ సంగీతములోని వరవీణా మృదుపాణీ వనరుహలోచను రాణీ సురుచిర సుందరవేణీ సురనుత కల్యాణీ అనే పాటలో కూడ ఆఱు మాత్రలకు పదాలు విరుగుతాయి. జయభేరి చిత్రములోని రావే రాగమయీ పాటలోని

సంజెలలో హాయిగ సాగే చల్లని గాలిలో
మరుమల్లెల విరజాజుల పరిమళమే నీవు
జిలుగే సింగారమైన చుక్క కన్నెలు అంబరాన
సంబరపడు చక్కిలిగింతల పరవశమే నీవు
నవ పరిమళమే నీవు

చరణములో ఎన్నో ఆఱు మాత్రలు ఉన్నాయి.

మిశ్రజాతి గతి- ఒక పాట మిశ్రజాతి నడకలో ఉన్నదంటే అది రెండు విధములైన నడకలను కలిగి యున్నదని అర్థము. త్య్రస్ర, చతురస్ర గతుల మిశ్రణము సర్వ సామాన్యము. వృత్తము లలో మత్తకోకిల (UIUII UIUII UIUII UIU), రగడలలో వృషభగతి రగడ (3,4, 3,4, 3,4, 3,4 మాత్రలు) ఇట్టి నడకకు నిదర్శ నములు. వీటిలో మూడు మాత్రలు, నాలుగు మాత్రలు పదేపదే వస్తాయి. కందుకూరి రుద్రకవి వ్రాసిన జనార్దనాష్టకములోని పద్యములకు మత్తకోకిల లయ గలదు. చిత్రగీతములలో సంతానము చిత్రములోని నిదుర పోరా తమ్ముడా అనే పాటకు ఈ 3,4 మాత్రల నడక ఉన్నదని గమనించవచ్చును-

నిదుర పోరా తమ్ముడా నిదుర పోరా తమ్ముడా
నిదురలోనా గతమునంతా నిముసమైనా మఱచిపోరా
కరుణ లేని ఈ జగాన కలత నిదురే మేలురా
కలలు పండే కాలమంతా కనులముందే కరగిపోయే
లేత మనసుల చిగురుటాశా పూతలోనే రాలిపోయే

ఇలాటిదే మరొక పాట డాక్టర్ చక్రవర్తి చిత్రములోని పాడ మని నన్నడగవలెనా. ఆ పాట-

పాడమని నన్నడగవలెనా పరవశించీ పాడనా
నీవు పెంచిన హృదయమే యిది నీవు నేర్పిన గానమే
నీకు గాకా ఎవరికొరకూ నీవు వింటే చాలు నాకూ

ఈ దశాబ్దములో విడుదలైన గోదావరి చిత్రములోని రామ చక్కని సీతకి అనే పాటలో కూడ మిశ్రగతి ఉన్నది. అందులో నుండి ఒక చరణము-

ఉడుత వీపున వేలు విడిచిన పుడమి అల్లుడు రాముడే
ఎడమ చేతను శివుని విల్లును ఎత్తె నా రాముడే
ఎత్తగలడా సీత జడనూ తాళీ గట్టే వేళలో

ఇందులోని మత్తకోకిల లయను ఎన్ని మారులు ఆలకించినా ఇంకా వినాలనే ఉంటుంది.

ఇదే మత్తకోకిల లయతో ఉండే మరొక పాట అన్పఢ్ అనే హిందీ చిత్రములోని ఆప్ కీ నజరోఁ నే సంఝా ప్యార్ కా కాబిల్ ముఝే అనే పాట. దీనికి అదే అర్థములో అదే మెట్టులో నేను నీదు కన్నులు దెలిపె ప్రియ నా ప్రేమ నీ సంతసముగా ఆగు మో హృది యొక్క క్షణ మిదె నాకు గమ్యము దొరికెగా అని అనువదించియున్నాను. పూర్తి పాటను మత్తకోకిల కథలో చదువ గలరు.

మహాకవి కాళిదాసు, శంకరాభరణము చిత్రాలలో శ్యామలాదండకమును అందరు విని ఉంటారు. అందులో మాణిక్యవీణా ముపలాలయంతీం అనే ఉపజాతిలోని ఒక శ్లోకము ఒకటి ఉన్నది. ఆ పాదము (మాణిక్యవీణా) ఇంద్రవజ్ర వృత్తానికి సరిపోతుంది. దీనిని 5,4, 5,4 మాత్రలుగా విభజించ వీలగును. ఈ లయతో ఎన్నో పాటలు ఉన్నాయి. అందులో రెండు- చెంచులక్ష్మిలోని ఆనందమాయే అలినీలవేణీ, అరు దెంచినావా అందాల రాణీ, బాటసారి చిత్రములోని ఓ బాటసారీ నను మరువకోయీ మజిలీ యెటైనా మనుమా సుఖానా. నాకు నచ్చిన మరొక పాట బయలుదారి అనే కన్నడ చిత్రములో జానకి పాడిన బానల్లు నీనే భువియల్లు నీనే (నింగిలో నీవే భూమిపై నీవే) అనే పాట కూడ ఈ లయకు చెందినదే.

ముగింపు
శ్రోతలకు ఒక పాట కలకాలము ఒక మధురస్మృతిగా నిలవాలంటే, దానికి మంచి సాహిత్యము కావాలి, సుస్వరరాగభరిత మైన మెట్టు కావాలి, గాయకులు చక్కగా పాడాలి, వీటికి తగ్గట్లు చలనచిత్రములో మంచి సన్నివేశము అమరాలి. అప్పుడే ఆ పాట జీవంతమై అమరమవుతుంది. మంచి సాహిత్యమును అందించ డానికి కవులు మంచి ఛందస్సును ఎంపిక చేసికోవాలి. ఇక్కడే తెలుగు చలనచిత్రసీమ అదృష్టము చేసికొన్నది. స్వతహా గొప్ప కవులైన వారు చలనచిత్రాలకు పాటలను వ్రాసినారు. ఇది ఒక గర్వకారణమైన విషయము. చిత్రగీతాలకు ఛందస్సు ఒక ఆయువుపట్టు అన్న విషయము నిరూపించుటకై చిత్రగీతము లందలి ఛందోవైవిధ్యమును గురించిన కొన్ని సమాచారములను అందించినాను. పాఠకులు ఆదరిస్తారని తలుస్తాను.
----------------------------------------------------------
రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Thursday, October 11, 2018

ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా 2


ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా 2




సాహితీమిత్రులారా!

క్రితంసారి చూసిన భాగంలో దత్తపదుల పూరణల్ని కొన్నిట్ని విశ్లేషించి ఆ పద్యాలు ఎలా తయారయ్యాయో చూశాం. క్లుప్తంగా,మనం గమనించిన విషయాలు ఇవి

1.  ఇప్పటి అవధానులు పద్యం మొత్తం ముందుగా తయారుచేసుకోవటం లేదు. ఒక్కో పాదాన్ని కాని, లేదా పాదంలో భాగాల్ని కాని తయారుచేస్తున్నారు.

2. పాదభాగాల్ని తయారుచేసేట్లయితే ప్రాస చుట్టూ ఉన్న భాగం ఒకటి, దత్తపది దగ్గర భాగం మరొకటి,యతి దగ్గర భాగం మరొకటి ఇలా మూడు భాగాలుగా నిర్మించటం తేలిక.

3. దత్త పదాల్ని తేలిగ్గా విరిచి ముందు వెనకల కొద్ది అక్షరాలు కలిపి అర్థవంతమైన తెలుగు లేదా సంస్కృత పదాల్ని తయారుచెయ్యగలిగితే ఆ పాదం చక్కగా వచ్చే అవకాశం ఎక్కువ.

4. దత్తపదం చాలా కష్టమైనదైతే దాన్ని కొద్దిగా మార్చి తేలిక చేసుకోవటం మామూలే.

ఇప్పుడు అవధానాల్లో అన్ని అంశాల కంటె దత్తపది కష్టం ఔతోంది. దీనికి ముఖ్య కారణాలు మూడు ఇచ్చే పదాలు ఇంగ్లీష్‌ లేదా మరేదైనా (తెలుగు, సంస్కృతం కాని) భాషలోవి కావటం, టాపిక్‌ కూడ చాలా సమకాలీనం కావటం, దత్తపదిని ఇచ్చే పృఛ్ఛకుడికి సాహిత్యాన్ని గురించి గాని పద్య నిర్మాణం గురించి గాని ఏమీ తెలియనక్కర లేకపోవటం..

ఇంక ఇప్పుడు సమస్యా పూరణల గురించి చూద్దాం.

సమస్యా పూరణ బహుశ అన్నిట్లోకి అతి పురాతనమైన సాహితీ వినోదం. అందువల్ల విశ్లేషించటానికి చాలా సమస్యలు ఉండటమే కాక వాటిని వర్గీకరించటానికి, ఒక్కో వర్గానికి ఒకో రకమైన సాధన మార్గం నిర్దేశించటానికీ అవకాశం ఉంది. స్థూలంగా సమస్యల్ని రెండు వర్గాలుగా విభజించొచ్చు మొదటివి అర్థవంతమైన సమస్యలు. అంటే ఇచ్చిన సమస్యలో అసంగతమైనది గాని, అశ్లీలమైంది గాని అర్థం ఉండదన్న మాట. ఇక రెండో రకంవి అర్థం మార్చవలసిన సమస్యలు. అంటే ఇచ్చిన సమస్యలో అసలు అర్థం లేకపోవటం గాని, ఉన్నా అసంగతమైన,లేదా అశ్లీలకరమైన అర్థం ఉండటం గాని జరుగుతుందన్న మాట. సామాన్యంగా ఇలాటి సమస్యలే చాలా ఎక్కువ. ఇది కాకుండా మరో వర్గీకరణ ప్రాస బట్టి దుష్కర ప్రాస సమస్యలు, తేలిక ప్రాస సమస్యలు. ఈ రెండు వర్గీకరణలూ కలిపితే నాలుగు వర్గాలొస్తాయ్‌ తేలిక ప్రాస, అర్థవంతమైన సమస్య; తేలిక ప్రాస, అర్థం మార్చాల్సిన సమస్య; దుష్కర ప్రాస, అర్థవంతమైన సమస్య; దుష్కర ప్రాస, అర్థం మార్చాల్సిన సమస్య. వీటిలో మొదటి రకం దాదాపుగా తగలవు (బహుశ 1%); రెండో రకం అన్నిట్లోకి ఎక్కువ కనిపిస్తాయి (బహుశ 60 – 80 %); మూడో రకం ఒక మాదిరి(10 – 20%), నాలుగో రకం మిగిలినవి.

ఈ వర్గీకరణ, ఇచ్చిన సమస్య తత్వాన్ని బట్టి చేసింది. మరో రకమైన వర్గీకరణ అవసరం కూడా ఉంది. అది సమస్యని పూర్తి చేసే పథకం బట్టి పూరణల్ని localized అనీ non-localized అనీ వర్గీకరించొచ్చు. localized పూరణ అంటే మూడో పాదంలో చివరి భాగంలో అవసరమైన కొన్ని అక్షరాల్నో లేక ఒకటి రెండు పదాల్నో చేరిస్తే చాలన్న మాట సమస్యని అర్థవంతం చెయ్యటానికి. పద్యంలో మిగిలిన పాదాలు filler లాటివి. ఉదాహరణకి “సానిం గొల్చిన వాని కబ్బును కదా సౌశీల్య సౌభాగ్యముల్‌” అన్న సమస్య తీసుకుందాం. ఇది అసంగతమైన విషయం అని అనుకుంటాం గనక అర్థం మార్చాలి.సమస్యని ఎలా విరిచినా ఉపయోగం ఉండదు గనక మూడో పాదంలో కొన్ని అక్షరాలు కలిపి మంచి అర్థం వచ్చేట్టు చూడాలి.ఒక పూరణ ఇది

ఆనందంబు ఘటించు; అర్థచయ మాహ్లాదింపగా నందు; ధీ
ధ్యానాసక్తి పదానురక్తి కవితా ధర్మైక దీక్షాతప
శ్శ్రీనవ్యత్వము దివ్య కావ్య విలసచ్ఛ్రీరమ్య రమ్యార్ద్ర హా
సానిం గొల్చిన వాని కబ్బును కదా సౌశీల్య సౌభాగ్యముల్‌

ఇక్కడ “హా” అనే అక్షరం తప్ప మిగిలిన పద్యమంతా కేవలం ఛందస్సు కోసం ఉన్నదే. ఈ పూరణ పూర్తిగా localized అన్నమాట.

మరో ఉదాహరణగా “పొగ త్రాగని వాడు దున్నపోతై పుట్టున్‌” అనే సమస్య తీసుకుందాం. దీన్ని అర్థవంతం చెయ్యాలంటే ఆ పొగ పొగాకు పొగ కాకుండా ఏదో పవిత్రమైన పొగ(యాగ ధూపం లాటిది) అనాలి. ఒక పూరణ ఇది

భుగభుగమని పొగలెగయగ
అగణితముగ ఆజ్యధార లాహుతి కాగా
నిగమాది మంత్రయుతముగ
పొగ త్రాగని వాడు దున్నపోతై పుట్టున్‌

దీన్లో మూడో పాదం అవసరం సమస్యని మార్చటానికి. మొదటి రెండు పాదాలూ అవధాని ఉత్సాహం కొద్ది చెప్పినవి తప్ప అవసరమైనవి కావు (ఐతే అవసరాన్ని మించి చెప్పటం కొందరు సమర్థవంతులైన అవధానుల పద్ధతి; ఆ విధంగా కొన్నిసార్లు చాలా మంచి పద్యాలు వస్తాయి కూడా. కొత్తగా నేర్చుకునే వారు మాత్రం ఎంత అవసరమో అంత చెప్పగలగటం ముందు అభ్యాసం చేస్తే అక్కర్లేని ఫీట్లు తర్వాత చెయ్యొచ్చు.)

non-localized పూరణలో అవధాని ఓ కథనో సందర్భాన్నో ముందుగా విశాలంగా వివరిస్తే తప్ప సమస్యాపూరణం అర్థవంతం కాదు. ఉదాహరణకి “తురకలు సంధ్య వార్తురట తోయములన్‌ కొనితెమ్ము జానకీ” అనే సమస్య తీసుకుందాం. దీన్ని ఎన్ని విధాల ప్రయత్నించినా విరిచి localize చెయ్యటానికి వీలుకాదు. ఒకటే మార్గం ఓ కథ తయారుచెయ్యటం. ఓ అవధాని ఇలా పూరించాడు

పరమ మునీశ్వరుల్‌ గ్రహణపర్వము నేడగుటన్‌ తమంత వ
చ్చిరి; శతవృద్ధులందరు; నిశిన్‌ కడు దవ్వున గంగకేగ జా
లరు; మన యింట నుండి కనులన్‌ గని చందురు, రాహుదంష్ట్రికా
తుర కళు, సంధ్య వార్తురట; తోయములన్‌ కొనితెమ్ము జానకీ!

చూశారా, ఎంత విశాలమైన కథ తయారుచేశాడో! చంద్ర గ్రహణ వేళట, పరమ మునీశ్వరులు సంధ్య వార్చాలట. మరి జానకి నీళ్ళు తేవటం ఎందుకంటే, వాళ్ళు శతవృద్ధులు, గంగ దాకా నడవలేరు, వీళ్ళ ఇంటికి మాత్రం రాగలిగారు.తురకలు రాహుదంష్ట్రికాతుర కళు అయ్యారు. అంటే రాహువు కోరల్లో చిక్కుకున్న కళలు కల చంద్రుడన్న మాట! ఈ పద్యంలో అన్ని భాగాలు కథకి చాలా అవసరం. ఏదీ తీసెయ్యటానికి లేదు. ప్రదర్శన సమయంలో కూడ ఇంత లోతుగా ఆలోచించి పద్యం తయారుచేసిన అవధానిని ఎంతో మెచ్చుకోవాలి!

non-localized పూరణ చేసేటప్పుడు పద్యం మొత్తం ముందుగా తయారు చేసుకోవాల్సి వస్తుంది గాని localized పూరణకైతే కేవలం మూడో పాదం చివరి భాగాన్ని మాత్రం ముందుగా తయారు చేసి ఉంచుకుని మిగిలిన పద్యాన్ని ఒక్కో పాదం నిర్మించొచ్చు. కింద ఇచ్చిన ఉదాహరణల్లో ఏ సమస్యలకి localized పూరణు సరిపోతాయో వేటికి సరిపోవో కూడా చూద్దాం.

ముందుగా కొన్ని తేలిక ప్రాసతో ఉండి, అర్థం మార్చాల్సిన సమస్యల్ని చూద్దాం.

1. వాణీపుత్రుడు మాధవాత్మజుడనన్‌ ద్వైమాతురుండే కదా
ఇది అసంగతమైన అర్థం ఉన్న సమస్య (సరస్వతి కుమారుడు, విష్ణువు కొడుకూ వినాయకుడే కదా! అని ఈ సమస్య అర్థం.). కనక ముందుగా ఇచ్చిన సమస్యని మరో విధంగా విరవాలి. ఇలాగ
వాణీపుత్రు డుమా ధవా త్మజుడనన్‌ ద్వైమాతురుండే కదా
ఇప్పుడిక మూడోపాదం చివర శర్‌ అని తగిలిస్తే అది శర్వాణీపుత్రు డుమాధవాత్మజుడనన్‌ ద్వైమాతురుండే కదా అనే అర్థవంతమైన భాగంగా మారిపోతుంది (అంటే, శర్వాణీ పుత్రుడన్నా, పార్వతి భర్త శివుడి కొడుకన్నా వినాయకుడే కదా! అన్న సమర్థన.) ఇలాటి సమస్యలకి ఇక మిగిలిన పాదాల్లో చెయ్యవలసింది విశేషించి ఏమీ లేదు. గణపతిని పొగట్టమో వర్ణించటమో ఏదో చేస్తే సరిపోతుంది. అంటే ఈ పూరణ localizedపూరణన్న మాట.

2. గరుడుడు గణపతికి తండ్రి కావలె జుమ్మీ
దీన్ని కూడ  గరు డుడుగణపతికి తండ్రి కావలె జుమ్మీ అని విరిచి ముందు సా కలిపితే  సాగరు డుడుగణపతికి తండ్రి కావలె జుమ్మీ అని చక్కగా వస్తుంది (ఉడుగణపతి చంద్రుడు కదా!). ఇది కూడా localized పూరణే గనక మిగతాది filler.

3. మంగలవాడు నీ మగడు మానిని శ్రీసతి సంతసింపుమీ.
ఇక్కడ విరుపులేం అక్కరలేదు (విరుద్దామన్నా అవకాశం కూడా లేదు). దీని ముందు “నో” పెడితే చాలు. localized పూరణైపోతుంది. నోమంగలవాడు అంటే ” వరాలివ్వగలిగే వాడు” అనే అర్థం కనక విష్ణువు ఎలా వరాలివ్వగలడో లేక ఇచ్చాడో వర్ణించి ముందు భాగం పూరించొచ్చు.

4. శునకమ్మయ్యెను విష్ణుదేవుడు సురస్తోమమ్ము కీర్తింపగన్‌.
ఇదీ పైదాని లాటిదే ముందు “ఈ” కలిపితే చాలు అర్థవంతమై పోతుంది త్రిపురాసుర సంహారంలో విష్ణువు శివుడికి అమ్మయ్యాడు కదా! ఐతే ఇది non-localized పూరణ. ముందు పాదాల్లో త్రిపురాసుర సంహారం కథ చెప్పాలి! (బహుశ ఈ సమస్యకి localized పూరణ ఉండకపోవచ్చు కూడ!)

5. గణచతుర్థి నాడు ఫణి చతుర్థి
ఇది ఊరికే ఒకటి రెండక్షరాలు ముందు తగిలిస్తే విడిపోయే సమస్య కాదు; ఓ కథ తయారు చెయ్యాలి. చేసి, మూడో పాదం చివర “నేడు” చేరిస్తే అప్పుడు గాని పూర్తి కాదు (అప్పుడు “నేడు గణచతుర్థి; నాడు ఫణిచతుర్థి” ఔతుంది.) కథ ఏదైనా కావొచ్చు. కనక ఇది కూడా non-localized పూరణ.

6. దుర్మతి రాజు కాగ పరితోషము గైకొని రెల్ల వారలున్‌
దీన్ని కూడ విరచటానికి వీల్లేదు. ముందు కొన్ని అక్షరాలు చేర్చటమే మార్గం. ఉదాహరణకి,”కోరుకుం”,”వేచియుం”, “వేడుకొం” ఇలా ఏవైనా పెట్టొచ్చు (అప్పుడు “కోరుకొందుర్‌ మతి రాజు కాగ” అని మారిపోతుంది) అప్పుడిక ఎలాటి వాడు రాజు కావాలనుకుంటారో దాన్ని ముందుగా వర్ణించాలి. ఇది కొంతవరకు non-localized పూరణ ఐనా పద్యం మొదట్లో చెప్పాల్సినవి general గుణాలే కాని ఒక నిర్దుష్టమైన కథ కాదు.

7. పసులన్‌ కొల్చెడి వారి కబ్బుటరుదే భద్రంబులెల్లప్పుడున్‌
దీన్ని విరిచి కొంత కష్టపడొచ్చు గాని ఆ అవసరం లేకుండా తేలిక మార్గం ముందు “తా” అనే అక్షరం పెట్టటం. దాంతో పసులు తాపసులుగా మారిపోతాయి! ఇక మిగిలిన పద్యంలో తాపసుల గొప్పతనం వర్ణిస్తే సరిపోతుంది. అలా ఇది కూడా 6 లాటిదే.

8. సతి సతి గవయంగ పుత్రసంతతి కలిగెన్‌
ఇలాటి సమస్యలు చాలా ఉన్నాయి. వీటన్నిటికీ ఒకటే పరిష్కార మార్గం ముందు కొన్ని అక్షరాలు కలపటం. ఇక్కడ తేలికైంది “వ” కలపటం వసతి ఔతుంది గనక ఓ చిన్న కథ ముందు చేరిస్తే అర్థ వంతం చెయ్యొచ్చు. అంటే non-localized పూరణన్నమాట. పైగా ఇచ్చింది కంద పద్య పాదం కనక కథని క్లుప్తంగా చెప్పాలి ఉన్న కొద్ది చోటునీ జాగ్రత్తగా వాడుకుంటూ.

9. తల్లీ రమ్మని పిల్చె భర్త నిజకాంతన్‌ మన్మథక్రీడకున్‌
పై సమస్య లాటిదే ఇది కూడా. ముందు ఏదో కలిపి దాన్ని “మత్తల్లీ” చెయ్యాలి. సీమంతినీ జాతి మత్తల్లీ అనో మానినీ జాతి మత్తల్లీ అనో భామినీ జాతి మత్తల్లీ అనో … ఇదీ localized పూరణే ముందంతా కొన్ని విశేషణాలు పడేస్తే సరిపోతుంది కదా!

10. ఖరపదము పరిగ్రహించి కననగు ముక్తిన్‌
ఒక తేలిక మార్గం “శే” ముందు కలపటం. ఇక మన ఓపిక బట్టి దాన్ని “రాజశే” అనో “శశిశే” అనో “కవిశే” అనో చెయ్యొచ్చు. అప్పుడు అదీ localized పూరణే ఔతుంది.

11. గర్భములో నున్న బిడ్డ గ్రక్కున తుమ్మెన్‌
ఏ అభిమన్యుడి కథనో తీసుకొచ్చి ఇది నిజంగానే జరిగిందనటం ఒక పద్ధతి. మరొకటి మళ్ళీ ఏదైనా పదం ముందు తగిలించటం. ఉదాహరణకి “డోలా గర్భం” చెయ్యొచ్చు. “సౌధోపరిశాలా గర్భం” అనొచ్చు. మన ఓపిక. అప్పుడు కొద్దిగా non-localized పూరణ ఔతుంది ఆ బిడ్డకి ఏదో కాస్త context ఇవ్వాలి కదా!

ఈ ఉదాహరణలన్నిటి బట్టి తేలేది, చాలా వరకు “తేలిక ప్రాస, అర్థం మార్చాల్సిన సమస్య” వర్గం సమస్యల్ని పూరించటానికి మూడు అంచెల పద్ధతి పనికొస్తుంది మొదటిది ఇచ్చిన సమస్యని విరచాలో లేదో, విరిస్తే ఎలా విరవాలో చూడటం; రెండోది localized పూరణ వీలౌతుందో లేదో చూడటం; మూడోది మూడో పాదం చివర ఏం కలిపితే అది అర్థవంతమౌతుందో నిర్ణయించుకోవటం.

ఇప్పటి వరకు చూసిన సమస్యలు మూడో పాదం చివర్లో కొన్ని అక్షరాలు కలిపితే అర్థవంత మయ్యేవి. మరొక రకమైన సమస్యలున్నాయి ఇవి అలా లొంగేవి కావు; వీటిలో అర్థమే ఉండదు సామాన్యంగా. ఉదాహరణకి “అనిరుద్ధుడు నెమలినెక్కి అంబుధి దాటెన్‌” తీసుకోండి. దీనికి ముందు ఏం కలిపినా అర్థవంతం కాదు. ఇలాటి వాటికి ఒకే పద్ధతి క్రమాలంకారం వాడటం.అంటే ముందు మూడు పాదాల్లో ప్రశ్నలుంటాయి; నాలుగో పాదంలో వాటి సమాధానాలుంటాయన్న మాట. అలా పూరించి ఈ సమస్యని ఇలా ఛేదించొచ్చు

మనసిజ నందనుడెవ్వడు?
అని షణ్ముఖుడెద్ది ఎక్కి అరుల జయించెన్‌?
హనుమంతుడేమి చేసెను?
అనిరుద్ధుడు; నెమలినెక్కి; అంబుధి దాటెన్‌

ప్రసిద్ధమైన “కుంజరయూధంబు దోమకుత్తుక జొచ్చెన్‌”ని కూడా ఇలా పూరించారొకరు.

సంజకడ తోచు నెయ్యది?
పుంజుకొనగ నీయదెద్ది పొలుగగు నిద్రన్‌?
మంజుఫల భక్ష్యమెక్కడ?
కుంజర యూధంబు; దోమ; కుత్తుక జొచ్చెన్‌!

ఇప్పటి వరకు మనం చూసిన మార్గాలు అన్ని రకాల “తేలిక ప్రాస” సమస్యలకి సరిపోతాయి. ఉత్సాహం ఉన్నవారు ఈ కింది సమస్యల్ని ప్రయత్నించి చూడొచ్చు. పూరణకి కొన్ని సూచనలు ఇచ్చాను. ఉపయోగపడొచ్చు!

1. భీమ సేనుడు గాంధారి పెద్ద కొడుకు (సమస్యకి విరుపు; కొంచెం సందర్భం)
2. తన ప్రాణమ్ములు గొన్న బిడ్డకు నిజస్తన్యం బిడెన్‌ తల్లియున్‌ (మూడో పాదంలో కొన్ని అక్షరాలు కలిపి ఓ కథ చెప్పాలి)
3. రావణుడా సీత మగడు రక్షించు మిమున్‌ (మూడో పాదంలో అక్షరాలు)
4. బొమ్మా నీకింత సిగ్గు పోలదు సుమ్మా (మూడో పాదంలో అక్షరాలు; కొంత సందర్భం)
5. భారతి భర్త శంభుడని పల్కుట లోకవిరుద్ధమెట్లగున్‌ ( 4 లో లాగే)
6. పాపపు కర్మలే మనకు పావన సద్గతులందజేసెడిన్‌ (సమస్యకి విరుపు; మూడో పాదం చివర కొన్ని అక్షరాలు)
7. అందవికారమే బ్రతుకునందున శాంతి నొసంగు మిత్రమా (మూడో పాదం చివర కొన్ని అక్షరాలు; కొంత సందర్భం)
8. అన్నా రమ్మని పిల్చె భర్త తన అర్థాంగిన్‌ ప్రమోదమ్మునన్‌ (7 లాగే)
9. సంధ్యా వందన మాచరింప వలదా చౌశీతి బంధమ్ములన్‌ (సమస్యకి విరుపు; కొంత సందర్భం)
10. పంది పటుక్కునన్‌ కొరికె పంకజలోచన మోవి గ్రక్కునన్‌ (మూడో పాదం చివర అక్షరాలు; చిన్న కథ)

ఇంక ఇప్పుడు కొన్ని దుష్కరప్రాస సమస్యల్ని చూద్దాం. సామాన్యంగా చాలా మంది పృఛ్ఛకులు దుష్కరప్రాస ఇస్తుంటే సమస్య అర్థవంతంగా ఉండేట్టు చూస్తారు ప్రాసతోనే అవధాని కుస్తీలు పట్టాలి కదా, ఇంక క్లిష్టమైన సమస్య కూడా ఎందుకులే అని! ఉదాహరణకి

మత్స్యము కన్నుగొట్ట నొక మానిని చిక్కె విచిత్రరీతిగన్‌
దీన్లో అసంగతం ఏమీ లేదు. అర్జునుడు చేసిన పని అదే. కష్టం అంతా ప్రాసతోనే.

ఇలాటిదే మరో సమస్య, “తార్య్క్షుని చూచినంత రఘునాథుని పాములు వీడిపోయెగా”. అలాటిలాటి అవధాన్లు ఇలాటి ప్రాసకి కళ్ళు తేలేయాల్సిందే. ఇంకో మహానుభావుడిచ్చిన సమస్య “తుంక్వ్తా ప్రత్యయముల్‌ రసజ్ఞమతి కెందుం తుష్టి చేకూర్చునే” అనేది. ఇలాటివి తగిల్తే అవధానిని ఆ భగవంతుడే రక్షించాలి! (ఇలాటి సమస్యలు రాకుండా ఉండటానికి ఏం చెయ్యాలో వచ్చే భాగంలో చర్చిద్దాం.)

కొందరు పృఛ్ఛకులు నిజంగా అవధాన్ని పరీక్షిద్దామనో లేక వాళ్ళ పాండిత్యం చూపించుకుందామనో దుష్కరప్రాసల్తో పాటు క్లిష్ట సమస్యల్ని కూడా ఇస్తారు. ఉదాహరణకి

నిస్పృహ జీవితమ్మునకు నిత్య శుభమ్ముల నిచ్చు నెచ్చెలీ
ఇక్కడ కష్టమైన ప్రాసతో కుస్తీపట్లే కాదు నిస్పృహ వల్ల మంచి ఎలా జరుగుతుందో కూడా సమర్థించాలి.

ఇలాటి కష్టమైన సమస్యల్ని పూరించటానికి కొన్ని standard techniques తయారు చేశారు. దీన్లో ఒక పద్ధతి ఏమిటంటే,తొలిపాదంలో “ఇలాటి ప్రాసని ఎందుకిచ్చావు నాయనా!” అని పృఛ్ఛకుణ్ణి అంటూ, రెండో పాదంలో “అమ్మయ్య, ఎలాగోలా రెండు పాదాలు ఐపోయాయి కదా!” అని నిశ్వసిస్తూ ఇక మూడో పాదంలో సమస్యకి ఏదో సమర్థన చెప్పెయ్యటం. ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తే,”నిస్పృహ” సమస్యని ఇలా పూరించొచ్చు

నిస్పృహ యంచు కష్టమగు ఈ పదమెక్కడ తెచ్చినావయో!
నిస్పృహ కల్గుచున్నయది; యీదితినెట్టులొ రెండు పాదముల్‌
ఈ స్పృహ విన్ము ఐహిక సుఖేఛ్ఛ సముద్రము; దానిపై నికన్‌
నిస్పృహ జీవితమ్మునకు నిత్య శుభమ్ముల నిచ్చు నెచ్చెలీ!

మరో మార్గం పృఛ్ఛకుణ్ణి పట్టుకుని చెడతిట్టటం నిజంగానే! “గంజాయి తాగి తురకల ..” బాణీలో నన్నమాట!

పృఛ్ఛకుడు ఎలాగైనా అవధాన్ని కష్టపెట్టాలని కంకణం కట్టుకుని రాకపోతే, అతను దుష్కరప్రాసలనుకున్నవి కూడా అంత దుష్కరాలుగా వుండవు సరిగా విడగొడితే. అలాటిదో సమస్య “జగద్వ్యాప్తములయ్యె నిరులు ఖరకరుడుండన్‌”. ముందు చూడాల్సింది ఇది నిజంగా కందపాదం అని “జ” నిజానికి మూడో పాదానిది. కనక ప్రాస “ద్వ్య”. వెంటనే గమనించాల్సింది “త్‌, వ్య” గా దీన్ని విడగొట్టొచ్చుననేది. అంటే, మనం పట్టుకోవాల్సిన పదాలు “త్‌” తో ముగిసేవి, “వ్య”తో మొదలయ్యేవీ అన్నమాట.ఒకరి పూరణ

సద్వ్యాఘాతము నిండె, వి
యద్వ్యాపృతి శౌరి చక్రమడ్డుపరుప, నా
పద్వ్యధితు డయ్యె క్రీడి, జ
గద్వ్యాప్తములయ్యె నిరులు ఖరకరుడుండన్‌

ఈ పద్యంలో అన్ని పాదాల్లోనూ ప్రాసని “త్‌, వ్య” కింద విడగొట్టినట్టు చూడొచ్చు. ఇలాటిదే ఇంకోటి “మూర్ఖుండొక్కడు రాజుగా నయినచో ముల్లోకముల్‌ వేగవే” అనేది. ఇక్కడ అర్థంతో ఏమీ బాధ లేదు ప్రాస తోనే. ఐతే ప్రాస “ర్ఖ” గనక దాన్ని “ర్‌, ఖ” గా విడగొడితే చాలా పదాలు దొరుకుతాయి. అప్పుడిలా పూరించొచ్చు

మీర్ఖద్యోతులు మీర్ప్రతాప ఖనులున్‌ మీర్వైభవోదారులున్‌
మీర్ఖడ్గప్రవిదారితారిజనులున్‌ మీర్గొప్పవారంచు త
న్నే ర్ఖేలానుతి తేల్తు రట్టి జనులందే నమ్మికన్‌ పూను ఆ
మూర్ఖుండొక్కడు రాజుగా నయినచో ముల్లోకముల్‌ వేగవే

ఇప్పటికి మనం చూసిన వర్గాలు దాదాపుగా అన్ని రకాల సమస్యల్ని చుట్టబెట్టినట్టే. వీటిని ఎలా పూరించాలో అభ్యాసం చేసిన వాళ్ళకి కొత్త రకంవి వచ్చినా కూడా కష్టం కాకూడదు. ఒక్కోసారి కొంటె పృఛ్ఛకులు వింత సమస్యలు ఇవ్వొచ్చు.ఉదాహరణకి “అందరు అందరే మరియు నందరు అందరె అందరందరే!” ఇది “మేక తోకకు మేక..” లాటిది. చూట్టానికి చమత్కారంగా ఉన్నా పూరణ తేలిక. సభలో ఉన్న వాళ్ళని పొగుడుతున్నట్టు గాని, సినిమా వాళ్ళని తెగుడుతున్నట్టు గాని, రాజకీయ నాయకుల్నితిడుతూ గాని, .. ఇలా రకరకాలుగా పూరించొచ్చు.

మొత్తం మీద, ఓ సమస్య ఇచ్చినప్పుడు ఈ కింది వరసలో వెళ్ళటం మంచి పద్ధతి

1. సమస్యలో ప్రాస దుష్కరమైందా?
2. సమస్య అసంగతమైందా? ఐతే దాన్ని విడగొడితే తేలికౌతుందా?
3. అసంగత సమస్య ఐతే దీనికి localized పూరణ కుదుర్తుందా కుదరదా?
4. క్రమాలంకార పద్ధతి అవసరమౌతుందా?
5. కథ గాని సందర్భం గాని చెప్పాల్సుంటే ఏమిటది?
6. localized పూరణ సాధ్యమైతే, ఆ పూరణ వరకే తయారు చేసుకుని, పై పాదాల్ని అవసరమైనప్పుడే తయారుచెయ్యొచ్చు.
7. కాని పక్షంలో పద్యం మొత్తం ముందే తయారు చేసుకోవాలి.

ముగించే ముందుగా సమస్యల గురించి ఇంకో మాట. చాలా మంది పృఛ్ఛకులకి తెలియని విషయం వాళ్ళిచ్చే పాదం ఛందో లక్షణాలన్నిట్నీ అనుసరించాల్సిన పని లేదనేది. ఉదాహరణకి, ఆ పాదంలో యతి మైత్రి ఉండక్కర్లేదు. ఇందుకు ఉదాహరణగా “రాముని రాక్షసాంతకుని దాశరథిన్‌ వినుతించుటొప్పునే” చూడండి ఇందులో యతి తప్పింది. ఇక్కడ “దా”తో యతి కలిసేట్టు మొదటి అక్షరాన్ని “ద్రా” అనో “త్రా” అనో చెయ్యటం అవధాని పని. పృఛ్ఛకుడు గట్టివాడైతే ఇంకా
తమాషాలు చెయ్యొచ్చు. ఉదాహరణకి “పట్టపగలు చుక్కలు పొడిచెన్‌” అనే సమస్య ఇచ్చారనుకోండి, దాన్ని కందం గానో మరో ఛందంగానో చెయ్యటం అవధాని బాధ్యత. “నాటిరోజులిక రావిక రావికరావు మిత్రమా” అన్నారనుకోండి, అవధాని ఓపిక బట్టి దాన్ని చంపకమాల గానో ఉత్పలమాల గానో చెయ్యాలి. ఇలా పృఛ్ఛకుడి ఊహ ఎంత దూరం వెళ్ళగలిగితే అంత తమాషా సమస్యలు తయారు చెయ్యొచ్చు. ఈ విధంగా అవధాని పద్యనిర్మాణ శక్తినే కాకుండా అతని ఛందో పరిజ్ఞానాన్ని, సమయస్ఫూర్తిని కూడ సమస్యల ద్వారా పరీక్షించొచ్చు. కాబోయే అవధానులు దీన్నుంచి తెలుసుకోవాల్సింది, అప్పుడప్పుడు ఇలా తికమకలున్న సమస్యలు తగలొచ్చని, వాటికోసం గమనిస్తూ ఉండాలనీ.
-----------------------------------------------------------
రచన: కె. వి. ఎస్. రామారావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Tuesday, October 9, 2018

శ్యామలా దండక ప్రాముఖ్యం


శ్యామలా దండక ప్రాముఖ్యం




సాహితీమిత్రులారా!

శ్యామలా దండకం ప్రాముఖ్యం
సామవేదం షణ్ముఖ శర్మగారు
వివరించిన వీడియో వీక్షించండి-

Monday, October 8, 2018

గద్యములో పద్యములు


గద్యములో పద్యములు




సాహితీమిత్రులారా!

పరిచయము
ఇటీవల భారతదేశానికి వెళ్లినప్పుడు అందరి ఇళ్లల్లో విధిగా పెట్టిన తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానమువారి భక్తి చానల్ కార్యక్రమాలను చూడడము జరిగినది. అప్పుడు రెండు మూడు మారులు శ్రీనివాస గద్యమును నేను విన్నాను. ఎన్నోమారులు ఆ స్తోత్రమును వినియున్నను, ఈ మారు అందులో వినబడిన కొన్ని లయాన్విత వాక్యములు నన్ను ఆకర్షించినాయి. అవి పద్యములు కాకున్నా, అందులో పద్యాల నిర్మాణసూత్రాలు దాగి ఉన్నట్లు నాకు తోచినది. తరువాత ఆ గద్యమును నిశితముగా పరిశీలించిన పిదప అందులో కొన్ని తాళవృత్తములకు సరిపోయే అమరికలను కనుగొన్నాను. వాటితో నిర్మించిన కొన్ని వృత్తములను మీకు ఈ వ్యాసములో పరిచయము చేయబోతున్నాను.

గద్యము, వచనము
కావ్యములలో మనము చదివే భాగములను రెండు విధములుగా విభజించవచ్చును: గద్యము లేక వచనము, పద్యము. తెలుగులో పూర్తిగా పద్య కావ్యములు అరుదు. అలా వ్రాసినప్పుడు అందులో వచనము లేదని కవులు గర్వముగా చెప్పుకొన్నారు, ఉదా: తిక్కన వ్రాసిన నిర్వచనోత్తర రామాయణము. వచనములు, పద్యములు రెండు ఉండే కావ్యములను చంపూకావ్యములు అంటారు. ఆశ్వాసాంతములో వచ్చే వచనములను గద్యములని, మిగిలిన వాటిని వచనములని పిలుచుట వాడుక. ఇట్టి కావ్యములలో మనము చదివే వచనములు ప్రాసానుప్రాసలతో, అలంకారాలతో ఒక లయతో, ఒక తూగుతో ఉంటాయి.

యాదృచ్ఛికముగా భాగవతమునుండి ఒక వచనమును గ్రహించినాను. అది బలరాముని తీర్థయాత్రలను గుఱించి వ్రాసేటప్పుడు పోతన తన భాగవతములో ఒక వచనములో (దశమస్కంధము, ఉత్తరభాగము – 953) ఇలా వర్ణించినాడు:

అచ్చోటు వాసి వృషభాద్రినెక్కి, హరిక్షేత్రంబు ద్రొక్కి, మధురాపురంబున కరిగి, సేతుబంధనంబు మెట్టి, యచటం బదివేల పాఁడి మొదవుల భూసురుల కిచ్చి, రామేశ్వరుం దర్శించి, తామ్రపర్ణికిం జని, మలయాచలం బెక్కి, యగస్త్యునింగని నమస్కరించి, దక్షిణ సముద్రంబు దర్శించి, కన్యాఖ్య దుర్గాదేవి నుపాసించి, పంచాప్పరంబను తీర్థంబున నాప్లవనం బాచరించి, గోకర్ణంబున నిందుమౌళిని దర్శించి, ద్వీపవతియైన కామదేవిని వీక్షించి, తాపిం బయోష్ణిని దర్శించి, నిర్వింధ్యంబు గడచి, దండకావనంబున కరిగి, మాహిష్మతీపురంబున వసియించి, మనుతీర్థం బాడి, క్రమ్మఱం ప్రభాతీర్థంబునకు వచ్చి యచ్చటి బ్రాహ్మణజనంబులవలన బాండవధార్తరాష్ట్రుల భండనంబునందు సకలరాజలోకంబు పరలోకగతులగుటయు, వాయునందనసుయోధనులు గదాయుద్ధసన్నద్ధులై యుండుటయు నెఱింగి వారల వారించు తలంపున నచటికిం జని –

ఈ వచనము, ‘నేను అంగడికి వెళ్లి పుస్తకము కొన్నాను’ లాటి వచనము కాదు. ఇట్టి వచనములను చదువుతుంటే మనము ఒక పారవశ్యమునకు లోనవుతాము. సంస్కృతములో కూడ ఏవో కాదంబరి వంటి పుస్తకములు తప్ప పూర్తిగా వచన కావ్యములు ఎక్కువగా లేవు. భగవంతుని ధ్యానించు స్తోత్రములను గద్యములుగా శ్రీరామానుజాచార్యులు వ్రాసినారు; శ్రీరంగనాథ గద్యము, శ్రీశరణాగతి గద్యము, శ్రీవైకుంఠ గద్యము. శ్రీశైల శ్రీరంగాచార్యులు పందొమ్మిదవ శతాబ్దములో శ్రీనివాసగద్యమనే ఒక స్తోత్రమును తిరుమలాధీశుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి పైన వ్రాసినారు. ఆ గద్యమునే నేడు కూడ స్వామివారి ఆలయమునందు తిరుప్పావడసేవ సమయములో రాగయుక్తముగా పాడుతారు.

గద్యవచనములలోని తెఱగులు
లాక్షణికుడైన వామనుడు గద్యమును మూడు విధములుగా విభజించాడు – అవి వృత్తగంధి, చూర్ణము, ఉత్కళిక. పేరుకు తగ్గట్లు వృత్తగంధి అంటే పద్యముల నడకను కలిగి వ్రాయబడినది. అదే విధముగా పొడి పొడి మాటలతో వ్రాయబడినది చూర్ణము. పెద్ద పెద్ద సమాసాలతో ఆడంబరమైన పదాలతో వ్రాయబడినది ఉత్కళిక. వీటికి తోడుగా సమాసరహితముగా ఉండే వచనమును ముక్తకము అని విశ్వనాథకవి పేర్కొన్నాడు. పైన ఉదహరించిన పోతనకవి వచనము చూర్ణము అని చెప్పవచ్చును. చూర్ణికలలో ప్రసిద్ధమైనది యొకటి మొల్లరామాయణములో వంది చేసిన రావణస్తుతి (యుద్ధకాండ, 3.29) ‘జయజయ కైకసీగర్భసముద్ర సంపూర్ణసుధాకరా’ అనే పదములతో ఆరంభమై ‘జయీభవ దిగ్విజయీభవ’తో ముగుస్తుంది.

వృత్తగంధి వచనములను గణపవరపు వేంకటకవి ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర విజయవిలాసములో చదువ వీలగును. అందులోని వచనములో ఒక భాగము –

కొంత తడవుండి యంతట

కం.  కలరవశుకీ శిఖాశ్వళ
      కలహంసరథాంగ భృంగ – కహ్వ బలాకా
      కలకంఠి శారికాముఖ
      కలకల కలరవ నితాంత – కమనీయంబై

వి.   మధూకమాలూర మహీరణాసహా
      మండూకపర్ణి మధుశిగ్రు మాలతీ
      మధూళికా మన్మథ మాతులుంగ
      మాకంద సమ్మార్జున మాధవీలతా

తే.   కీరసహకార సహకార – నారికేళ
      పూగ ఘనసార ఘనసార – భూజమధ్య
      కుముదవనజాత వనజాత – కుందబృంద
      గళిత సుమధూళి సుమధూళి – కలితమైన … (512)

ఇందులో మొదటిది కందము, రెండవది వంశస్థ, లలిత, ఉపేంద్రవజ్ర, ఇందువంశ పాదాలతో నొక విషమవృత్తము, మూడవది తేటగీతి.

అనంతుని ఛందములో ఛందఃప్రస్తావన చేయుటకు ముందే వచనములను గుఱించిన పద్యము (ఛందోదర్పణము, 2.2) ఇలాగున్నది –

కం.  కనుగొన పాదరహితమై
      పనుపడి హరిగద్దెవోలె – బహుముఖరచనం-
      బున మెఱయు గద్య మది దాఁ
      దెనుఁగు కృతుల వచనమనఁగ – దీపించుఁ గడున్

అట్టి వచనమునకు ఒక ఉదాహరణమును కూడ తఱువాత యిచ్చాడు.

అప్పకవి గద్యపద్యములను ఇలా వివరించాడు (అప్పకవీయము, 4.23) –

మ.  ధర సాహిత్యము గద్యపద్యములనం – దా రెండు భేదంబులై
      పరఁగున్ గద్యమునందుఁ బాదనియతుల్ – భావింపఁగా లేవు వా-
      క్స్ఫురణంబై విలసిల్లఁగా నుడువ నొ-ప్పున్ గావ్య మెంతేనియున్
      మరుతండ్రీ మఱి దీనికే వచననా-మంబయ్యె నాంధ్రంబునన్

తఱువాత ఒక ఉదాహరణమును కూడ ఇచ్చాడు.

పొత్తపి వేంకటరమణకవి లక్షణశిరోమణిలో గద్యలక్షణములను వివరించిన విధము –

మఱియు నందు గద్యయు నైదు భేదమ్ముల విహరించునవి యెయ్యని యంటేని – గద్యయు, బిరుదగద్యయు, చూర్ణికయు, వచనంబును, విన్నపంబు నన గద్యభేదమ్ము లైదును ప్రమోదమ్మున వివిధ విధమ్ముల నొందించునందు గద్యక్రమం బెటువలెగద్యయు నంటేని – కరణశబ్దయుక్తంబై యొప్పు, నందు బిరుదగద్య సంబోధనాంత పదబంధురంబై వర్తిల్లు, నందు చూర్ణిక లేకవచన ద్వివచన బహువచన సందర్భంబులుగ విభక్త్యానుశాసనిక సమాసాదిత కల్పనానల్పజల్పితంబై వెలయు, నందు వచనంబులు బహుప్రకార రచనానిచయ ప్రాచుర్యమ్ములై సంచరించు, నందు విన్నపంబులెన్నఁ దిన్ననై ఋజుమార్గంబుల ననుగమించు, నీ పంచవిధమ్ములు మితరహితమ్ములై స్వేచ్ఛాకల్పనా గౌరవమ్ముల కొలందుల విలసిల్లు. (3.421)

ప్రసిద్ధి కెక్కిన తెలుగు వచనములు సింహగిరి వచనములు, తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుల వేంకటేశ్వర వచనములు, సభాపతి వచనములు, శఠగోపయతి విన్నపములు.
శ్రీనివాస గద్యము
శ్రీరంగాచార్యులు వ్రాసిన గద్యమును తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానమువారు 1943లో శ్రీవేంకటేశ కావ్యకలాప మనే పుస్తకములో 324-326 పుటలలో ప్రచురించారు. తరువాత శ్రీ అనంతశయనం అయ్యంగారులు రాగములు మున్నగువాటిని ఈ గద్యములో చేర్చినారు. అంటే యిప్పుడు మనము వినే గద్యములో ప్రథమ భాగమును మాత్రమే శ్రీరంగాచార్యులు వ్రాసినారు. ఈ గద్యము పూర్తి పాఠమునకు తెలుగు తాత్పర్యము ఇంటర్నెట్‌లో నాకు దొరకలేదు. కాని గద్యమును వింటూ ఆంగ్లములోని అనువాదము నిక్కడ చదువ వీలగును. దేవస్థానమువారి శ్రవణసుభగమైన స్తోత్రము నిక్కడ విన వీలగును. నా ఆశయము ఇందులోని తాళానుకూల భాగములను ఎత్తి చూపి, అట్టి అమరికతోగల వృత్తములను మీకు ఈ వ్యాసములో పరిచయము చేయడము మాత్రమే.

తాళవృత్తముల మూసలు
1. శేషాచల గరుడాచల సింహాచల వృషభాచల నారాయణాచలాంజనాచలాది శిఖరిమాలాకులస్య …

(శేషాచల గరుడాచల సింహాచల వృషభాచల నారాయణాచల అంజనాచలము మున్నగు కొండల దండచే నొప్పునట్టి …)

ఇందులో శేషాచల గరుడాచల సింహాచల వృషభాచల పదాలకు ఆఱు మాత్రల లయ గలదు. వీటిని తీసికొని ఒక వృత్తమును నిర్మించినాను. దానిని క్రింద చదువ వచ్చును. ఇది రూపక తాళమునకు సరిపోవును. ఇట్టి తాళవృత్తములకు అక్షరసామ్య యతికన్న ప్రాసయతి కర్ణానందముగా నుండును, అందువలన ప్రాసయతిని ఉంచినాను.

సప్తగిరి – త న భ త న భ త న గ UUII IIUII UUII IIUII UUII IIU, ప్రాసయతి (1, 10, 19)
25 అభికృతి 15956413

వేసమ్ముల నెఱుగంగద – వాసమ్ముల నరయంగద – దోసమ్ముల మునుగన్
మీసమ్ముల తిరిగించుము – హాసమ్ముల వెలిగించుము – నా సంతస మనగన్
రాసమ్ముల నటియించుము – ప్రాసమ్ముల బలికించుము – నా సంబరములకై
త్రాసమ్ముల దొలగించుము – దాసున్ నగి కరుణించుము – నీ సమ్మతికొఱకై

గతిగర్భకవిత్వము – ఈ ఆఱు మాత్రల వృత్తమును నాలుగేసి మాత్రలుగా విడదీసి కూడ వ్రాయవచ్చును. అలా వ్రాస్తే చతురస్రగతిలో పాడుకొనవచ్చును. ఈ లయ స్తోత్రములో లేకున్నను, దానికి కూడ ఉదాహరణమును క్రింద ఇచ్చియున్నాను. ఒక వృత్తములో మఱొక వృత్తము లేక జాత్యుపజాతుల పద్యములను ఇమిడించు ప్రక్రియను గర్భకవిత్వము అంటాము. ఇది చిత్రకవిత్వములో నొక భాగము. ఒక గతిలో మఱొక గతిని కల్పించుట కూడ గర్భకవిత్వమే. ఇది ఒక క్రొత్త విధమైన గర్భకవిత్వము. ఇది గతికి తాళమునకు సంబంధించినది, గణములకు కాదు. మిగిలిన చోటులలో కూడ ఇట్టి గతిగర్భకవిత్వమును అవసరమయినప్పుడు తెలుపుతాను.

సప్తగిరి – త న భ త న భ త న గ, UU IIII – UII UU – IIII UII – UU IIII U, యతి (1, 7, 12, 19)
25 అభికృతి 15956413

జీవమ్మున గల – చిందులు నీకే – చిదమల రూపపు – శ్రీలన్ గురియుచు రా
భావమ్మున గల – బంధము నీదే – భవహర వేగము – బాధల జెఱుపగ రా
సేవల్ బలు బలు – చేతును నీకై – శివమయ సుందర – చెల్వ మ్మలరగ రా
త్రోవల్ గనులకు – తోయజనేత్రా – తురితము జూపగ – ద్యోతిర్మయముగ రా

2. నాథముఖ బోధనిధివీథిగుణసాభరణ సత్త్వనిధి తత్త్వనిధి భక్తిగుణపూర్ణ శ్రీశైలపూర్ణ గుణవశంవద పరమపురుష కృపాపూర విభ్రమదతుంగశృంగ గలద్గగనగంగాసమాలింగితస్య

(నాథముని ద్వార తెలుపబడిన గొప్ప సత్వనిధి తత్వనిధియై భక్తిగుణముతో నిండిన శ్రీశైలములో అన్ని సుగుణములకు వశమై పరమాత్ముని దయయో అను విధముగా ఎత్తైన పర్వతమునుండి జారే ఆకాశగంగా ప్రవాహముచే కౌగిలించుకొనబడినట్టి)

నవ్యదల భవ్యమల పీతమల శోణిమల సన్మృదుల సత్కిసలయాశ్రుజలకారి బలశోణతల పదకమల నిజాశ్రయ బలబందీకృత శరదిందుమండలీ విభ్రమదాదభ్ర శుభ్ర పునర్భవాధిష్ఠితాంగుళీగాఢ నిపీడిత పద్మాసనః

(అప్పుడే వికసించిన మెత్తని ఎఱ్ఱదామరలవంటి పాదములకు శరచ్చంద్రుని వన్నెగల తెల్లని గోరులుగల వ్రేళ్లతో పద్మాసనముతో నున్నట్టి)

వరుసగా ఒక గురువు, మూడు లఘువులతో సాగుతుంది ఈ భాగము. ఇలాటి తాళవృత్తము ఒకటి తెలుగు ఛందస్సులో ఉన్నది, దాని పేరు లయగ్రాహి. లయగ్రాహికి కూడ ప్రాసయతియే. నన్నయ నుండి నేటి వఱకు ఈ 26 అక్షరాల కన్న ఎక్కువగా ఉండే ఉద్ధురమాలావృత్తమును అందఱు కవులు వాడియున్నారు. క్రింద నా ఉదాహరణ మొకటి చదవండి. అశోకవనములో సీతాదేవి శ్రీరాముని స్మరించుచు చెప్పిన ఘట్టమిది. ఈ పద్యములో ఒక చిత్రకవిత్వము కూడ ఉన్నది. ఈ పద్యమును ఒక సోపానముగా అమర్చవచ్చును. అనగా, మొదట ఒక అక్షరము, తఱువాత రెండక్షరములు, తఱువాత మూడు, ఇలా చివరి మెట్టులో పదిహేను అక్షరాలు ఉంటాయి. ఒక్కొక్క మెట్టులోని పదము(లు) అక్కడే అంతము కావాలి, మఱొక మెట్టుకు వెళ్లరాదు. దీనిని శైలబంధము అని కూడ అంటారు. లయగ్రాహికి పాదానికి 30 అక్షరాలు (ఏడు భలములు, రెండు గురువులు). 1 నుండి 15 వఱకు గల సంఖ్యల మొత్తము 120 పద్యములోని అన్ని అక్షరాలతో సరిపోతుంది. ఒక వందకు తక్కువగా ఉండే అంకెలలో పాదమునకు 7, 9, తఱువాత 30, 54, 99 అక్షరాలు ఉండే పద్యములకు మాత్రమే యిది సాధ్యము. ఎందుకనగా, పాదముల సంఖ్యను నాలుగుతో గుణించినప్పుడు వచ్చిన సంఖ్య ఈ సోపానముల లోని అక్షరసంఖ్యల మొత్తముతో సరిపోవాలి.

లయగ్రాహి – భ జ స న భ జ స న భ య, ప్రాసయతి (1, 9, 17, 25),
UIII UIII – UIII UIII – UIII UIII – UIII UU
30 మహశ్ఛందము 451866351

ఈ మహి వెలుంగు నొక – ప్రేమ మణి దీపము క-ళామయముగా హృదయ – ధామమున నీకై,
యామనుల పూయు సుమ – దామముల యందము స-దా మధుర మూర్తి నిను – నా మదిని నింపెన్,
నా మమత నీవె ప్రియ – నామము జపింతు రఘు-రామ వని నొంటరిగ – నే మనుచు నుంటిన్,
నీ మృదులమైన నగు – మోము నిట చూపర సు-ధామయము జీవనము-లౌ మఱల భూమిన్

సోపాన లయగ్రాహి –

1 ఈ
2 మహి
3 వెలుంగు
4 నొక ప్రేమ
5 మణి దీపము
6 కళామయముగా
7 హృదయ ధామమున
8 నీకై, యామనుల పూయు
9 సుమ దామముల యందము
10 సదా మధుర మూర్తి నిను నా
11 మదిని నింపెన్, నా మమత నీవె
12 ప్రియ నామము జపింతు రఘు రామ
13 వని నొంటరిగ నే మనుచు నుంటిన్, నీ
14 మృదులమైన నగు మోము నిట చూపర
15 సుధామయము జీవనములౌ మఱల భూమిన్

ఏడు అక్షరాల పద్యమునకు ఒక ఉదాహరణము –

శిప్రా – మ మ గ UUUUUUU
7 ఉష్ణిక్ 1

ఓ దేవీ నీవేగా నా
కాధార మ్మేనాడున్ ని-
న్నే దైవమ్మంచున్ దల్తున్
ఖేదమ్మందున్ సంతుష్టిన్

1 ఓ
2 దేవీ
3 నీవేగా
4 నా కాధార
5 మ్మేనాడున్ నిన్నే
6 దైవమ్మంచున్ దల్తున్
7 ఖేదమ్మందున్ సంతుష్టిన్

తొమ్మిది అక్షరాల పద్యమునకు ఒక ఉదాహరణము –

దధి – భ భ భ UIIUIIUII
9 బృహతి 439

నే నిను నాహృది లోతుల-
లో నిబిడమ్మగు భావపు
కానల శోధన జేసితి-
గా దరహాసమహోదధి

1 నే
2 నిను
3 నాహృది
4 లోతులలో
5 నిబిడమ్మగు
6 భావపు కానల
7 శోధన జేసితిగా
8 దరహాసమహోదధి

3. సీమాతిగ గుణ రామానుజముని నామాంకిత బహు భూమాశ్రయ సురధామాలయ వనరామాయత వనసీమాపరివృత విశంకటతట నిరంతర విజృంభిత భక్తిరస నిర్ఝరానంతార్యాహార్య ప్రస్రవణధారాపూర విభ్రమదసలిలభరభరిత మహాతటాక మండితస్య

(అనంతగుణపరిపూర్ణుడైన రామానుజాచార్యుల నామముతో గొప్ప నందనవనములవలె ఉండే వనసీమలతో నొప్పునట్టి, భక్తిరసముతో ఉఱకలెత్తే జలపాతమువలె శోభించే తటాకములతో నొప్పునట్టి)

ఖర్వీభవదతి గర్వీకృత గురుమేర్వీశగిరి ముఖోర్వీధర కులదర్వీకర దయితోర్వీధర శిఖరోర్వీ

(మేరుపర్వత శిఖరమువలె నతి గొప్పదై ఆదిశేషునిచే కాపాడబడు కొండగా నుండునట్టి)

వైమానికగురు భూమాధిక గుణా రామనుజ కృతధామాకర కరధామారి దరలలామాచ్ఛకనక దామాయిత నిజరామాలయ

(అత్యున్నత స్థానమునందిన రామానుజగురువుచే రచించబడిన పుష్పమాలలతో నలంకరించబడినట్టి)

రామానుజముని – త న త న త న త న గగ, ప్రాసయతి (1, 7, 13, 19)
UUIIII – UUIIII – UUIIII – UUIIII UU
26 ఉత్కృతి 15978301

భావమ్ముల కొక – జీవ మ్మయితివి – జీవమ్మున కొక – భావ మ్మయితివి గాదా
గ్రీవమ్ముల కొక – రావ మ్మయితివి – రావమ్ముల కొక – జీవ మ్మయితివి గాదా
ప్రావృడృతువున – బూవై విరిసిన – నా వాంఛల గల – యా వాసన లవి నీవే
నా విశ్వపు నవ – దేవాలయమున – దేవుం డయినను – జీవుం డయినను నీవే

రామానుజముని – త న త న త న త న గగ, యతి (1, 9, 19) UUII IIUU – IIIIU UIIII – UUII IIUU
26 ఉత్కృతి 15978301

నీవేగద నిఖిలమ్ముల్ – నిను గనగా పూర్ణమగును – నిక్కమ్ముగ బ్రదుకెల్లన్
నీవేగద హృదిలోనన్ – నిరతముగా నుందువు హరి – నీరాజనమును బొందన్
నీవేగద యమృతమ్మై – నెఱయగు నానందములను – నింపేవిట మది నిండన్
రావా యెద నిను గోరెన్ – రయముగ సామీప్యమునకు – రక్షించగ విడకుండన్

4. కలికర్దమ మలమర్దన కలితోద్యమ విలసద్యమ నియమాదిమ మునిగణనిషేవ్యమాణ ప్రత్యక్షీభవన్నిజసలిల సమజ్జన నమజ్జన నిఖిల పాపనాశన పాపనాశన తీర్థాధ్యాసితస్య

(కలికాలపు పాపములను దీర్చి నిర్మలము జేసి యమనియమములచే విరాజిల్లు మునులు స్నానము చేయు పాపనాశనతీర్థముచేత పవిత్రమైనట్టి)

బహుసంకట నరకావట పతదుష్కట కలికంకట కలుషోద్భట జనపాతక వినిపాతక రుచినాటక కరహాటక కలశాహృత కమలారత శుభమజ్జన జలసజ్జన భరభరిత నిజదురిత హతినిరత జనసతత నిరస్త నిరర్గళపేపీయమాన సలిల సంభృత విశంకట కటాహతీర్థ విభూషితస్య

(పాపములచే నరకకూపములో పడినవారిని బంగారు కలశములతో నింపిన అమృతమువంటి జలములలో స్నానమాడి ఆ నీటిని సేవించగా పాపములను పరిమార్చి ఉద్ధరించుటకై ఏర్పడిన కటాహతీర్థముతో విరాజిల్లునట్టి)

సువికస్వర దళభాస్వర కమలోదర గతమేదుర నవకేసర తతిభాసుర పరిపింజర కనకాంబర కలితాదర లలితోదర తదాలంబ జంభరిపు మణిస్తంభ సముజ్జృంభమాణ పీవరోరుయుగళ తదాలంబ పృథుల కదళీ ముకుల మదహరణజంఘాల జంఘాయుగళః

(కనకాంబరములవలె నలరారు వికసించిన కమలములలోగల పుప్పొడిని తలపించు ఉదరజఘనములు కలిగి మణిస్థంభములవంటి తొడలతో పరాక్రమముతో వేగముగా నడువ వీలగునట్టి పదయుగ్మములతో శోభిల్లునట్టి)

నవకేసర – స న జ న భ స న య, ప్రాసయతి (1, 11) IIUII IIUII – IIUII IIUII IIUU
24 సంకృతి 4059004

మనసేలకొ విహరించెను – నిను జూడగ గగనమ్మున నొక పుల్గై
మనసేలకొ జ్వలియించెను – నిను దల్చుచు నిముసమ్మున నొక వెల్గై
మనసేలకొ తపియించెను – నిను దాకగ ననిశ మ్మిట నొక మూల్గై
మనసేలకొ తను పాడెను – నిను మెచ్చుచు హరుసమ్మున నొక యెల్గై

నవకేసర – స న జ న భ స న య, యతి (1, 8, 14, 21) IIU IIII – UII IIU – IIII UII – IIU U
24 సంకృతి 4059004

IIU IIII – UII IIU – IIII UII – IIU U

భువనమ్మున నొక – మోహన ముఖమున్ – ముదమున గంటిని – బులకించన్
రవిగా వెలుగుల – రాజుగ కళలన్ – రసమయ రా దరి – తిలకించన్
నవమౌ పదముల – నందము నిడుచున్ – నవముగ బాడగ – నగుచున్ రా
భవ మా పదముల – పాపము దొలగన్ – భవహర యుంచెద – వరదా రా

5. మురారిసేవక జరాదిపీడిత నిరార్తిజీవన నిరాశ భూసుర వరాతిసుందర సురాంగనారతి కరాంగసౌష్ఠవ కుమారతాకృతి కుమారతారక సమాపనోదయ తనూనపాతక మహాపదామయ విహాపనోదిత సకలభువన విదిత కుమారా ధారాభిధాన తీర్థాధిష్ఠితస్య

(విష్ణుమూర్తిని సేవించే ముదుసలి దారి మఱచిపోవగా దారిచూపి సురాంగనలు వరించే విధముగా కుమారాకృతి నొసగినట్టి కుమారధార తీర్థమున కొడయడైనట్టి)

ఈ మూసలోని ప్రత్యేకత ఏమనగా, ఎదురునడక గల జ-గణము తఱువాత ఒక భ-గణము, పదే పదే వస్తుంది యిందులో. ఇలాటి లయతోటి పాటను నా చిన్నప్పుడు మా అమ్మగారు నాకు నేర్పారు. అది యిలా సాగుతుంది –

సరస్వతీ నిను – స్మరించెదను కని-కరించుమా కల-భాషిణీ,
విరాట్స్వరూపిణి – విపంచిధారిణి – విరించిహృత్సం-చారిణీ
ధరాస్థలిని భ-క్తహృదయవాసిని – దయాస్వరూపిణి – మేమిటుల్
కరాంజలుల నీ – కజస్ర మిత్తుము – వరమ్ము లీయగ – రమ్మిటుల్

అందువలన ఈ వృత్తమునకు నేను విపంచిధారిణి అని పేరుంచినాను.

విపంచిధారిణి – జ భ జ భ జ భ య, ప్రాసయతి (1, 7, 13) IUIUII – IUIUII – IUIUII – UIU
21 ప్రకృతి 744822

అనంతదీప్తికి – ననింద్యకీర్తికి – ననంజనాఽభకు దండముల్
సునాదగాత్రికి – మనోజ్ఞమూర్తికి – సునూత్నవాణికి నంజలుల్
సనత్కళత్రకు – సనాతనాత్మకు – వినోదచిత్తకు సన్నుతుల్
గుణాగ్రగణ్యకు – ఘృణాత్మరూపకు – ప్రణామకోటులు ప్రాంజలుల్

6. ధరణితల గతసకల హతకలిల శుభసలిల గత బహుళ వివిధమల హతిచతుర రుచిరతర విలోకనమాత్ర విదళిత వివిధమహాపాతక స్వామిపుష్కరిణీ సమేతస్య

(భూమి పైనగల సకలపాపములను కలిమలమును దర్శనమాత్రమున హరించు పావనజలములతో నిండిన స్వామిపుష్కరిణితో నున్నట్టి)

బహుసంకట నరకావట పతదుష్కట కలికంకట కలుషోద్భట జనపాతక వినిపాతక రుచినాటక కరహాటక కలశాహృత కమలారత శుభమజ్జన జలసజ్జన భరభరిత నిజదురిత హతినిరత జనసతత నిరస్త నిరర్గళపేపీయమాన సలిల సంభృత విశంకట కటాహతీర్థ విభూషితస్య (భరభరిత మున్నగు పదములు)

నవదళిత దళవలిత మృదులలిత కమలతతి మదవిహతి చతురతర పృథులతర సరసతర కనకసరమయ రుచిరకంఠికా కమనీయకంఠః

(అప్పుడే విరిసిన తామరపూల రేకులతో అందమైన బంగారు సరములతో రాజిల్లు కమనీయ కంఠమును కలిగినట్టి)

ఈ వృత్తమునకు ధవళము అని పేరు, నేను ఇందులోని ఒక పదమైన సరసతర పేరును ఉంచినాను.

ధవళ లేక సరసతర – న న న న న న గ, యతి (1, 11) IIIII IIIII IIIII IIIU
19 అతిధృతి 262144

మది దలచె నిను గనగ – మఱిమఱియు శరదలో
వదలకుము వదలకుము – వలపునది వఱదలో
నిదుర నను విడిచెగద – నిసి గడియ బరువులో
హృదయ మిట మునిగెగద – యిడుములను చెరువులో

ధవళ లేక సరసతర – న న న న న న గ, యతి (1, 9) IIII IIII IIII IIII IIU
19 అతిధృతి 262144

మన సిది యొక కపి – మడియనివలె దను నడచున్
మన సిది యొక కవి – మధురపు కవితల నుడువున్
మన సిది యొక నది – మరలుచు పొరలుచు పరుగున్
మన సిది యొక గుది – మరు జనకుని పదములకున్

7. ఏవమాదిమ భూరిమంజిమ సర్వపాతక గర్వహాపక సింధుడంబర హారిశంబర వివిధవిపుల పుణ్యతీర్థనివహ నివాసస్య

(ఇటువంటి ఎన్నో పాపహరణములైన గొప్ప పుణ్యతీర్థములతో విరాజిల్లునట్టి)

మడ్డుడిండిమ ఢమరుజర్ఝర కాహళీ పటహావళీ మృదుమద్దలాది మృదంగ దుందుభి ఢక్కికాముక హృద్య వాద్యక మధురమంగళ నాదమేదుర విసృమర సరస గానరస రుచిర సంతత సంతవ్యమాన నిత్యోత్సవ పక్షోత్సవ మాసోత్సవ సంవత్సరోత్సవాది వివిధోత్సవ కృతానందః

(డిండిమ, డమరుకము, బాకాలు, ఢక్కలు, మృదంగములాటి విశేష వాద్యములతో మధురమంగళ నాదములతో నెడతెగని గానములను ప్రతి నిత్యము, ప్రతి పక్షము, ప్రతి నెల, ప్రతి సంవత్సరము చేయగా కలిగిన ఆనందముతో నున్నట్టి)

మత్తకోకిల – ర స జ జ భ ర, యతి (1, 11) UIUII UIUII – UIUII
లేక యతి (1, 9), ప్రాసయతి (1, 13) UIU UIUIIUIU – II – UIUIIUIU
18 ధృతి 93019

వేంకటేశ్వర పిల్వగా – విని – బింక మిట్టుల నేలరా
పంకజాసన జన్మదా – వడి – పంకచక్రము నాపరా
జంకుగొంకులు లేవురా – జన – సంకటమ్ముల బాపరా
ఇంక నీవె చిగుర్చరా – యిట – నింకి పోయిన యాశలన్

8. వాణీపతి శర్వాణీదయితేంద్రాణీశ్వర ముఖ నాణీయోరసవేణీనిభ శుభవాణీ నుతమహిమాణీయస్తనకోణీ భవదఖిల భువనభవనోదరః

(భక్తితో బ్రహ్మ రుద్ర మహేంద్రాదులు నిన్ను పొగడి సకల భువనములతో నొక స్థానమును సంపాదించిన యుదరము కలిగినట్టి)

ఆనందమతీ – త య భ మ స, ప్రాసయతి (1, 6, 11) UU IIU – UU IIU – UU IIU
15 అతిశక్వరి 12685

ఆమోదముతో – నా మానసమిం – దేమో యనెగా
ధామమ్మున నీ – నామమ్మును నే – బ్రేమించితిగా
శ్యామా యననా – రామా యననా – నామ మ్మెదియో
నా మానసమే – ప్రేమాలయమై – స్వామీ యనెరా

ఆనందమతీ – త య భ మ స, యతి (1, 8) UUII UUU – IIUU UIIU
15 అతిశక్వరి 12685

నీవే రవి నా నింగిన్ – నెలఱేడా నాదరి రా
నీవే స్వర మీ గీతిన్ – నిసి వేళన్ నా జెవిలో
నీవే చిఱు దీప మ్మీ – నిఱు ప్రేమన్ వెలిగించన్
నీవే గద శ్వాస మ్మీ – నిఱుపేదన్ బ్రదికించన్

9. కాలాంబుదమాలానిభ నీలాలకజాలావృత బాలాబ్జ సలీలామల ఫాలాంకసమూలామృత ధారాద్వయావధీరణ

(నీలమేఘమాలికలవలె ప్రకాశించి రెండు అమృతధారలవలె చీలిన కురులతో నుండు ముఖకమలమును కలిగినట్టి)

గంగాఝర తుంగాకృతి భంగావళి భంగావహ సౌధావళి బాధావహ ధారానిభ హారావళి దూరాహత గేహాంతర మోహావహ మహిమ మసృణిత మహాతిమిరః

(పొంగుచుండే గంగానది తరంగాలవలె ఆ దేహమునుండి ఉద్భవించిన ఒక మోహనమైన నల్లని కాంతి కలిగినట్టి)

పింగాకృతి భృంగార నిభాంగార దళాంగామల నిష్కాసిత దుష్కార్యఘ నిష్కావళి దీపప్రభ నీపచ్ఛవి తాపప్రద కనకమాలికా పిశంగిత సర్వాంగః

(బంగారువన్నెల దీప్తితో నిర్మలమై పాపవిదూరము గావించు కాంతితో స్వర్ణమాలికలతో విరాజిల్లు సర్వాంగములు కలిగినట్టి)

మడ్డుడిండిమ ఢమరుజర్ఝర కాహళీ పటహావళీ మృదుమద్దలాది మృదంగ దుందుభి ఢక్కికాముక హృద్య వాద్యక మధురమంగళ నాదమేదుర విసృమర సరస గానరస రుచిర సంతత సంతవ్యమాన నిత్యోత్సవ పక్షోత్సవ మాసోత్సవ సంవత్సరోత్సవాది వివిధోత్సవ కృతానందః (నిత్యోత్సవ మున్నగు పదములు)

నీలాలక – త య స భ త య స గ, ప్రాస యతి (1, 9, 17) UUII UUII UUII UUII UUII UU
22 ఆకృతి 838861

నీవేగద నా డెందము – నీవేగద నా స్పందన – నీవేగద దేవా
నీవేగద నా భాగ్యము – నీవేగద నా మార్గ్యము – నీవేగద దేవా
నీవేగద నా స్వర్గము – నీవేగద సంసర్గము – నీవేగద దేవా
నీవేగద నా పర్వము – నీవేగద నా సర్వము – నీవేగద దేవా

నీలాలక – త య స భ త య స గ, యతి (1, 11), ప్రాస యతి (1, 13)
UUII UUII UU – II – UUII UUII UU
22 ఆకృతి 838861

ఛందమ్ముల గీర్వాణికి జేజే – స్వర –
గంధమ్ముల చిద్వాణికి జేజే
అందమ్మగు చిద్రూపికి జేజే – అర –
విందమ్మగు సద్రూపికి జేజే
నందమ్ముల బ్రహ్మాణికి జేజే – నవ –
ఛందమ్ముల రారాణికి జేజే
మందస్మిత వాగ్దేవికి జేజే – మన –
మందుండెడు భాషాబ్ధికి జేజే

10. జానుతలావధి లంబ విడంబిత వారణ శుండా దండ విజృంభిత నీలమణిమయ కల్పకశాఖా విభ్రమదాయి మృణాళలతాయిత సముజ్జ్వలతర కనకవలయ వేల్లికైకతర బాహుదండయుగళః

(నీలమణులతో నిగనిగలాడే యెత్తైన కల్పవృక్షమువలె భ్రాంతి నిచ్చు ఏనుగు తొండముల దండవలె మృదు మృణాళములవంటి బాహుయుగ్మము కలిగినట్టి)

మానిని – భ భ భ భ భ భ భ గురు, యతి (1, 7, 13, 19) UII UII UII UII UII UII UII U
22 ఆకృతి 1797559

కానగ నెల్లెడ – కమ్మని వాసన – కానన మింపిడె – గన్నులకున్
మానస మందున – మంగళ గీతము – మంచిగ మ్రోగెను – మంద్రముగా
నానన మయ్యది – యప్పుడె విచ్చెను – యామిని రాణికి – నందముగా
మానిని యాడెను – మానిని పాడెను – మానిని వేడెను – మాధవ రా

మానిని – భ భ భ భ భ భ భ గురు, యతి (1, 11), ప్రాస యతి (1, 13)
UII UII UII U – II – UII UII UII U
22 ఆకృతి 1797559

తెల్లని తామర పువ్వులలో
తెల
తెల్లని ముత్తెపు నవ్వులలో
తెల్లని శారద కౌముదిలో
తెల
తెల్లని నీరద కాంతులలో
తెల్లని క్షీరపు ఫేనములో
తెల
తెల్లని చీరల కుచ్చులలో
తెల్లని జ్ఞానపు సూర్యునిలో
త్విష
జల్లెడు తల్లికి వందనముల్

11. రవికోటీ పరిపాటీ ధరకోటీ రవరాటీ కితవాటీ రసధాటీ ధరమణీగణకిరణ విసరణ సతతవిధుత తిమిరమోహ గార్భగేహః

(కోటిసూర్యుల ప్రకాశమును దాల్చి, కోటి రవములను గుర్తుకు తెచ్చి రసధాటిని కలుగజేసి అజ్ఞానాంధకారమనే గర్భములో పుట్టుక లేనట్టి)

ఈ వృత్తమునకు అనిలోహ అని పేరు గలదు, ఇందులోని ఒక పదమైన రసధాటీ అనే పేరును నేను ఉంచినాను.

అనిలోహ లేక రసధాటీ – స భ త య స గ, ప్రాస యతి (1, 9) IIUU IIUU – IIUU IIUU
16 అష్టి 13108

వనమాలీ నిను బిల్వన్ – వినలేవా ద్వర రావా
దినమెల్లన్ నిను దల్వన్ – మనసాయెన్ వరరావా
వనజమ్మా నిను గాంచన్ – దనువెల్లన్ బులకించెన్
వనదమ్ముల్ గనిపించన్ – వనజాక్షుం డగుపించెన్

అనిలోహ లేక రసధాటీ – స భ త య స గ, యతి (1, 9) IIU UII UU – IIU UII UU
16 అష్టి 13108

మనసా యెందుకు నీకీ – మమతావేశము వద్దే
కనులా యెందుకు నీకీ – కవితావేశము వద్దే
తనువా యెందుకు నీకీ – తపనాక్రోశము వద్దే
వినవే మాటలు నీకీ – వేదన తప్పునుగాదే

ముగింపు
నేను ముందే చెప్పినట్లు ఈ స్తోత్రములో తరువాతి కాలములో రాగముల పేరులు, ఫల పుష్పముల పేరులు, నదుల పేరులు మున్నగునవి చేర్చబడ్డాయి. ఛందస్సులో ఆసక్తి ఉన్నవాడినిగా ఇందులో ఛందముల నామములు, వృత్తముల పేరులు ఎందుకు చేర్చలేదనే అనుమానము వచ్చినది. అవి చేర్చితే ఏలాగుంటుందో అనే ఆశతో క్రింది భాగమును వ్రాసినాను.

ఉ క్తా త్యుక్తా మధ్యా ప్రతిష్ఠా సుప్రతిష్ఠా గాయ త్ర్యుష్ణి గనుష్టుబ్ బృహతీ పంక్తి త్రిష్టు బ్జగతీ అతిజగతీ శక్వరీ అతిశక్వ ర్య ష్ట్యత్యష్టి ధృ త్యతిధృతి కృతి ప్రకృ త్యాకృతి వికృతి సంకృ త్యభికృ త్యుత్కృత్యాదిచ్ఛందోఽతర్గత వాణినీ మాలినీ శాలినీ మానినీ స్రగ్ధరా స్రగ్విణీ హారిణీ సారిణీ భ్రమరవిలసితా మదనవిలసితా గజవిలసితా మయూరసారిణీ మత్తమయూరా వనమయూరా వసంతహాసా వసంతతిలకా విపినతిలకా వసుమతీ మధుమతీ చారుమతీ మత్తకోకిలా కాకలీ కలకోకిలా కాసరక్రాంతా మందాక్రాంతా భారాక్రాంతా మానాక్రాంతా వీరవిక్రాంతా వంశస్థా ఇంద్రవంశా ఇంద్రవజ్రోపేంద్రవజ్రా గజగ త్యమృతగతి గగనగతి చారుగ త్యశ్వగ త్యశ్వలలి తాశ్వధాటీ శార్దూలవిక్రీడితా మత్తేభవిక్రీడితా సింహవిక్రీడితా చిత్రపదా క్రౌంచపదా సాంద్రపదా ధృష్టపదా కోకపదా హంసపదా ద్విపదీ త్రిపదీ చతుష్పదీ షట్పదీ సప్తప ద్యష్టపదీ చంపకమా లోత్పలమాలా నీలోత్పలమాలా పద్మమాలా మల్లికామాలా హంసమాలా విద్యున్మాలా సురసా సువదనా సుందరీ సుగంధీ సుఖేలా సుధాధారా మంజ ర్యశోకమంజరీ మల్లికా మాలతీ లతా కనకలతా సురలతా కుసుమా కుసుమస్తబకా కుసుమలతావేల్లితా కుసుమవిచిత్రా అంబు జాంబురుహా సరసిజా సరోజా జలజా నలినీ కమలవిలసితా పద్మా పద్మకా పంచకమలా వనరుహా త్రిభంగీ శంభునటనా లయగ్రాహీ లయవిభాతి లయహా ర్యార్యాగీతీ శీర్షకాద్యక్షరవృత్త మాత్రావృత్త తాళవృత్త విశేషవృత్తాంతర్గత భవన్మహిమానువర్ణన భక్తికవితాసుధామాధుర్యాస్వాదనానిరత కవిభృంగః పుణ్య తిరుమల క్షేత్రవాసః శ్రీ శ్రీనివాసః …
----------------------------------------------------------
రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో 

Sunday, October 7, 2018

ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా? - 1


ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా? - 1




సాహితీమిత్రులారా!


ఇది ఆర్నెలల్లో అవధాని కావటం ఎలా?
అనే వ్యాసంలో మొదటి భాగం ఆస్వాదించండి..........

1. పరిచయం.

మూడు రకాల ప్రయోజనాల కోసం ఈ వ్యాసం రాస్తున్నా. 1. అవధాన ప్రక్రియ గురించి కుతూహలం, “మనమూ ఎందుకు చెయ్యకూడదు” అన్న కోరిక ఉన్నవాళ్ళకి ఓ mini-guide ఇవ్వటం, 2. అవధాన శ్రోతలకి అవధాని ఏయే techniques ఏయే సందర్భాల్లో వాడుతున్నాడో తెలిసేట్టు చెయ్యటం (సంగీతం గురించి తెలిస్తే సంగీత కచేరీల్ని enjoy చెయ్యగలిగినట్టు అవధానం techniques తెలిస్తే అవధాన కచేరీల్నీ ఇంకా enjoy చెయ్యొచ్చని నమ్మకం వల్ల), 3. పృఛ్ఛకులు అవధానుల techniques తెలుసుకుని సమయానుకూలమైన ప్రశ్నలడిగే అవకాశం ఇవ్వటం.

అవధానం ఓ సాహితీవినోదం. ఈ ప్రక్రియ తెలుగులోనే ఉందని చాలా మంది అంటారు. నిజం కావొచ్చు. కనీసం నాలుగొందల ఏళ్ళ క్రితం “అష్టావధానం” చేసిన ఆధారాలున్నాయి గాని అప్పటి అష్టావధానాలకీ ఇప్పటి వాటికీ పోలికే లేదు. అప్పుడు అష్టావధాని ఎనిమిది భాషల్లో కవిత్వం చెప్పేవాడు. ఇప్పుడు ఒక భాషలో ఎనిమిది
అంశాల్లో పరీక్ష పెడుతున్నారు. ఈ format తయారైంది ఈ శతాబ్దం లోనే.

మనకి ఎంతో మంది అవధానులున్నా, అవధానంలో science part ఎంత, art part ఎంత అన్న విషయాన్ని గురించి విశ్లేషణ జరిగినట్టు కనిపించదు. ఒక్క సి. వి. సుబ్బన్న doctoral thesis “అవధాన విద్య” మాత్రం కొంత వరకు ఈ విషయాన్ని స్పృశించింది. ఇది పూర్తిగా దైవదత్తమైన వరమనీ నేర్చుకుంటే వచ్చేది కాదనీ ప్రచారం
చెయ్యటం అవధానుల natural interest గనక దాన్లో గుట్టుమట్టులు అలాగే ఉండిపోతున్నాయ్‌. వాటిలో వీలైనన్నిటిని అందరి ముందు ఉంచటానికి ఇదో చిన్న ప్రయత్నం.

2. అవధానాల రకాలు.

అవధాన్ని ప్రశ్నలడిగే పృఛ్ఛకుల సంఖ్యని బట్టి అవధానాలకి పేర్లొచ్చాయి. అన్నిటికన్నా తక్కువ సంఖ్య ఎనిమిది. ఎనిమిది మంది పృఛ్ఛకులుండేది అష్టావధానం. అలాటివి రెండు, మూడు,.. యిలా ఎన్నైనా ఒకసారి చెయ్యొచ్చు. వాటిని వరసగా ద్విగుణిత, త్రిగుణిత,.. అష్టావధానాలంటారు. ఇరవైకి పైన, వందకి లోపు పృఛ్ఛకుల్తో కొంచెం different format తో శతావధానాలు చేస్తారు. రెండు మూడు వందల మంది పృఛ్ఛకుల్తో సహస్రావధానాలు, వెయ్యిన్నూట పదహార్లతో మహాసహస్రావధానాలు చేసేస్తున్నారు. తొందర్లో లక్షావధానాలు, మిలియనవధానాలు కూడ జరగొచ్చు.

కొత్తగా మొదలుపెట్టే అవధాని ముందుగా అష్టావధానంలో నిష్ణాతుడు కావాలి గనక ఈ వ్యాసం ముఖ్యంగా అష్టావధానాల గురించి.

3. కొన్ని అవధాన పద్యాల విశ్లేషణ.

అవధాన పద్యాల్ని తయారుచేసే techniques గురించి మాట్టాడుకునే ముందు కొన్ని ఉదాహరణల్ని విశ్లేషించి చూద్దాం. అష్టావధాన అంశాల్లో అవధానికి అతి తక్కువ స్వేచ్ఛ ఉన్నవి సమస్య, దత్తపది. వర్ణన, ఆశువు అలా కాదు. కనక అవధాని వాడే techniques స్పష్టంగా తెలియాలంటే దత్తపది, సమస్య మంచి చోట్లు. పైగా, ఇవి చెయ్యగలిగిన potential అవధానికి మిగిలిన అంశాలు తేలిక.

పద్యాలు కట్టటంలో అవధానులు రెండు పద్ధతులు వాడతారు పృఛ్ఛకుడు ప్రశ్న అడిగిన వెంటనే దానికి కావలసిన పద్యం మొత్తం తయారు చేసుకోవటం ఒక పద్ధతి; అలా కాకుండా ఒకో పాదం తయారుచేసుకోవటం రెండో పద్ధతి. నాకు కనిపించేది నాగఫణి శర్మ, మేడసాని మోహన్‌ లాటి ఇటీవలి అవధానులు ఒకో పాదం కడితే, అంతకు ముందు తరాల వాళ్ళు పద్యం మొత్తం ఒకే సారి చేసేవాళ్ళని (అవధాన సమయంలో ఒకో పాదమే చెప్తారు, అది వేరే విషయం). కింది ఉదాహరణలు ఈ విషయాన్ని కూడ చూపిస్తాయి.

దత్తపది ఉదాహరణలు.

నాగఫణిశర్మ న్యూజెర్సీ శతావధాన పద్యాలు చాలా మంది చూసి ఉంటారు. కనక అప్పటి దత్తపదుల్ని కాస్త పరిశీలిద్దాం. మొదటిది గణపతి, గణపతి, గణపతి,
గణపతి అనే నాలుగు పదాల్తో వినాయకుడి మీద చంపకమాల చెప్పమనేది. ఇది ఇచ్చిన పృఛ్ఛకులెవరో కరుణాసముద్రులు. ఈ పదాల్లో ఏ మాత్రం కష్టం లేకపోవటమే కాకుండా అసందర్భమైనవి కూడా లేవు. ఇలాటి దత్తపదులు ఆశువు అలవాటున్న వాళ్ళు అవలీలగా సాధించగలరు. ఇలాటివి ఎప్పుడో అవధాని అదృష్టం బాగుండి
తగుల్తాయి. ఐనా కొంతమంది అవధాన్లు “కుప్పుస్వామయ్యర్‌ మేడ్‌డిఫికల్ట్‌” లాగా కావాలని తేలిక పదాల్తోనైనా వాళ్ళకి వాళ్ళే పరీక్ష పెట్టుకుని non-trivial పూరణలు చేస్తారు. న్యూజెర్సీ సందర్భంలో నాగఫణిశర్మ అలా చెయ్యకుండా తేలిగ్గా లాగించేశాడు. కాని మిగిలిన దత్తపదులు ఇలాటివి కావు. వాటి సంగతి చూద్దాం.

లండన్‌, అమెరికా, జపాన్‌, ఇటలీ వీటితో వరూధినీ ప్రవరుల కథ.

వీటిలో లండన్‌, జపాన్‌, ఇటలీ తేలికైన పదాలు. లండన్‌ని లు, అండన్‌అని విరచొచ్చు. జపాన్‌ని సమాసం చెయ్యటం హాయి జప అనేది చక్కటి సంస్కృత పదం, ఇచ్చిన సందర్భానికి బాగా అతికేది. ఇటలీ ని ఇట, లీ గా విడదీస్తే ఇట మంచి తెలుగు పదం, లీ తో మొదలయ్యే పదాలు కొల్లలు. అమెరికా ఒకటే తలనొప్పి. దీన్ని ఎలా విరిచినా అర్థవంతమైన పదం కాని పదం suffix గాని రావు. ఇలాటి పరిస్థితుల్లో అవధాన్లు చేసే పని ఇచ్చిన పదాన్నే కొద్దిగా మార్చటం. ఈయన అమెరికా ని అమరిక చేశాడు. ఇంకేముంది, గొడవంతా తీరిపోయింది. విరవక్కర్లేకుండానే అది మంచి పదం. ఐతే, మరీ అంత simpleగా చెయ్యటం బాగుండదనుకున్నాడేమో, దాన్ని కూడ అమరి, క అని విరిచాడు. ఇదీ పద్యం.

అలరున్‌చారు జిగిన్‌బిగిన్‌హొయల డాలండన్‌పిసాళించగా
లలితన్‌పొందిన పుణ్యమే అమరి కళ్యాణంబులే కల్గు; నో
లలనా నేను జపానురక్తుడ కథాలావణ్యమై గేహమం
దలఘుశ్రీ త్రితయాగ్ని వెల్గె నిట లీలాలాపముల్‌ధర్మమే!

ఈ పద్యం ఎలా తయారయ్యిందో చూద్దాం. తొలిపాదంలో లండన్‌రావాలి. దాని ముందు డా చేర్చి డాలు, అండన్‌ చేశాడు. డాలు అంటే ప్రకాశం కనక ఆ పాదం అందం గురించి అని అలరున్‌అని మొదలెట్టాడు. ఇక చారు, జిగి, బిగి, హొయలు, డాలు అన్నీ ఒకటే అర్థం ఉన్న పదాలు ఇంచుమించుగా. పిసాళించగా అని పాదం ముగించాడు బహుశా ఆ పదం ఆయన stock పదాల్లో ఒకటై ఉంటుంది అక్కడ పట్టే అనేక పదాలు, ప్రకాశించగా, సమీక్షించగా,వినోదించగా, ప్రభల్‌నించగా, .. ఇలా ఉండగా మారు మూల దొరికే పిసాళించటం ఊరికే రాదు. సరే, ఇక రెండో పాదంలో అమరిక రావాలి. దీన్ని అమరి, క గా విడగొడదా మనుకున్నాడు కదా! పై పాదంలో డాలు అనుకోవటంతో మిగిలిన పాదంలో ఏం ఉండాలో తెలిసిపోయింది గాని ఇక్కడ అమరి అనే పదం బట్టి అలాటి information ఏమీ రాదు. ఇక మిగిలింది క. దాన్తో కళ్యాణం అనే పదం వేద్దామనుకున్నాడు. కనక ఏదో అమరి కళ్యాణం సమకూరాలి. ప్రాస ల కాబట్టి లలితన్‌పొందిన అని చెప్పేశాడు. ఏదో అర్థం లాగొచ్చు గాని నిజానికి సందర్భానికీ, ఈ పాదానికీ సంబంధం చాలా దూరం. మూడో పాదం చూస్తే ఈ విషయం ఇంకా స్పష్టమౌతుంది. మూడో పదం జపాన్‌ కనుక దాన్ని హాయిగా జపానురక్తుడ అని మలుచుకున్నాడు. అంచేత లలనా నేను జపానురక్తుడ అనే చక్కటి expression వచ్చింది. ఐతే దాని తర్వాత ఏం వస్తే బాగుంటుందో దానికేం pointer లేదు. ఒకటే handle యతి. యతి ల రావాలి గనక కథాలావణ్యమై అనే పదం వేశాడు సందర్భానికీ దానికీ బాదరాయణ సంబంధం కూడా లేకపోయినా. ఇక పాదం ఐపోవస్తుంది, పై పాదంలో ఇటలీ పడాలి; దాన్ని ఇట, లీ గా విడగొట్టాలని ముందే నిర్ణయం జరిగింది. కాబట్టి, అట, అంటే ఇప్పుడు తనున్న హిమాలయాలకి దూరంగా, తన ఇంటిని గురించి మాట్టాడొచ్చుననిపించింది. అలా గేహమందలఘు అనే phrase వచ్చేసింది, తర్వాతి పాదం ప్రాసని కూడ పూర్తిచేస్తూ. ఇక నాలుగో పాదం అలఘు దగ్గర ఆగి ఉంది గనక ఆ ఘు ని గురువు చెయ్యటానికి ఓ శ్రీ పడేశాడు. ఆ తర్వాత తల్లో, తండ్రో, భార్యో, ఉన్నారని చెప్పొచ్చు (ఎవరికైనా ఆ అలఘుశ్రీ అనే adjuctive సరిపుచ్చొచ్చు). కాకుంటే ప్రవరుడి కథలో ఆ తర్వాత అతను అగ్నిని ప్రార్థించి ఇల్లు చేరతాడు గనక అగ్నులున్నాయని చెప్పటం సమంజసం, సందర్భోచితం. మిగిలింది ముక్తాయింపు.

మొత్తం మీద తేలేదేమంటే,

1. ఇతను ఏ పాదానికి ఆ పాదం తయారుచేశాడు; పద్యమంతా ఓ ప్లాన్‌ ప్రకారం చెయ్యలేదు. పైగా ఒక పాదంలో కూడ పూర్తి ఏకసూత్రత లేదు. అంటే పాదం కూడ పూర్తిగా కాకుండా ఒక్కోసారి ఒకో ముక్క తయారుచేశాడు ప్రాస చుట్టుపక్కల ఉండే పదాలు ఒక భాగం; యతి చుట్టుపక్కలవి మరో భాగం; దత్తపదం చుట్టుపక్కల మూడో భాగం. ప్రాస వల్ల తయారైన phrase కి ఉదాహరణ రెండో పాదం; యతి వల్ల రావటానికి ఉదాహరణ మూడో పాదం; దత్తపదం వల్ల రావటానికి ఉదాహరణ మూడో పాదం మొదటి భాగం.

2. తేలిగ్గా విరిగి, ముందూ వెనకా అర్థవంతమైన మాటల్నిచ్చే పదాలు దత్తపదాలైనప్పుడు ఆ భాగంలో (మొదటి పాదం లాటి సందర్భంలో మొత్తం పాదంలో) ఉండాల్సిన భావం స్ఫురించి అర్థవంతమైన భాగం తయారుచెయ్యొచ్చు. అలా కొరుకుడు పడని పదాలిస్తే జరిగింది ఎలాగోలా పద్యం తయారైందనిపించటమే. అలాటి పదాలుండే పాదాలు అతుకుల బొంతలు, అర్థం తయారు చెయ్యటానికి శ్రమ పడాల్సినవీ ఔతాయి.

ఇలాటిదే మరో ఉదాహరణ టూకీగా చూద్దాం. అదే అవధానం లోది ఈ దత్తపది కూడ.

టీవీ, వీడియో, కారు, రేడియో రామాయణార్థంలో ఉత్పలమాల.

వీటిలో 1, 2, 4 వ పదాల్ని అలాగే వాడ్డానికి లేదు రామాయణార్థంలో! టీవీ లో ఉన్నదే రెండక్షరాలు. కనక విరచటానికి ఒకటే మార్గం టీ, వీ గా. ఇక వీడియో కూడా ఒక రకంగానే విరుగుతుంది వీడి, యో గా (డియో తో మొదలయ్యే పదాలెక్కడున్నాయి?) రేడియో తో ఇంకా బాధ. వీడియో విషయంలో కనీసం వీడి అనేది చక్కటి తెలుగు పదం. రేడి అలా కాదుగదా! అందుకనే దాంతో ఎనరేడి అనే వింతపదం తయారుచేశాడు. దాని అర్థం ఏమిటని డబాయిస్తే ఏదో ఒక విధంగా ఏదో ఒక అర్థం సాధించగలడు గాని ఆ పదం ఇదివరకు ఎవరైనా వాడేరేమో నాకు తెలీదు. మొత్తం మీద ఈ పద్యం తయారయ్యింది.

తారక మంత్రమున్విడి సదా చనటీ విషవార్థి క్రుంకెదో
వైరము వీడి యోగి జనవంద్యు వినీల మహాపయోధరా
కారు మహాత్ము రాముని సుఖం కరునిన్‌శరణంబు వేడుమా
ఈరిత చిత్తవృత్తి నెనరేడి యొనర్పగ శాంతి నీకునై

ఇంతకు ముందు పద్యం విషయంలో అనుకున్నవి ఇప్పుడు ఇంకా స్పష్టంగా కన్పిస్తాయి. రెండు, మూడు పాదాల్లో పదాలు విరచటానికి తేలికైనవి. అందుకే ఆ పాదాలు కూడ బాగా వచ్చాయి. ఒకటి, నాలుగు కష్టం. ఆ రెంటిలోనూ నాలుగోది మరీ కష్టం. ఆ పాదాలు చూస్తే తెలుస్తుంది అవి తయారుచేసేప్పుడు అవధాని మనఃస్థితి ఏమిటో! ఇది ఏ అంగదుడో రావణుడికి చేస్తున్న హితబోధ అనుకుంటే ఒకటి, నాలుగు పాదాలు దారి తెలియకుండా వెళ్ళినట్టు, రెండు, మూడు హాయిగా వచ్చినట్టు కన్పిస్తాయి. రెండూ మూడూ బాగా రావటానికి కూడ ముఖ్య కారణం అవి రెండు filler lines కావటమే! రాముడి పొగడ్త తప్ప వాటిలో ఏమీ లేదు. రాముణ్ణి పొగడ్డం అనేది ఇదివరకు వందల మంది కొట్టిన పిండి కదా, కళ్ళు మూసుకుని పాడెయ్యొచ్చు!

ఇంకొక్కటి చూద్దాం. ఈ పద్యం విషయంలో భలే తమాషా జరిగింది కూడా.

రామా, కామా, రోమా, కోమా చిన్న పిల్లలకు ఆశీర్వాదం. దీనికి చెప్పిన పద్యం
రామా మేమిట పూజకై పిలిచిననన్‌రమ్యంబుగా శారదా
కామా మేము త్వదీయ భక్తులము శంకాతంక మింకేటికో
మామా మానసమెల్ల నీకు సుమమై మందారమై పూచెరో
మా మై నింపిన యాసలెల్ల నివిగో మన్నింపవే గైకొనన్‌

ఇచ్చిన అన్ని పదాల రెండో అక్షరం ఒకటే కావటంతో వాటిని ప్రాసల్లో పడెయ్యటం అనేది original plan. ఇక రామా అనేది మొదటి పదంగా ఇచ్చి ఆ పాదంలో ఏం ఉండాలో పృఛ్ఛకుడే చెప్పేశాడు కనక ఆ పాదం హాయిగా వచ్చేసింది. కాకుంటే రెండో పాదం కామా తో మొదలవ్వాలి కనక మొదటిపాదం చివర్లో దానికి prefix గా ఉండే పదం వెయ్యాలి. చిన్న పిల్లల సందర్భం కాబట్టి శారదా అని వేసేశాడు నిజానికి శారదాకాముడు రాముడు కాకపోయినా! ఇక మూడో పాదంలో గమ్మత్తు జరిగింది. మూడో దత్తపదం మామా అని ఎందుకో మనసులో ఉండిపోయింది. అలా అనుకుని ఉత్సాహంగా పాదం మొత్తం చెప్పేసరికి గుర్తొచ్చింది అది మామా కాదు రోమా అని. మూడో పాదం మొదట్లో రోమా రావాలంటే ఆ ఒక్క పాదం సర్దితే చాలదు రెండో పాదం చివర్లోనే దానికి సరైన prefix వెయ్యాలి. దానికి పూర్తిగా ఆలస్యం జరిగిపోయింది రెండో పాదం వెనక్కి తీసుకోటానికి లేదుగదా! ఏమైనా గొప్ప ఆత్మవిశ్వాసమూ, ఎవరూ నిలదియ్యర్లే అనే నమ్మకమూ ఉన్నవాడూ గనక ఆ రోమా ని మూడు, నాలుగు పాదాల మధ్యలో ఇరికించేశాడు. కాకపోతే దీనివల్ల నాలుగోపాదం మొదట్లో కోమా వెయ్యటానికి వీల్లేకుండా పోయింది. పైగా ఈ పాదానికి వచ్చేసరికి అవధానం కూడా అయిపోవచ్చి ఉండాలి. కోమా బదులుగా గోమ పెట్టి లాగేశాడు. ఇదీ ఈ పద్యం కథ.

ఇంక మేడసాని మోహన్‌పద్యం కూడ ఒకటి చూద్దాం.

తార్చి, కూర్చి, మిర్చి, ఆర్చి ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణం గురించి.

ఇవన్నీ కూడా పాదాల మొదల్లో ఉంచటానికి సరిపడే పదాలే గాని, పద్యాన్ని తార్చి తో మొదలెట్టటం బాగుండదనుకుని వాటిని లోపలికి నెట్టేశాడు. ఇదీ పద్యం.

అకటా దుష్ట గణాలు తార్చినవి మాయద్యూత సంక్రీడకై
వికటింపన్‌అని జాలి కూర్చి హరి సుస్విన్నాత్ముడై ప్రీణితో
త్సుకుడై సార గమిర్చిరోద్భవ పటు స్ఫూర్తిన్‌లసద్వస్త్రముల్‌
ప్రకటింపన్‌మది తాప మార్చి కడు ఇంపై కృష్ణ హర్షింపగన్‌

ఈ పద్యం కూడా ఒక్కో పాదం ఒకో సారి తయారయ్యిందేనని చెప్పక్కర్లేదు అతుకులు స్పష్టంగానే కన్పిస్తాయి. తార్చి ని విరచకుండా అలా వదిలేద్దామని నిర్ణయించుకోవటంతో తొలి పాదంలో ఏం విషయం ఉండాలో తేలిపోయింది. రెండో పాదమూ అలాగే వచ్చింది. ఇక మూడో పాదానికొచ్చేసరికి మిర్చి దాపురించింది. ఓ అర్థంలేని సమాసంలోకి నెట్టేశాడు దాన్ని. నాలుగో పాదం ఏదో పద్యం పూర్తయిందనటానికి పనికొచ్చింది. ఇలా, ఇచ్చిన పదాలు తేలికైనవి కావటం, అవధాని కూడ ఏమీ శ్రమ పడకుండా లాగించేద్దామని చూడ్డంతో ఏమీ సరుకు లేని పద్యం తయారయ్యింది (నేనేదో మేడసానిని ప్రత్యేకంగా విమర్శిస్తున్నాననుకోవద్దు పైన ఇచ్చిన నాగఫణిశర్మ పద్యాల్లోనూ “లలనా నేను జపానురక్తుడ” అనే ప్రయోగం తప్ప మిగిలిందంతా చెత్తే నా దృష్టిలో!).

ఇప్పుడు కొన్ని ఉదాహరణలు పాత అవధానుల పూరణల నుంచి ఇస్తాను. వేలూరి శివరామశాస్త్రి గుంటూరు శతావధానము (1911) నుంచి రెండు దత్త పదులు.

యతి చెడె, గతి చెడె, మతి చెడె, స్మృతి చెడె చంపకమాల
యతి చెడె పిల్ల కాలువను క్రోతి తరించె నటంచు పల్కగా
గతి చెడె సభ్యులందరు వికావిక నవ్వులనున్‌పొనర్పగా
మతి చెడె నేటి దుష్కవుల మాయ కవిత్వముచే జనాళికిన్‌
స్మృతి చెడె నట్టి వారలను చేరిక బేరగదీయు వారికిన్‌

ఇప్పట్లాటి పిచ్చిపిచ్చి దత్తపదులు, విషయాలు (కనీసం శతావధానాల్లో) అప్పుడు ఇచ్చే వారు కారేమో! కఠినమైన దత్త పదాలే లేవు! కనక పద్యంలో ఒడుదుడుకులు ఉన్నాయో లేదో చూసే అవకాశం లేదు. అప్పుడున్న కవితా వివాదాల దృష్య్టా పతికక్ష కవుల్ని ఓ పోటు పొడిచే అవకాశం వస్తే వదల్లేదు కుర్రతనపు దూకుడు మీద ఉన్న అవధాని! ఈ పద్యం మొత్తం ఒకసారి చేసిందా లేక ఏ పాదానికాపాదమా అనేది చెప్పటం కష్టం ఏ పాదానికాపాదం స్వతంత్రంగా ఉంది గనక. కాని flow చూస్తే ఒక సారే చేసిందనిపిస్తుంది. ఆ శతావధానంలో మిగిలిన పద్యాలు చూస్తే చాలా వాటిలో మొత్తం ఒకసారే తయారైన గుణాలు కనిపిస్తాయి గనక నా ఉద్దేశ్యం ఆయన పద్యం మొత్తం ఒకసారే కట్టేవాడని. (అన్నట్లు తొలిపాదంలో ఓ మంచి చమత్కారం ఉంది గమనించండి!)

ఇప్పుడు మరో ఉదాహరణ చూద్దాం, ఆ అవధానంలోదే. సంజీవకరణి, విశల్యకరణి, సంధానకరణి, సౌవర్చ్యకరణి, వీటితో పద్యం.

చెలగు పాంధులకెల్ల సంజీవకరణి
సరసి చెందొవలకును విశల్యకరణి
తగు చకోరంబులకును సంధానకరణి
కడు ప్రకాశించె సౌవర్చ్యకరణి తరణి.

ఎంత చక్కటి పద్యం! ఇది ఆశువుగా, అందులోనూ ఓ శతావధానంలో భాగంగా చెప్పాడంటే నిజంగా ఆశ్చర్యమే! రామాయణంలోని మూలికల పేర్లు తీసుకుని వాటిని సూర్యుడికి అన్వయించటం అనే భావంతో పట్టుబట్టి రాసిన పద్యంలా మలచటం జరిగింది. అనుమానం లేకుండా ఈ పద్యం మొత్తం ఒక సారి తయారయ్యిందే! మామూలు వాళ్ళ చేతిలో ఈ దత్తపదాలు ఎన్ని తిప్పలు పడాల్సొచ్చేదో (లేకపోతే గొడవ లేకుండా రామాయణంలో original context లోనే పద్యం చెప్పేసే వాళ్ళేమో.)

సి.వి. సుబ్బన్న పద్యం కూడ ఒకటి చూసి దత్తపదుల్ని ముగిద్దాం.
గవాస్కర్‌, కిర్మాని, పటౌడి, కపిలదేవ్‌ రాయలసీమ క్షామ పరిస్థితి గురించి (80 లో అనంతపురంలో జరిగిన అష్టావధానం నుంచి).

పశుసంతానము ప్రాగవస్కర తను ప్రత్యగ్రతన్‌బాసి క్రుం
గి, శనైరీతి కృశించి కూలె నిల, జంకిర్మానినుల్‌క్షామమై
అశనాయన్‌తినజొచ్చి రెల్లెడల తృణ్యాలంపటౌడింబ మె
ప్డు శుభశ్రీ విలసిల్లునో కపిల, దేవుల్‌చూడ రాట్సీమలో

ప్రాక్‌ అవస్కర తనుప్రత్యగ్రత అంటే పురోభాగ పృష్టభాగ తను సౌష్ఠవము; తృణ్యా, లంపట, ఔ, డింబము అంటే గోవుల కడుపు. ఇవి అవధాని ఇచ్చిన అర్థాలు. ఇది నిజంగా చాలా కష్టమైన పూరణ. పైగా పద్యం మొత్తం ఒకసారే తయారయ్యింది లేకుంటే ఇచ్చిన పదాల్తో ఇంత integrity ఉన్న పద్యం తయారు కావటం మహాకష్టం. పైగా సంస్కృత పద భూయిష్టమైన పద్యం చెప్పాలంటే ఏ పాదానికాపాదంగా విడబియ్యటం కష్టం గనక అలాటి పద్యాలు చెప్పేవాళ్ళు సాధారణంగా పద్యం మొత్తం ఒక సారే తయారుచేస్తారు.

(contrast కోసం San Antonioలో నాగఫణి శర్మ చెప్పిన ఒక పద్యం చూడండి నాగలి, మొరకు, గిలక, వల్లకాడు;
వీటితో అమెరికాలో తెలుగు భాష భవిష్యత్తు గురించి పద్యం అడిగారు; పద్యం ఇది

చేతబట్టిన నాగలి చెలువు మీర
మొరకు నుడికారమున్‌జున్పి చెరకు పిండి
గిలక వలె నాల్క తిరిగిన పలువరసల
వెలుగు పస వల్ల కాడోయి వెలితి వల్ల

దీనికీ అడిగిన విషయానికీ సంబంధం లేకపోగా అసలు ఏమైనా అర్థం అనేది ఉందా అని ప్రాజ్ఞులు దీర్ఘంగా ఆలోచించుకోవచ్చు; ఐతే ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం అవధాన్ని విమర్శించటం కాదు పద్యం తయారైన technique చూడటం. ఈ పద్యాన్నుంచి నేర్చుకోవలసింది ఏ పాదానికా పాదం చేస్తే ఎలాటి దౌర్భాగ్యపు పద్యాలు పుడతాయనేది!)
----------------------------------------------------------
రచన: కె. వి. ఎస్. రామారావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో